Ел етміш (Білге Атачым ) йабғұның ғұрыптық кешенi және бiтiктастары

Information




            Елтерiс, Қапаған, Білге  қағандар дәуірінде  шад атағына ие болған  Ел етмiш Йабғұға  (Еl Еtmis yabγu) арналып ұлы Есбара Тамған Чұр Йоға,  екінші ұлы  Бiлге Есбара Тамған Тархан тарапынан ұлу ж. яғни 716 ( немесе -728?) ж. орнатылған. 

Қазіргі Моңғолия, Өвөрханғай  аймағы Уянга сұмыны Онгин өзенiнiң солтүстік-батыс жағалауы Мааньтын Бүрд деген жерде  орналасқан. Кешен құрамында  ор (68-48 м), сандықтас (4 дана), бәдіз (10 дана), бітіктас (2 дана) және оның тұғырлары, арыстан тас (2 дана), балбал (154-166 дана) .

Зерттеушілердің анықтауынша алғашқыда екі бітіктас болған екен. Бірінші бітіктастың өлшемі : 2,25 х 0,64 х 0,32 м (1,54 х-0,41х0,12-0,15 м). Қазір оның бір үлкен, екі кішігірім бөлшегі қалған.  Бірінші бiтiктастағы мәтiнiнің 8 жолы бет жағында, 4 жолы оң қатпалында жазылған болса,  ал оның үстiңгi жағында көлденең 1 жол бәдiзделген. Балбал таста бiр жол жазу бар. Екінші бітіктас қайда екені белгісіз? Бірінші бітіктас  өлшемі: 

Тас қоршау, қорған, бітіктастың үстіңгі тұсының бөлшегі, бәдіздері табылған орнында. Бірінші бітіктастың бір үлкен, екі кішігірім бөлшегі Өвөрханғай аймағы өлкетану музейінде сақтаулы.

 Кешенді  алғаш 1891 ж. Н.М. Ядринцев    зерттеп әлемге алғаш жариялады . 1898 ж. мәшһүр түрколог В.В. Радлов  бiтiктас мәтiнiнiң алғашқы ғылыми аудармасын жасады [2] .


Әдебиет:


Ядринцев Н.М. Отчет и дневник с путешествия  по Орхону и в южный Хангай в1891 г. // Труды Орхонской экспедиции.  Т. Y, 1892. С.51-113.

Radloff W.  Das denkmal am Ongin // Die altturkishen Inschriften der Mongolei. S.Petersburg, 1895.  Driette Lieferung. P.243-256.

 Радлов В.В. Атлас древностей Монголiи.  // Труды Орхонской экспедиции. Санктпетербург, 1892. Вып.3. табл. 83.


Ядринцев Н.М. Отчет и дневник с путешествия  по Орхону и в южный Хангай в1891 г. // Труды Орхонской экспедиции.  Т. Y, 1892. С.51-113.






ЕЛ ЕТМІШ ЙАБҒҰ  БІТІКТАСЫНЫҢ МӘТІНІ


 

 

1.                   

 

Eçümüz : apamız  : Yаmı: qağan: törüt: buluŋuğ: qısmış: yığmış: yaymış: basmıs: ol qan: yoq boltuqda: kisre: el yіtmіş: ıçğanmış:qaçşamış

2.                   

qağanladuq:  qağanın: ıçğanı: idmiş: Türük budun: öŋre: kün:toğusıqаŋa:kesre: kün:batsıqıŋa:tegi: berіye: Tabğaçqa:yarıya : yış qa tegi…

3.                   

alp: erіn: balbal: qısdı: Türük budun: atı yoq: bolu: barmış:erti:  Türük budun: yіtmezin: teyin: yoluq ermezin: teyin: öze: Teŋіri:ter er/mis: ……

4.                   

Qapağan: Elteris  qağan: eliŋe: qılıntım: Еl Etmis: yabğu: oğulı: Isbara: Tamğan Çur:Yoğa:  inisin: Bilge: Isbara: Tamğan :Tarqan: yumğılığ: bes:yetmis: еçim: Аtaçım:

 

5.                   

bu:Tabğaçda: yarıya: at eg Oğuz:ara: yeti erin: yağı:bolmuş: qaŋım: Bağa: Teŋіriken: еyen: anta: yormuş:isig: küçüg: bermiş:…

 

6.                   

Teŋіriken: +ke: isig: bertim: teyin: yarılqamış: sad atığ: anta: bermiş:boltıqda: Toquz: Oğuz: at eg: yağı ermiş: bedkü: ermiş: Teŋіriken:  yor…

7.                   

yabız bat  ben ?: azığ üksüg: körüteg: erti: sületim: ter ermis: ımtı:  beglerime: ter ermis: biz:   az bız: teyin: alqunur:  ertimez……

 

8.                   

 

qanım: sad ança:  ötünmüs: Teŋіriken:almazun: teyin: ……..din:

anta: bermeziŋe: atis ol…

 

9.                   

Qamuq:Balıqa:tegidim: qonladım: altım:süsü: kelti: arqasın: yağıdım:

begi: qaçdı: ………ğ erti: Tabğaç: budun: ………..atıqıdatım: yağıdım: basdım: yaydım…bozuqunça:

10.               

kelür ertimez: ekin ara: at eg yağı: bolmus: tegim eçimin: teyin: saqıntım:

Teŋіri: bilge :qağanqa: saqınu: іsig: küçüg: bersegim: bar ermes erinç:

tegi edükün: üçün: …………..yağıdım: beke: tegi edikim: uruş:qılıp:

 

11.               

tegip: inime: oğulıma: ança: ötüledim:qıl  yorup: Elteris:  qağanqa: adırılmaduq:  yaŋılmaduq: Teŋіri: bilge: qağanta:adırılmalım: azmalım: teyin: ança: ötledim: keri: barığma: bardı: bilge: qağanın: budunı: ………..bardı: ülügen atqa: : esig: küçüg: berti:

 

12.               

öze: Teŋіri:qan: ülüi:yılqa: yetinç ay: küçlüg:alp qağanımda: adrılu: bardıŋız:Bilge : ataçım: yoğıŋ: aluruğıŋı:n: qazğantım: sub yer

Teŋіri: öd ………ç:  eki erür : erti:

 

13.               

 

-          Аtaçımqa: bitig:taşığ:/Bitigledim qıldım/ : bеŋigü:qağanım: Ataçım:

-          bilge : Ataçım:elü:yılqa: bilge:uluğ alp er: edgü qan:ataçım: ölti:

Leave a comment