Тоnyukuk ( 646- 732) Anıt Külliyesi ve Bitig Taşı

Genel Bilgi


ТОNYUKUK (646 - 732)  

Eski Türkçe Bilge Tuňuquq, Çin kaynaklarında Тоn-yo-gu, Тunyugu. Тonyukuk Türk İlinin İlteriş, Kapağan ve Bilge kağanlarına vezirlik yapmıştır. О, Тuvıl (Eski Türkçe Tuγula //Toγula) nehri üzerinde doğmuştur. Аşide soyundandır. Bilge Kağan’ın kayın babasıdır. Çin kaynaklarında Tonyukuk Bilge Kağan’a “Pofu veya Sofu” isimli kızını verdiği belirtilmektedir. Eski Türkçe “Böbü veya Sebü // Sebek” sözcüğüyle benzerlik göstermektedir. Tonyukuk 731-732 yıllarında 85-86 yaşında vefat etmiştir. Bilge Tonyukuk İlteriş’in kardeşi Kapağan (Çin kaynaklarında Moçjo < Bekçur) Kağan (692-716) ile Bilge Kağan (716-734) döneminde Tabgaç (Çin), Kitan, Oğuz, Tatabı, Kırgız, Türgeş, Soğd ve diğer ülkelere yaptığı seferlere katılarak bilgeliği ve zekası ile dikkat çekmiştir. Тürk Kağanlığı’nın siyasi merkezi olarak Ötüken’in seçilmesinde büyük rol oynamıştır. 728-731 yılları aralığında Tonyukuk anıt külliyesi ile bitig taşı günümüz Moğolistan’ın başkenti Ulan Bator’un 65 km güneydoğusunda “Tsagaa Ovoo” isimli yerde bulunmaktadır. Külliyede dörtgen kale, dört sütunlu mozole, kaide sütunlar, dörtgen lahit taşlar 2 adet, birincisi 2,25 x 1,25 m, ikincisi 1,7х1,7 m ölçülerindedir. Taş heykeller 8 adet, doğuya doğru dizilen balbal taşlar 289 adet (1,3 km). İlk bitig taşının harfleri aynı büyüklükte kazınmıştır. İkinci bitig taşındaki harfler bundan daha iricedir. Araştırmacılar Tonyukuk’un hayattayken bu bitig taşını diktirdiğini belirtmektedir. İlk bitig taşı açık mavi mermerden yapılmıştır. Ölçüleri: 2,43 x 0,64 x 0,32 m. Bitig taşının batıya doğru baktığı tepesinde üç kenarlı “muska” resmedilmiştir. Тürk bitig yazılarının neredeyse tamamı korunmuştur. İkinci bitig taş beyazımsı gri kuvars granitten yapılmıştır. Ölçüleri 2,15 x 0,45-50 x 0,28 m. İkinci bitig taşının yazıları silinmiş, bir kısmı tahrip edilmiştir. İki bitig taş ve lahit taş parçaları yerindedir. Diğer parçaları bulunduğu yerdeki depoda muhafaza edilmektedir. İki taş heykel Moğolistan Ulusal Tarih Müzesi’ne taşınmıştır. 


Bilimsel Araştırma

Tonyukuk anıt külliyesini 1897 yılında D.A. Klementz ve Е.А.Кlementz araştırmış ve bilim camiasına sunmuşlardır. 1898 yılında tanınmış Türkolog W.Radloff yazıtların kopyasını alarak ilk tercümesini yapmıştır. 1909 yılında G.Ramstedt, 1925 yılında tanınmış Moğolbilmci B.Ya.Vladimirtsov, B.Barodin kazı çalışmalarını yürütmüşlerdir. 1957 yılında Moğol bilim insanı N.Ser-Ocav’ın başkanlığındaki gezi heyeti bu külliyede arkeolojik kazı çalışmalarını yürütür. Аrkeolojik kazılar sırasında eyer için hazırlanan altın ve gümüş süs eşyaları, oval seramik kaplar ve Eski Türkçe yazılı birkaç seramik parçalar tespit edilmiştir. Moğol arkeologu D.Bayar adı geçen anıt külliyedeki heykelleri tamamıyla araştırarak mimari ölçüleri ile bilimsel analizi ve çizimlerini yapmıştır. W.Radloff, H.N. Orkun, S.E. Malov, P.Aalto, M.Ergin, G.Clauson, G.Aydarov, B.Bazılhan, T.Tekin ve M.Joldasbekov ve diğer bilim insanları metinler üzerinde araştırmalar yapmışlardır.

Literatür

Клеменц. Д. А. Археологический дневник поездки в Среднюю Монголию в1891 г. // Сборник трудов Орхонской экспедиции, II, Санкт-Петербург, 1895  С. 48-59.

Сэр-Оджав Н.  Эртний Түрэгүүд .Улаанбаатар, 1970, 46-р тал.  

Сэр-Оджав Н.   Шинээр одсон түрэг бичээсийн тухай  Харжаубай С. Эртний гурван бичээс

Баяр Д.    Монголын төв нутаг дахь түрэгийн хүн чулуу. Улаанбаатар, 1997 . 83 х, Таблиц-  1-5.

Radloff W. Die altturkischen Inschriften der Mongolei. Die Inschrift des Tonjukuk. Zweite Folge. S.-Petersburg. 1899.

Orhun H.N. Eski Turk Yazitlari , Istanbul, 1936, T-1. ss. 99-124.

Sprengling M. Tonyukuk Epitaph. The American Journal of Semitic Languages and Literatures, LVI, No.1. (January 1939) ss.1-19, No.4. (October, 1939) ss.365-383.

Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. Москва,  1951, С. 56-73.;  Aalto P., Ramstedt G.J. and Grano J.G  Materialen zu den altturkischen Inschriften der Mongolei. JSFOu, vol .60.1958, pp.-3-91.

Айдаров Г. О языке памятника Тоньюкукаи его отношение к некоторым современным тюркским языкам. АКД. Алма-Ата, 1959.; 

Ciraud R.L. Inschription de Bain Tsokto Edition critique, Paris,1961.

Clauson G. Some notes on the Inscription of Tonuquq. Studia Turcica Budapest 1971,  pp.125-132.

Ergin M. Orhun Abideleri Istanbul, 1991.

Базылхан Б. Тоньюкукийн түрэг руни бичээс  . Bulleten the IAMS News Information on Mongol Studies. 1993, № 2 (12), 1994, № 1 (13),  Х.55-65.

Tekin T.  A Grammar of Orkhon Turkic. Indiana university, 1967, pp.255-256

     Tekin T. Tunyukuk yaziti Ankara, 1994. ;  Clauson G. Some notes on the Inscription of Tonuquq. Studia Turcica Budapest 1971,  pp.125-132.


Metin

TONYUKUK BİTİG TAŞININ METNİ

(1-62 dize)

 

dize

Тürk bitig dilinde

 

1.       

Bilğe  Tuňuquq : ben özüm: Tabğaç eliŋe: qılıntım: Türük  budun:

Tabğaçqa: ükü erür erti:


2.       

Türük budun: qanın bolmayın: Tabğaçda: adırıltı: qanlantı: qanın: qodup:

Tabğaçqa: yana içikdi: Teŋіri:ança temiş erinç: qan bertim:


3.       

qanın: qudup: içikdiŋ: içikdük üçün: Teŋіri:ölütmüş erinç: Türük budun: ölti alqıntı:yoq boltı: Türük: Еsir  budun:yerinte:



4.       

bod:qalmadı: ıda taşda:qalması: qubranıp: yeti yüz boltı: iki ülüği:atlığ erti:

bir ülüği: yadağ erti: yeti yüz: kisiğ:


5.       

uduzğıma: uluğı: şad ertim: yağıl tedi: yağımsı ben ertim:Bilğe Tuňuquq: qağanım uqısayın tedim: saqıntım: toruq buqalı: semiz buqalı: ıraqda:


6.       

Bu(i)lser:semiz buqa:toruq buqa teyin:bilmez ermis teyin: ança saqıntım: anta kisre: Teŋri biliğ bertük üçün : özüm ök: qağan  qısdım: Bilğe :Tuñuquq :Boyla Bağa Tarqan:


7.       

birle: Elteris qağan: boluyu: beriye: Tabğaçığ: öŋre: Qıtanığ: yarıya Oğuzığ: üküş ök: ölürti: bilğisi: çabısı: ben ök: ertim: Čuğay quzıŋın: Qara Qumuğ: olurur: ertimez:



8.       

keyik yiyü:tabışğan yiyü:olurur ertimez: budun: boğızı: toq erti: yağımız: teğre: uç oq teğ erti: biz : seğ:   ertimiz: ança olurur erikli: Oğuz: adıntan: körüğ kelti:


9.       

körüğ:sabıntağ : Toquz Oğuz: budun: öze: qağan: olurtı ter: Tabğaçğaru: Qunı Seŋüniğ: ıdmıs: Qıtañğaru: Toŋra Semiğ:  ıdmıs:sab ança ıdmıs: Azqaсı: Türük


10.   

Yorı yor ermis: qağanı: alıp ermis:ayğuçısı: bilğe ermis: ol eki kisi: bar erser:esini: Tabğaçığ: ölürteçi: etermen: öŋre  Qıtañığ: ölürteçi: etermen: bizi  Oğuzığ:


11.   

ölürteçiğ : etermen : Tabğaç : beriden yenteğ : Qıtaŋ : önden yenteğ : ben   yırdantayın: teğiyin: Türük: esir budun: yerinte: ıdı yormazun: uçrıdı: ay: oq qisalım:


12.   

termez: ol sabığ: esidip:tün:udusıqım: kelmedi: küntüz: olursıqım kelmedi: 

anta ötrü: qağanıma ötüntüm: ança ötüntüm: Tabğaç: Oğuz: Qıtañ:

bu üçeğü: qabsar:


13.   

qaltıçı biz : özü içi : tısın : tutmus teğbiz: yuyqa erikli: topluğlı uçuz ermis: yençiğe erikliğ: üzüğli: uçuz: yuyqa: qalın bolsar : topluğ uluq: alp ermis: yençiğe


14.   

yoğun:bolsar: üzüğlük alp ermis: öŋre: Qıtaŋda: beriye: Tabğaçda: qurıya: Qurudınta: yarıya: Oğuzda: eki üç biŋ: sümüz: kelteçimiz: barımına: ança ötüntüm:

 

15.   

Qağan( m: ben):özüm: Bilğe Tuňuquq : ötüntük: ötünçümüz: esidü berti:

küŋülüŋçe: uduz etdi: Köküŋ üğüs : yoğru: Őtükün: yısğaru: uduz etim:

Iniğek kölke: Toğulada: Oğuz kelti:


16.   

süsü altı biŋ ermis: biz: :eki biŋ : ertimez: süŋüşdümüz:Teŋri yarılqadı: yaňıdamız: üğüzke: tüsdi: yaňıduq yolta: yeme: ölti kök: anta ötrü: Oğuz qapın: kelti:

 

17.   

kelürtim ük Türük : budunığ: Őtükün yerke: ben özüm: Bilğe Tuňuquq : Őtükün  yeriğ:qonmus teyin: esidip: beryeki: budun quryaqı:

yarıyaqı: öŋreki:budun kelti:


18.   

Eki biŋ erimez: ………..(b)oltı:Türük : budun: olurğalı: Türük : qağan: olurğalı:

Santun balıqa: Taluy öğüzke:teğmis yоq ermis: qağanıma: ötünüp: süledim

 

19.   

Santun balıqa: Taluy öğüzke:teğürtim: Üç оtuz balıq: еsdi: Usın buntatu: yurtıda:yatu qalur erti:Tabğaç qağan: yağımız erti:On Oq  qağanı: yağımız erti:


20.   

artuq………….küç …..boltı: ol üç qağan: üğlesip: Altun Yıs öze: qabıslam temis:

ança üğlesmis:öŋre Türük : qağanğaru: süllemis temis: eŋru sülemiser: qaçın erser:

ol bizini:


21.   

qağanı alıp ermis: ayğuçısı bilğe ermis: qaçanıŋ erser: ölürteçi ökük: üçeğün: qabısıp: süllemis: anı yoq qısalım:temis: Türğes: qağan ança temis:

bеniŋ budunım anta erür: temis:


22.   

Türük : budunı yeme: Bulğaq ol temis: Oğuzı yeme: tarqançul temis:

ol sabın: esidip:tün yeme: udusqım kelmez erti: olursaqmaz: kelmez erti:

anta saqıntıma:


23.   

……………..a: sü………. tedim: Köğmen: yolı: bir ermis: tumıs teyin esidip: bu yolun: yorısar: yarımçı tedim: ………..yerçi tiledim: çölüğiz eri: boltım:



24.   

..özüm; az yer ……..nı b……ermis: bir turuqı: ermis: anın barmıs: ıŋra yatıp: bir atlığ barmıs teyin: ol yolun: yorısar: unç tedim: saqıntım: qağanıma:


25.   

Őtüntüm: sü yorıtıdım: atlat: tedim: Aq terimliğ keçe : uğra qalıtdım: at öze: ben tere qarığ: sökdüm: yoqaru: at yete yadağun: ığaçı tutun: ağturtım: öŋre eki er:


26.   

yoğurça: ıdıp Ïbar bası: asdımız: yoblu: intemiz: on tünke: yantaqı: Toğ berü: bardımız: yerçi: yer yaŋılıp: boğazlantı: buŋ ıdıp: qağan: yelükü ertmis:


27.   

Anı sub…b...m…:ol sub qudı: bardımız: sanığlı: tüsürtemiz: tağ: ıqa: bayur ertemiz: kün yeme: tün yeme: yelü: bardımız: Qırqızığ: oqa basdımız:


28.   

…..u süŋüğün: açdımız: qanı: süsü: terilmis: süŋüşdimiz: sançıdımız: qanın: ölürtümiz: qağanqa: Qırqız: budunı: işikdi:


29.   

Qırqızda: yantımız: Türğes qağanta: körüğ kelti: sabı enteğ: öŋden qağanğaru:

sü yorılam temis: yorumasar: bizіni: : qağanı: alıp rmis:ayğuçısı: bilğe ermis:

qaç neŋ erser:


30.   

Bizni: ölürteçik ök: temis: Türğes: qağanı: atsıqmıs tedi:On oq budunı: qalısız atsıqmıs: ter: Tabğaç süsü: bar ermis: ol sabığ: esidip: qağanım:

ben beğ erü: tüsüyin tedi:


31.   

qatun: yoq bolmıs erti:anı yoğılatıyın tedi: sü barıŋ: tedi: Altun yısda: oluruŋ tedi:

sü bası: Inel qağan: Tardus sad: barzun: tedi: Bilğe Tuňuq-uqa: baŋa: aydı:


32.   

Bu süğ elti: tedi: qıyınığ: küŋülüŋçi ay: ben seŋe ne ayayın: tedi: kelir erser: körü: kеlür: kelmez erser: et ılığ sabığ alı olur: tedi: Altun yısda: olurtımız:


33.   

Üç körüğ kisi: kelti: sabı: bir: qağanı sü atsıqdı: On oq süsü: qalısız: atsıqdı: ter:

Yarıs yazıda: tirillemis temis:ol sabığ esidip: qağanğaru: ol sabığ ıtım: Qantuyun: sabığ: yana es b.......


34.   

kelti:oluruŋ teyin: eyelme: qarağu: edğüti: uruğıl: basıtma: temis: Böğü qağan: baŋaru: ança ayıdmıs: Apa Tarqanğaru: içre sab: ıdmıs: Bilğe Tuтuq-uq: añığ ol: öz ol: aŋlar…………….


35.   

Sü yorılım tediçi: ona maŋa: ol sabığ esidip: sü yorıtıdım: Altun yısığ: yolsızın asdım: Ertis üğüziğ:keçiğsizin: keçdimiz:tün qatıdımız: Bolçuqa: taŋ öntürü: teğdimiz:


36.   

Atılığ kelürti:sabı antağ: Yarıs yazıda:on tümen: sü tirilti: ter: ol sabığ esidip: beğler: uqupun:



37.   

Yanılım: arığ ubatı yeğ: tedi: bеn ança termen: ben: Bilğe Tuñuq-uq:

Altun yısığ: asa keltimiz: Ertis üğüziğ:


38.   

keçe keltimiz: kelmesi: alp tedi: tuymadı: Teŋri Umay: Ïduq yer sub: basa berti erinç: neke: tezerbiz:


39.   

üküs teyin: neke qorqurbız: az teyin: ne basın alım: teğlem tidim:teğdimiz: yulıdımız: ekinti kün:


40.   

örtçe: qızı kelti: süŋüsdimiz: bizinte: eki uçı: sıŋarça: artuq erti: Teŋri yarılqaduq üçün: üküs teyin: biz:


41.   

qoruqmadımız: süŋüsdimiz: Tardus: sad ara: udı: yaŋdımız: qağanın: tutdumız: yabğusın: sadın:


42.   

anta ölürti: eliğçe er: tutdımız: uluq tün: budunın sayu: ıtdımız: ol sabığ: esidip:

On oq beğleri: budunı: qop


43.   

kelti: yükünti: keliğme: beğlerin: budunın: ıtıp yığıp azça: budun: tezmes erti:

On oq süsün: sületdim:


44.   

Biz yeme: süledimiz: anı ertimiz: Jençü üğüziğ: keçe: Tinsi oğulı: yatağıma:

Biŋliğ eki tağığ: ertü……….


45.   

Temir Qapığqa: teği: ertimiz:  anta yanturtımız: Inel qağanqa:….. Aqrım: alı atığqa: Tezik:Toqursın:


46.   

anta berüki: As-oq baslığaru: Soğdaq: budun: qop kelti: yükünti: ..teğti:

Türük budun: Temir Qapığqa: Tensi oğulı:


47.   

Tensi oğulı: yatağma tağqa: teğmis ıdı yoq ermis: ol yerte: ben Bilğe Tuтuq-uq: teğürtük üçün


48.   

sarığ altun: örüŋ kümüs:qız qoduz:eğri tebi: ağı buŋsuz: kelürti: Elteris qağan: Bilğe............................


49.   

alpin üçün: Tabğaçqa: yeti yeğirmi: süŋüsdi: Qıtañqa: yeti süŋüsdi: Oğuzqa: bes süŋüsdi: anta Ayğuçı………


50.   

yeme: ben: ök ertüm: ayğıçısı: yeme: ben ertim: Elteris qağanqa: ………..: Türük Beği qağanqa: Türük Bilğe qa……………


51.   

Qapağan qağan: yeti otuz: yasqa: ……………….anta……………….erti:…: tün udumatı


52.   

küntüz: olurmatı:qızıl qanımı: tökti: qara terim: yüğürtü:isiğ küçüğ berti ök :uzun yelmeğ:  yeme:  ıtmıq:


53.   

Arqur qaruğuğ: uluğ artıdım: basınığma: yağığ: kelürir ertim: qağanmen: sületidimiz: Teŋri yarılqazu


54.   

Bu Türük budunqa: yarılığ yağığ: yeltürmedim: tüğinliğ atığ: yüğürtemedim: Elteris qağan: qazğanmasar:


55.   

Udu ben özüm: qazğanmasar: el yeme: budun yeme: yoq erteçi erti: qazğantuq in üçün: uduğ elim: qazğantuqum üçün:



56.   

El yeme: el boltı: budun yeme: budun boltı: özüm qarı boltım: uluğ boltım:

eneŋ yerdeki: qağanlığ: budunqa:


57.   

bön teği: barsar: ne buŋı : bar erteçi ermis:


58.   

Türük Bilğe qağan: eliŋe: bititdim: ben Bilğe Tuñuq-uq


59.   

Elteris qağan: qazğanmasar: yas eri erser: ben özüm: Bilğe Tuñuq-uq: qağanmasar: ben yoq ertim erser:


60.   

Qapağan qağan: Türük Еsir budun: yerinte: bod yeme: budun yeme: kisi yeme:

 ıdı yoq erteçi erti:


61.   

Elteris qağan: Bilğe Tuñuq-uq : qazğantuq üçün: Qapağan qağan:

Türük Еsir budun: yorıdıqı  bu


62.   

Türük Bilğe: qağan: Türük Еsir budunığ: Oğuz budunığ: eğіdü: olurur:

 


Профессор истории03 May, 2019

Почему пишете « ... написано на древнеиюркском...» ? Вы или не знаете или специально утаиваете ? Написано ведь уйгурским письмом! Значит и язык уйгурский! И все это знают! Пытаясь ( тщетно) стереть слово уйгур из Истории - вы стираете свою же Историю!

August 28 February, 2021

Нихуя не понятно мало информации где было когда было ????? И что это значит? Зачем это изучать??? Где Ответ ааааааа ?????

Görüşleriniz İçin Tıklayınız