Поминальный комплекс и стела в честь Бильге Кагана

Общая информация


БИЛЬГЕ КАГАН  (683- 734. XI. 25)


Общая информация: на древнетюркском языке Bilge qaγan; на китайском языке: Бике кэхань, «Могилян».

        Он был правителем тюркского народа в 717-734 гг. Бильге каган из рода «Ачыну» родился в 683 г. в Отюкене на берегу реки Орхон и был старшим сыном Кутлык (Елтерис) кагана, братом Культигина. Его матерью была Елбилге катун.

      Вместе с младшим братом Культегин сражаясь за народ, за землю, сохраняя единство тюркских этносов, он стал основателем империи в истории кочевников. Когда ему было 9 лет, умер его отец Кутлык (680-692 гг.). После чего на престол садится его младший брат Капаган /Кабаган/ (692-716 гг.).

         Бильге стал каганом после Богу (716 г.) младшего брата Капагана и правил 19 лет. В 13 лет он получил титул шад. Победил в походах на тангутов в 17 лет, на алты чубов, табгачей (китайцев), тутыков в 18 лет. Затем последовали завоевания кыргызов, тюргешей, карлуков, тогыз огузов и др.

         Названия памятника: «Кошо Цайдам», «Памятник Кошо Цайдам», «Памятник Бильге кагана», «Поминальный комплекс в честь Бильге кагана»

      Памятник расположен на степных просторах у левого берега реки Орхон в 45 км к северу от древнего города Каракорум в 400 км к юго-западу от нынешней столицы Монголии Улан-Батора, в 500 м к юго-востоку от комплекса памятника Культегину 47º20´;с.ш.; 102º50 ´. в.д.

         На сегодняшний день стела хранится на скале. Ее три части склеены и установлены на специальный постамент. А каменные черепахи, статуи и другие составные части хранятся на складе. В национальном историческом музее Монголии хранятся каменные изваяния Бильге кагана и его супруги. Квадратный камень находится на месте обнаружения. Местонахождения одной из статуй не известно.

Краткое описание.

1. Четырехугольное сооружение - 72 x 36м,

2. Мавзолей с четыремя колоннами 16 x 16 м,

3. Стела - 3,45 х 1,74 х 0,78 м 4. Постамент черепахи - 2,29 х 0,72 х 0,44 м

4. Постамент черепахи - 2,29 х 0,72 х 0,44 м

5. Мраморная статуя Бильге кагана

6. Мраморная статуя жены Бильге кагана

7. Каменные статуи - 8 шт.

8. Квадратный камень (14 тонн)- 1 шт. /с отверстием 2,2 x 2,7 x 1,07 м, D=0,7 м/

9. Каменный ящик – 4 шт.

10. Статуя льва – 2 шт.

11. Статуя барана - 2 шт.(по мнению В.Радлова это статуя черного сайгака)

12. Вереница памятных балбалов состоящая из более чем 256 камней, тянется цепочкой к востоку на протяжении 2300 м.


         В китайских источниках говорится, что на внутренних стенах сооружения были высечены рисунки. У внешнего края сооружения находится ров размером 100 x 55 м.

         Стела Бильге кагана сделана из голубого мрамора и установлена на постаменте черепаха. На верхней дугообразной части изображены три дерущихся дракона.

         Изображение марала (сайгака), как знака «кагана», располагается в верхней лицевой части одной из лицевых сторон стелы. На трех лицевых частях и двух боковых частях памятника находится символы тюркской надписи, которые высечены сверху вниз выразительно и одинаково. Их размер 2 x 1, 5-2 см, на глубине 0,4- 0,5 см.

         На четвертой боковой части памятника высечен текст древнетюркскими битиками и китайскими иероглифами, где выражается «соболезнование» Синь-хуана, а то время императора китайского государства Тан (табгач). Исследователи обозначили древнетюркские надписи на этой стеле следующим образом: Х (41 строка), Ха (15 строк), Хо (15 строк), Х I, Х II - по одной строке на двух ребрах и Хс - 7 строк на боковой части с китайским письмом.

Высота стелы -3,33 м, длина – 1,32 м, ширина -0,46 м. памятник сделан из мрамора.

         Исследования: данный комплекс памятников исследовала, а затем опубликовала сведения группа экспедиции, под руководством Н.М. Ядринцева, выходца из восточно - Сибирского отделения Географического общества Русской Императорской академии. Затем в 1891-93 годах были опубликованы атлас Финско-угорского научного совета и атлас Русской императорской академии как результат последующих экспедиции. В 1894 г. В.В. Радлов перевел надпись на стеле Бильге кагана на русский и немецкий языки. После этого В. Томсен, Х.Н. Орхун, С.Е. Малов, Т. Такин предложили новые научные переводы надписей и комментарии к ним. М. Жолдасбеков, Г. Айдаров, К. Сарткожаулы вели исследования в изучении языка надписей на памятнике и переводу их на казахский язык.

         В 2000-2001 годах в месте расположения комплекса памятников Билге кагана, велись совместно Монгольско-турецкие археологические раскопки под руководством Д. Баяра. При археологических раскопках был обнаружен каменный ящик, четыре стенки которого были украшены узорами цветов. Он находился в 170 см, севернее от квадратного камня, называющегося «жертвоприношение». При археологических раскопках, проведенных в 2001 году, обнаружены дорогие драгоценные изделия, находившиеся между каменным ящиком и квадратным камнем с отверстием посредине. Эти удивительные находки прежде не встречались при исследовании комплекса памятников  тюркских каганов и людей благородного рода. Драгоценные изделия закопаны просто в земле на площадке 40 x80 см x 30. Количество найденных изделий составляет 1878 шт, из которых 17 видов – это изделия из серебра, 78 золотых изделий 20-ти видов и 26 драгоценных камней 6-ти видов. Среди находок особенно нужно отметить золотую корону, украшенную драгоценными камнями и узорами цветом, выполненных из тонкого золота. Форма короны состоит из пяти лучей.




Литература:

Radloff W. Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei. Erste Lieferung Die Denkmäler von Koscho-Zaidam. Text, transscription und übersetzung. St.Petersburg, 1894. pp.-5-83.

  Радлов В.В., Мелиоранский П.М. Древнетюркские памятники в Кошоцайдаме.   Труды Орхонской экспедиции, вып. IY, СПб., 1897, С.15-44.

Баяр Д. , Амартүвшин Ч., Энхтөр А., Гэрэлбадрах Ж. Билгэ хааны тахилын онгоны судалгаа . Studia Archaeologica.  Tomus  (1)XXI, Fasc. 8.  Улаанбаатар, 2003, 75-83 т.

Баяр Д. Білге қағанға арналған  ескерткіш  кешенінде жүргізілген археологиялық зерттеулері   «Shygys/ Шығыс» ғылыми журнал, 2005, №1, 115-125 б.






            БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ I-БЕТІНДЕГІ  МӘТІНІ ( I. 1-41 жол)

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.   

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bil /ge : qağan: bödüke: olurtum:/anta: ımtı: al… tısı er : Toquz Oğuz : eki Ediz ker külüg:

begleri budunı: ......Türük : Тeŋiri:..................

 

2.   

üze: : qağan: olurtum:olurtuqıma:ölüteçiçi:saqınığma: Türük: begler: budun:

egirip: sebinip: tostamış:közi: yügürü: körti:bödüke: özüm olurup:bunça: ağır törüg: törüt buluŋdaqı: budunığ: ……itdim: Őze: kök: Teŋіri:(asıra:yağız:Jer:qılıntaquda:

ekin ara:kisi:oğulı:qılınmıs:

 

3.   

kisi:oğulınta: öze: eçüm apam:Bumın qağan:Estemi qağan:olurmış: olurupan: Türük: budunıŋ:  Elin:törüsіn:tuta bermis: iti bermis:törüt:buluŋ:qop:yağı ermis:sü sülepen:

törüt:buluŋdaqı: budunığ:(qop almış: qop baz qılmıs:)başlığığ:yüküntürmüs:

tizеligig:(sökürmüs:  ilgerü:Qadırqan:Jışqa tegi:keri)

 

4.   

Temir qapığqa: tegi:qonturmus:ekin ara: ıdı oqsuz: Kök Türük: iti ança: olurur ermis:

bilge: qağan ermis:alıp qağan ermis: buyruqı:bilge ermis erinç:alıp ermis erinç:

begleri yeme:budunı (yeme:tüz ermis: anı ) üçün:Еlig:ança tutmus: erinç:

Еlig tutup: (Тörüg:etmis: üze ança: kergek:bolmus: )

 

5.   

yoğuçı:sığıtçı: öŋre: kün:toğusıqda: Böküli: Čölüg el:Tabğaç:Tüpüt:Apar Purum:[Q]ırqız:Üç Qurıqan:Otuz Tatar:Qıtaň:Tatabı: bunça:budun: kelipen:sığıtamıs:yoğulamıs:antığ:külüg:qağan ermis:(anta kisre:inisi:)  qağan: ( bolmis erinç: )oğulı atı: qağan: bolmis erinç:(anta kisre: inisi: eçisin teg: )

 

6.   

qılınmadıq erinç:oğulı:аqaŋın teg: qılınmadıq erinç:bilgesiz: qağan: olurmıs erinç:

yablaq: qağan: olurmıs erinç:buyruqı:yeme: bilgesiz ermiş erinç:yablaq ermis erinç:

begleri:budunı: tüzsüz  üçün: Tabğaç budun:teblegin:körlügin (:üçün:armaqçısın: ) üçün:inili: (eçili:kеksürtükin:üçün: begli:budunlığ: )

 

7.   

yoŋuşurtuqın:üçün Türük:budun: elledik:Еlin: ıçğanu:ıdmıs: qağanladıq:

qağanın:yetіrü:ıdmıs:Tabğaç budunqa:beglik:urı oğulın:qul boltı:silik qız oğulın:küŋ boltı:Türük:begler: Türük:atın:ıtı: Tabğaçğı:begler: Tabğaç: (atın:tutupan:

Tabğaç:qağanqa: körmüs:elig yıl:)

 

8.   

isig küçüg : bermis: ilgerü:kün toğusıqda: Böküli: qağanqa:tegi:sülüyü:bermis:

qurığaru:Temir : qapığqa: tegi: sülüyü:bermis:Tabğaç: qağanqa:Еlin:törüsin:alı bermis:Türük:qara:qamığ:budun:ança temis:Еllig:budun (ertim:Еlim:ımtı qanı:  

kemke:Еlig:qazğanurman:tеr ermis: )

 

9.   

qağanlığ:budun:ertim: qağanım: qanı: ne qağanqa: isig küçüg : berürmen: tir ermiş:ança tep: Tabğaç  qağanqa:yağı bolmıs: yağı bolıp:etіnü:yаrаtunu:umаdıq:  yana:içіkmis:

bunça: isig küçüg :  bertükerü : saqınmаtı: Türük:budun:ölürüyen:urığsaratıyan:

ter ermis: yuqadu : barır:ermis:  öze:

 

10.   

Türük:Teŋrisi: Türük: Iduq Jeri:subı:ança temis erinç: Türük:budun:yoq:bolmazun:teyin:budun : bolçun: teyin:  аqanım:Elteris qağanığ:

ögüm:Elbilge qatunığ:Teŋіri:töpesinte:tutup:yügürü:kötürtü erinç: aqanım qağan: yeti yegirmi:erin:taşqımıs: ( taşra: yoruyor: teyin: ükü еsidіp: balıqdaqı:tağıqmıs:tağdaqı: )

 

11.   

inmis:tirilip:yetmis er : bolmıs:  Teŋіri: küç: bertük :üçün: аqanım qağan: süsi: böri teg:ermiş:yağısı:qoň teg : ermiş: ilgerü:qurığaru:sülep:tеrmiş:qubartmış:qamığı: yeti yüz er:bolmıs: yeti yüz er:bolıp:(elsiremis:qağansıramış:budunığ:küŋdemis:quldamış:budunığ:

Türük:törüsün: ıçğanmış:)

 

12.   

budunığ:eçüm аpam:törüsünçe:yarаtmış:buşğurmış:Töles:Tarduş: budunığ:anta itmis: Jabğuğ:Šadığ:anta bermiş:berіye: Tabğaç:budun:yağı:ermiş:yırıya:Baz qağan:Toquz: Oğuzbudun: yağı:ermis: (Qırğız:Qurıqan: Otuz  Tatar: Qıtaň:Tatabı:qop: yağı: ermis:

аqanım: qağan: bunça:...... qırıq:artuqı:)

 

13.   

yeti:yolı:sülemiş:yegirmi:süŋüş:süŋüsmiş: Teŋіri:yarılqaduq üçün:elligig: elsіretmiş :qağanlığığ:qağansıratmış:yağığ:baz qılmıs:tizelіgig:sükürmiş:başlığığ:yüküntümiş:  

aqaŋım: (qağan ....törüg:qаzğanıp:uça:barmıs:  )аqaŋım: (qağanqa:başlayu:Baz qağanığ: balbal:tikmis: ..............)

 

14.   

qağan:uçduqda: özüm: sekiz yaşda: qaldım: ol törüde: üze: eçüm qağan: olurtı:

olurupan: Türük: budunığ: yeçe:itdim: yeçe:igti: çığaŋığ:bay qıltı :azığ üküş:qıltı:

eçüm qağan: olurtıqda: özüm: tegin: /eriklig …Teŋiri: yarılqadı : ermiş erinç:

 

15.   

törüt: yegirmi: yaşımqa: Tarduş:budun: öze:şad olurtum:eçüm qağan:birle:ilgerü:Yaşıl ügüz: Šantuŋ:yazıqa tegi: süledimiz:qurığaru:Temir: qapığqa: tegi: süledimiz:Kögmen:аşa:Qı/rqız:yeriŋe:tegi: /süledimiz:/qamığı:beş otuz: süledimiz:

üç yegirmi: süŋüşdimiz: Еlligig:elsiretdimiz:qağanlığığ: qağansıratdımız:tizеligig:

 

16.   

sökürtimiz:başlığığ:yöküntürtimiz:Türügeş:qağan:Türüküm:budunım:erti:bilmedikin: üçün: bizіŋe:yaŋıltıqın: yazıntıqın: üçün:qağanı:ölti:buyruqı:begleri:yeme: ölti:On oq:budun:emgek:körtü:Eçü (müz:apamız:tutmıs:Jer sub idsiz:bolmazun:teyin:

az budunığ: ıtı:yar..............................)bars beg:

 

17.   

erti:qağan atığ: bunta: biz bertimiz: siŋilim:qunçuyum: bertimiz:  üze yazıntı: qağanı:ölti:budunı: küŋ qul: boltı: Kögmen:Jer sub : idsiz: qalmazun teyin:az Qırqız: budunığ: ança: yaratıp: keltimiz: ....................ilgerü:Qadırqan: Jışığ:aşa: budunığ: ança:qonturtımız: ança:itdimiz:qurığaru:

 

18.   

KeŋüTarbanqa:tegi: Türük:budunığ:ança qonturtımız: ança іtedimiz: ol ödke:

qul:qullığ: bolmıs küŋ: küŋlig: bolmış:erti:inisi:eçisin:bilmez:erti:oğulı:аqaŋın:bilmez: erti: ança:qazğanmış: ança:etmis:Еlіmiz:   ( törümіz:erti:Türük:Oğız:begleri: )  budun:esidiŋ: üze Teŋіri:basmasar:asra Jer:tilinmeser:

 

19.   

Türük:budun:Еliniŋ:törügün:kim:artatı : udаçı erti:Türük:budun: ertіz:ökün: körügüŋin: üçün:igidmiş:  qağaŋın: ermiş :barmış:  edgü Еliŋе:kentü yaŋıltığ:yablaq:

kegürteg: yarаqlığ:qantan:kelіp:yaya еltedi:süŋgülüg:qandan:kelіp:süre еltedi:/Ïd/uq Ö/tüken:/ Jış budun:bardıq:ilgerü: (barığma ) bardığ: qurığaru:

 

20.   

barığma: bardığ: bardıq:yerde:edgüg:ol erinç:qanıŋ: ügüzçe:yügürti:söŋüküg:tağça:yatdı:  beglik:urı oğulıŋ:qul qıltığ:  silik qız oğulıŋ:küŋ qıltığ:  ol bilmedük üçün:yablaqıŋın: üçün: eçüm qağan: uça bardı:başlayu:Qırqız qağanığ: (balbal:tikdim: )Türük:budunığ:atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: aqaŋım qağanığ:

 

21.   

ögüm  qatunığ: kötürіgme: Teŋіri:Еl bеrigme: Teŋіri: Türük:budun:atı küsü:yoq bolmazun:tiyin: özümüz:ol Teŋіri:qağan:olurtadı erinç: neŋ yılısığ:budunta: üze:olurmadım: içre açsız: tışra:tonsuz:yabız yablaq:budunta: (üze:olurtum: inim Kül) tegin eki şad: birle:sözleşdimiz:аqaŋımız:

 

22.   

eçümüz:qazğanmış:budun: atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: Türük:budun:üçün:tün udımadım:küntüz:olurmadım: іnim: Kül/tegin/ birle:ölü yitü: qazğandım:ança qazğanıp:

bіrіki:budunığ:ot sub qılmadım:/men...........  / Jersayu: barmış:budun: ölü yitü: /yadağan:yalıŋın:yana/

 

23.   

kelti: budunığ:igіdeyin tiyin:yırığaru:Oğuz:budun:tapa:ilgerü:Qıtan:Tatabı:budun tapa: 

bergerü:Tabğaç : tapa:eki yegirmi: süledim: /süŋüş/ süŋüşdüm:аnta kisre: Teŋіri:yarılqaduq: üçün:qutum:ülügüm: bar üçün: ölüteçi: budunığ:tirigerü: igitim:

yalaŋ budunığ:tonlığ: qıltım çığaň: budunığ:bay qıltım:

 

24.   

az budunığ: üküş qıltım: ığar: Еlligde: ığar qağanlığda:yeg qıltım:törüt buluŋdaqı: 

budunığ:qop baz qıltım: yağsız: qıltım: qop:maŋa: ükü еrtі: yeti yegirmi :yaşıma :

Taŋut [1]: tapa: süledim:Taŋut: budunığ:bozdım: oğulın: yotızın:  yılqısın :barımın :

anta altım:sekiz yegirmi :yaşıma : Altı Čub ……………………..

 

25.   

tapa: süledim: budunığ: anta bozdım:Tabğaç On Tutuq :  bes tümen: sü kelti: Ïduq: başda: süŋüşdimiz: ol süg : anta yoq qışdımız: yegirmi : yaşıma: Basmıl ıduq at: oğuşum: budun: erti: arqış ıdmaz: teyin: süledim: q …………içgertim:  qalıŋ ebrü kelürtim:

eki otuz: yaşıma:Tabğ:

 

26.   

tapa: süledim:Čaça Seŋün : sekiz: tümen: sü birle:süŋüşdim: süsin: anta : ölürtim:

altı otuz: yaşıma: Ček budun: Qırqız: birle: yağı boltı: Kem keçe: süledim: Ček tapa: süledim:Őrpünte: süŋüşdimiz: süsin:sançdım: Az ………….m………….yeti: otuz: yaşıma:Qırqız: tapa: süledim:süŋük batamı:

 

27.   

qarığ:süküpen: Kögmen: Jışığ:toğa:yorıp: Qırğız: budunığ: uda:basdım:qağanın: birle:

Suŋa yışda: süŋüşdüm:qağanın:öltürtim:Elin: anta altım: ol yılqa: Türügeş: tapa: Altun Jışığ: aşa: Ertis: ügüzüg: keçe:yoru/dum: Türügeş:budunığ:/ uda : basdım: Türügeş: qağan : süsi:otça borça: kelti:

 

28.   

Bolçuda: süŋüşdümiz:qağanın: yabğusın: şadın:  anta ölürtim: elin: anta altım:

otuz yaşıma: Besbalıq: tapa: süledim:аltı yolı  süŋüşdüm:… süsin:qop:  ölürtim: anta: içreki ne: kişitin:……… k: yoq boltaçı:erti: …kişi….: uqğalı: kelti: basdım: Besbalıq: anı üçün: ozdı: otuz artuqı:

 

29.   

bir yaşıma:Qarluq: budun: buŋsız erür: barur: erikli: yağı boltı: Tamağ ıduq: başda: süŋüşdüm: Qarluq: budunığ: ölürtim: anta altım:………… dım:Basmıl: …..edü….Qarluq: budun: tеrilip :kelti:..sançdım: ölürtim:Toğuz Оğuz: meniŋ: budunım: erti: Тeŋiri: Jer: bulğaqın: üçün: ödiŋ………..

 

30.   

кöni: tegdük: üçün: yağı  boltı: bir yılqa: törüt: yolı: süŋüşdüm:eŋ ilki: Toğu Balıqda: süŋüşdüm:Toğula: ügüzüg: yüzti: keçip: sü kelti: ekinti: Antarğuda: süŋüşdüm:

süsi: sançdım: ………üçünçi: ………………. süŋüşdüm:Türük: budun: Аdaq Qamışdı:

yablaq :

 

31.   

boltaçı erti üze:yaŋı: keligme: süsin: ağıtım: üküş ölti:anta terilip: anta: Toŋıra: Jılpağıt:

bir: oğuşuğ: Toŋa: tegin:yoğun.......egere: toqıdım:törütünç: Ezgenti: Qadızda: süŋüşdüm:süsin anta: sançdım: yabrıtdım:…….barımı……………ma……Mağı Qurğan: qışladuqda: yut: boltı:yazıŋa:  

 

32.   

Oğuz tapa: süledim: ilki sü: taşqımış: erti: ekin sü: ebde : erti: Üç Oğuz: süsi: basa: kelti:

yadağ: yabız:boltı:  tep: alğalı:kelti: sıŋar süsi:ebig barıqığ: yolğalı: bardı: sıŋar süsi: süŋüşgeli: kelti: biz : az ertimiz: yabız:ertimiz:Oğuz …………………:yağ……….

küç bertük:üçün: anta sançıdım:

 

33.   

yaňdım: Teŋiri: yarılqaduq üçün:men qazğanduq: üçün: Türük: budun: …………mış erinç: men inilegü: bunça: başlayu: qazğanmadın: Türük: budun:  ölteçi: erti: yoq:boltaçı: erti: …………begler: saqınıŋ: ança biliŋ: Oğuz budun:………………………

d: ıdmayun: teyin: süledim:

 

34.   

ebin: barıqın: buzdım: Oğuz budun: Toğuz Tatar:birle: tirilip:kelti: Ağuda: eki uluğ: süŋüşdüm: süsin: buzdım:Elin: anta altım: ança qazğanıp:…….: /Teŋiri/yarılqaduq: üçün: /men/ otuz artuqı: üç yaşıma: ………………………yoq erti: ödseg: ütüleg: küç:

 

35.   

igidemiş: /qağan:/yaŋıltı üze: Teŋiri: ıduq: Jer sub /asra/qağan: qutı: tapıqlamadı erinç:

Toquz: Oğuz: budun: yerin: subın: ıdıp: Tabğaçğaru: bardı: Tabğaç: budun: bu yerde: kelti: igideyin:teyin:…………… … budunığ:

 

36.   

yazıqlatı: ……beriye: Tabğaçda:atı küsi: yoq boltı: bu yerde: maŋa: qur ? boltı: men özüm: qağan: olurtıqım: üçün: Türük: budunığ: ……….qılmadım: …………..: yerde: qazğantım: Ï /dı başda/: tirilip: ye……………………

 

37.   

….. /süŋ/üşdüm:süsin: sançıdım: içikgime: içikdi: budun: boltı: ölügme: ölti: Seleŋe: qodı yorıpan: Qarаğan: qışlata: biz: barıqın: anta buzdım: …………..yışqa:аğdı:

Uyğar Elteber:yüzçe erin:ilger….te……

 

38.   

……………….Türük:budun:aç erti: ol yılqığ: alıp egitim: otuz artuqı: törüt: yaşıma:

Oğuz: tezip:  Tabğaçqa: kirti: ökünüp: süledim: suqın:…………………..oğulın:yotuzın: anta altım: eki Elteberig: budun: ……………………………………

 

 

39.   

………………………./Tatab/ı:budun: Tabğaç qağanqa: körti:yalbaçı edgü: sabı: ötügi :

kelmez teyin: yayan süledim:budunığ: anta buzdım: yılq…………………………süsi: terilip: kelti: Qadırqan Jışda: qu……………………

 

40.   

………………………..ğaqıŋa: subıŋaru: qontı:beriye: Qarluq:budun tapa: süle: tep:

Tudun: Yamtarığ:ıtım bardı: …………Elteber: yoq bolmiş: inisi: bir: qurığa

…………………………………………………………

 

41.   

…………………..arqışı : kelmedi: anı ança tuyun : tep: süledim: qurığaru: eki üç kişiligin: tezip bardı: qara budun: qağanığ: kelti tep:ög……………………………..qa:

at bertim: keçig atlığ: ……………………………………………

 

 


БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ II-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ(II. 1-17 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.          

……………..öŋüg : yoğuru:sü yorıp: tünli: künli: yeti: ödüşke: subsız: keçtim: Čuruqqa: tegip: yoluğ……………………………

.

2.          

………..ğaç: atlığ: süsi:bir tümen: artuqı: yeti biŋ: süg: ilki: kün: ölürtim:yadağ: süsin: ekinti kün: qop:……………………………………………

 

3.          

……….ulı: süledim: otuz artuqı: sekiz: yaşıma: qışın: Qıtaŋ tapa: süledi:……………………………………………………………………………

 

4.          

men…………….ölürtim: oğulın: yotuzın: yılqısın: barımın: ……………………

 

5.          

budun…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

6.          

yor……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

7.          

süŋü…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… üçün:

 

8.          

bertim: alıp erin: balbal: qılu: bertim: elig : yaşıma: Tatabı: budun: Qıtaŋda:

аdırıl…………………………...…………………………………………………

 

9.          

Uquğ Seŋün: başda: törüt: tümen: sü kelti: Tüŋker: tağda: tegip: toqıdtım:

üç tümen: süg: ……………..........…………………………........…

 

10.      

ölürti: uluğ: oğulım: ağırıp: yoq bolça: Uquğ Seŋünig: balbal: tike: bertim: men : toquz: yegirmi: yaşıma: olurtım: toquz yegirmi: yıl: qağan: olurtım: El tutdım:

otuz artuqı:  bir: yaşıma:……...……

 

 

11.      

Türüküme: budunuma: yegin: ança qazğanu: bertim: bunça: qazğanup:aqaŋım qağan: it yıl: onunç ay: altı otuzqa: uça : bardı:lağzın: yıl: birinçi ay: yeti: otuzqa:

yoğ : ertürtim: Buquğ Tutuq: ………………………………………….

 

12.      

аqaŋı: Li sün: Tay Seŋün: başda: bes yüz erin: kelti: uquqluq: ö…………..altun: kümüs: kergeksiz: kelürti: yoğ : yıparığ: kelürip: tike: berti:  çıntan: ığaç: kelürip:

öz yarış………………………………

 

13.      

bunça: budun: saçın: qulaqqın: yaŋa/qın/:…/bı/çdı:edgü özlük atın:  qara: kişin:

kök: teyeŋin:sansız: qop: qutı…………………………

 

14.      

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bilge : /qağan:/ olurtuqınta: Türük: ımtı: begler : kisre: Tarduş: begler: Kül çur: başlayu:

Šad apıt: begler: öŋre:  Töles: begler:Apa Tarqan:…………………..

 

15.      

başlayu: ulayu: Šad apıt: begler: Buyruq………Taman Tarqan:Tunyuquq: Boyla Bağa Tarqan:ulayu: Buyruq…………Iç Buyruq: Sebeg Kül Erkin:başlayu: ulayu:

Buyruq:bunça: ımtı: begler: aqaŋım:ertüŋü:……………………………………….

 

16.      

ertüŋü:eti ımаğ :…………Türük: beglerin: budunın: ertüŋü:eti ımаğ itdi: ügde:

aqaŋı qağan: ……..ça: ağır: taşın:yoğınığ: Türük: begler: budun: iti: ………..erti: özime: bunça: ………………………………………….

 

17.      

……qağan: ……..Yoluğtegin: bitidim:bunça: barıqığ:bedizig: uzuğ:……qağan:atısı: Yoluğtegin: men: ay artuqı: törüt kün : olurıp: bitidim: bedizti:

 


 

БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ  III-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ (III. 1-15 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.       

Teŋіriteg: Тeŋiride: bolmuş: Türük : Bilge  qağan: bödüke: olurtum: sabımın: tüküti : esid:ulayu : iniyügünüm : oğlanım: biriki : oğuşum :/ budunum:

biriye: şad apıt begler: yırıya: tarqat:buyruq:begler: Otuz .........Toquz Oğuz : begleri budunı : bu sabımın : edgüti : esid : qatığdı : tıŋla : ilgerü : kün :/

 

2.       

toğusıqıŋa : birgerü : kün : ortusıŋaru: qurığaru : kün : batısıqına : yırığaru : tün :  ortusıŋaru: аnta : içreki : budun: qop : maŋa : ükü erür  erti: ança: budun

qop : etdim : ulamtı : aňığ yoq:Türük :budun : Őtüken: yış : olursar : elte : buŋ yoq: 

іlgerü:Šantuŋ:yazıqa tegi:süledim: Taluyqa:kiçig:tegmedim:birgerü:Toquz:/

 

3.       

Ersenke:tegi: süledim: Tüpütke: kiçig:tegmedim:qurığaru: Jençü ügüz: keçe:Temir Qapığqa:tegi: süledim: yırığaru:Jer Bayırqu: yeriŋe:tegi: süledim:bunça:yerke: tegi:yorutdım: Őtüken:yışda:yeg: ıdı  yoq:ermiş:El tutsar:yer: Őtüken:yış ermiş:

bu yerde:olurupan: Tabğaç:budun:birle:  tüzeltim:аltun:kümüş:is /igti:

 

4.       

qutuy: buŋsuz: ança berür:Tabğaç:budun:sabı süçig: ağısı: yımşaq:ermiş: süçig: sabın: yımşaq: ağın: arıp: ıraq:budunığ: ança yağutı er: ermiş:yağuru: qontuqda: isire: aňığ bilgin anta üyür: ermis:  еdgü:bilge:kişig:edgü:alıp :кişig:yorutmaz: ermis: bir кişi:yaŋılsar: oğuşı:budunı:besükiŋe: tegi: uqıdmаz:

 

5.       

ermis:süçig: sabıŋa: yımşaq: ağısıŋa: аrturıp: üküş:Türük:budun:ölteg: Türük: budun:  ölsekiŋ: berye: Čuğay: Yış: Тügeltin: yazı: qonuyın tеser: Türük:budun: ölsekiginte: аňığ kişi: ança:boşğurur:ermis: ıraq erser:yablaq:ağı berür: yağıl:erser: edgü:ağı berür:  tep ança: boşğurur:ermis:bilig:

 

6.       

bilmez: kişi:ol sabığ:alıp: yağıru:barıp:üküş kişi: ölteg: оl yergerü :barsar:Türük : budun : ölteçisеn: Ötüken : yer : olurup:аrqış : tirkiş : ısar: neŋ buŋığ yoq: Ötüken: Yış: olursar:beŋgü :el tuta:olurtaçısın: Türük:budun:toq аrıqqasın:аçsıq:tosıq ümüzsen: bіr:tоdsar: аçsıq:ümüzsen:antağıŋın: üçün: іgіdmiş:qağanŋın:

 

7.       

sabın:almatın: Jer sayu: bardıq:  qop anta:alqıntığ:arıltığ:anta qalmışı:Jer:sayu qop:turu: ölü:yorıyor erteg: Teŋіri:yarılqadıqın: üçün: özüm:qutum:bar üçün: qağan:olurtum:qağan: olurup:yoq:çığaŋ: budunıg: qop: qubartıdım: çığaŋ: budunığ: bay qıltım:ne budunığ: üküş:qıltım: azu bu

 

8.       

sabımdı: іgіd barğu: Тürük:begler:budun:bunı:esidiŋ:Тürük budunığ terip:el tutsaqıŋın: bunta:urtum:yaŋılıp: ölsekiŋin:yeme: bunta: urtum:neŋ neŋ:sabım: erser:beŋgü:taşqa:urtum: aŋar körü:biliŋ: Тürük amtı:budun:begler:bödüke: körügme:begler gü: yaŋıltıçısın: men:b/eŋgü: taşqa:urtum:/

 

9.       

qağan: eçim qağan: olurtıqunta:  törüt: buluŋdaqı: budunığ: bunça: itmis: bunça:yaratmış: Teŋiri: yarılqaduq: üçün: özüm: qağan: olurtuqıma: törüt: buluŋdaqı: itdim: yaratdım:………qıltım: men : Türügeş: qağanqa: qızımın: bertim: erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: Türü………………………………………

 

10.   

qızın: erteŋü: uluğ:törün: oğulıma: alı bertim: T…………erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: ………………ertürtimi……………başlığığ:yöküntürtim:tizеligig:sökürtim:

üze: Teŋiri: asıra: Jer: yarılqaduq:üçün:

 

11.   

közün: körmedük: qulaqqın: esidmedük: budunmın: ilgerü kün :toğsıqıŋa: …………….birgerü:Tab……………qa………qurığaru:………………………….

yırğaru:…………..............tın: örüŋ kümüşin:qırağı   ağılı : qutayın: ekinlik: isigtisin:

özlek:atın: adğırın: qara kişin: ..............................................................

 

12.   

kök : teyiŋin:Türüküme: budunıma: qazğanu: bertim: iti bertim……………………

buŋsız: qıltım: üze Teŋiri: eriklig:……..bud…………….tümen:……………… ………………………rin: budu……………

 

13.   

…ma: egidiŋ: emgetimiŋ:tolğatmaŋ:olurtum: Türük : begler: Türük: budunum: ……………bertim:………taşığ……………qazğanmış: ağıman:bu qağanıŋda:

beglerig…………………….Türük…………………………………………..

 

14.   

meni: edgü:körteçisin: ebiŋe: kirteçisin:buŋsuz:boltaçısın:………………….

kisre: Tabğaç: qağanta:bedizçi: kelürtim:……………sabımı: sımadı: …………içreki: bedizçig: ıtı: aŋar: taşığ:barıqın: yaratdım: için: tışın: adınçığ: barıq: urturdım: ……………………………

 

15.   

On oq: oğulıŋa:tatıŋa: tegi: bunı: körü: biliŋ: taş: toqıtdım: ……………..yerte……………………………………………………………………………………………………………………………

 

 


 

 

ҚЫТАЙ МӘТІНДІ БЕТІНДЕГІ ТҮРІК БІТІК МӘТІНІ   (IV. 1-7)

 

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

Қазіргі қазақ тiлiнде сөзбе-сөз

1.       

……………..öze ………………..

........................................үсті.......................

2.       

Bilge qağan:……………………..

Білге қаған:..................................................

3.       

yay bolsar:……………………….

жаз болса:....................................................

4.       

Ük öbürgesi: erteçi: ……………….

?................................еді.................

5.       

tağda: sığun: teser:………………

тауда: сиын: десе:.......................................

6.       

saqunurmın: aqaŋım:……………

сағынармын: әкем.............................

7.       

taşın: özüm: qağan: ……………….

 

тасын: өзім: қаған.......................................






Білге қаған бітіктас I бетіндегі мәтін (1-41)

1

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN budKa ULRTmOa mTi L Tisir TUQzUGz KidzKrKulg bglri BUDNi ... turq tyri

2

uza QGN ULRTm ULRTxma ultCiCi SQNGma turq bglr BUDN igrp sbnp TUsTmY Kuzi jugru Kurti budKa uzmULRp BUWa GRturug turt BULyDQi BUDNG ... itdm uza KuK tyri SRa JGz jir

3

Kisi UGLiOa uza Cumpam BUmNQGN stmiQGN ULRmY ULRpN turq BUDNy ilin turusin TUTabirms itibirms turt BLy xUp JGirms susulpn turt BULyDQi BUDNG ... BYLGGjuKORms tizlgg

4

tmrQpGQa tgi xUORms KinRa idiUQSz KuKturq atiWa ULRURrms bilga QGNrms LpQGNrms BUJRxi bilga rmsrW LprmsrW bglrijma BUDNi jma tuz rmsrW Ni uCun ilg WaTUTmYrW ilgTUTp turug

5

JUGCi siGTCi uyra Kun TUGSQDa buKli Culgil TBGC tuput pRpURm kiRQz uCxURiQN UTzTTR kiTF TTBi BUWa BUDN Klpn siGTamY JUGLamY OGKulg QGNrms ... QGN ...W UGLiTa QGN BULmYrW O


 


 

6

QiLNmDxrW UGLi Qyintg QiLNmDxrW bilgsz QGN ULRmsrW JBLQ QGNULRmYrW BUJRxi jma bilgszrmYrW JBLQ rmYrW bglri BUDNi tuzszuCn TBGC BUDN tblgn Kurlgin ....in uCn inli


 


 

7

JUyYURTxin uCn turq BUDN ildq ilin iCGNU iDmY QGNLDx QGNin jitruiDmY TBGC BUDNQa bglK URiUGLin xULQiLTi slKkizUGLin KuyQiwi turq bglr turq Tin iTi TBGCGi bglr TBGC


 


 

8

isgKuCg birmY ilgru Kun TUGSQa buKli QGNQa tgi sulju birmY xURGRU tmr QpGQa sulju birmY TBGCQGNQa ilin tursin LibirmY turq QRa QmG BUDN WatimY illg BUDN


 


 

9

QGNLG BUDN rtm QGNm QNi na QGNQa isgKuCg birurmn tirrmY Watip TBGCQGNQa JGiBULmY JGiBULp itnu JRTNU UmDx JNa YKmY BUWa isgKuCg birtqru SQNmTi turq BUDNG ulr ....TJin



 

 

10

turq tyrisi iDx jiri SUBi WatmYrW turq BUDN JxBLmzUN tijn BUDN BULCUN tijn Qym iltrs QGNG ugm ilblga QTNG tyri tupsiOa TUTp jugru KutrtirW QymQGN jtijgrmi rn TYm .... JUJUR ...L...D ....TY


 


 

11

inmY tirlp jtmYr BULmY tyri KuCbirtq uCn QymQGN susi buritg rmY JGsi xUFtg rmY ilgru xURiGRU sulp tirmY QUBRTmY QmGi jtijuzr BULmY jtijuzr BULp ...l... BUDNG turq turpsn


 


 

12

BUDNG Cumpam turusiWa JRTmY BUYGURmY tuls TRDUY BUDNG OaitmY JBGUG YDG OabirmY birja TBGC BUDN JGirmY jiRJa BzQGN TxUz UGzBUDN JGirmY kiRQz ....mQ ... BUDNG QiRQ


 


 

13

jiti JULi sulmY jgrmi suyYmY tyri JRLQDxuCn ilgg ilsrtmY QGNLGG QGNSRTmY JGiG BzQiLmY tizlgg suKrmY BYLGG juKOrmY Qym .... Qym .... BYLJU BzQGNG BLBL tiKmY


 


 

14

QGN UCDxDa uzm sKzJYDa QLTm ULturda uza CmQGN ULRTi ULRpN turq BUDNG jiCa itdi jiCa igti CiGFG BJQiwi zGuKY kiwi CimQGN ULRTxa uzm tign rKlg ...ij .... tyri JRLQDi rms rW


 


 

15

turt jgrmi JYmQa TRDUY BUDN uza YD ULRTm CmQGN birla ilgru JYLugz YOUy JziQa tgi suldmz xURiGRU tmr QpGQa tgi suldmz KugmnYa kiRQz jirya tgi suldmz biYUTz suyYdmz mi


 


 

16

suKrtmz BYLGG juKOrtmz turgs QGN turqm BUDNm rti bilmdqin uCn bizya Jywxin JzOxin uCn QGNi ulti BUJRQi bglri jma ulti UNx BUDN mgKKurti Cumz ... jirSUB dsz QLmzUn ... tijn


 


 

17

rti QGNTG BUOa bizbirtmz siylm xUWJG birtmz uziJzOi QGNi ulti BUDNi KuyQUL BUwi Kugmn jirSUB idsz QLmzUN tijn zkiRQz BUDNG Wa JRTp Kltm .... QDRQN ... BUDNG xORTmz ... xURGRU


 


 

18

KyuTRBNQa tgi turq BUDNG WaxUORTmz Waitdmz ULudKa xUL xULLG Kuy Kuylg BULmY rti insi Cisin bilmz rti UGL Qyin bilmz rti WaQzGNmY ... WaitmY ilmz .... BUDN sd uza tyri Bsms ... tlnmsr


 


 

19

turq BUDN ilyn turgn KmRTTi UDCirti turq BUDN rtzqun Kurguyn uCn igdmY QGNya rmY BRmY dgulya KOuJywG JBLQ Kigurtg JRQLG QON Klp JJailtdi suyglg QON Klpsura iltdi ... BRDx ... jYBUDN BRDG ilgru ...BRDG xURGRU


 


 

20

BRGma BRDG BRDx jrda dgug ULrW QNy ugzCa jugrti suyqg TGCa JTDi bglK URiUGLyN xULQiwG slKkizUGLy KuyQiwG ULbilmdqgn uCn JBLQyN uCn CmQGN UCa BRDi BYLJU kiRQz QGNG BLBL tiKdi turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn QymQGNG


 


 

21

ugm QTUNG Kutrgma tyri ilbrgma tyri turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn uzmn ULtyri QGN ULRTDi nyjiLsG BUDOa uza ULRmDm iCra YSz TYRa TUNSz JBz JBLQ BUDOa ... inm qultign KiYD inm Kultign birla suzlYdmz Qymz


 


 

22

Cmz QzGNmY BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn turq BUDN uCn tun UDimDm KuOz ULRmDm inm qultign birla ulu jitu QzGOm WaQzGNp birKi BUDNG UTSUB QiLmDm ... jirSJU BRmY BUDN ... ulu jitu


 


 

23

Klti BUDNG igdjntijn jiRGRU UGz BUDN Tpa ilgru kiTF TTBi BUDNTpa birgru TBGC Tpa Kijgrmi suyY suyYdm OaKisra tyri JRLQDx uCn xUTm ulgm BRuCn ultCi BUDNG tirgru igtm JLy BUDNG TUNLG Qiwm CiGF BUDNG BJQiwm


 


 

24

zBUDNG uKYQiwm iGR llgdaiGRQGNLGDa jgQiwm turt BULyDQi BUDNG xUpBz Qiwm JGsz Qiwm xUp mya Kurti jtijgrmi JYma TyUT Tpa suldm TyUT BUDNG BUzDm UGLin JUTzin jiLQisin BRmin jiLQisin BRmin OaLTm sKzjgrmi JYma LTiCUB


 


 

25

Tpa suldm BUDNG OaBUzDm TBGCUyTUTx bstumn suKlti iDx BYDa suyYdm ULsug OaJUxQiYDm jgrmi JYma BSmL iDxT UGYm BUDN rti RQYiDmz tijn suldm ... Cgrtm QLy bru Klurtm KiUTz JYima TBGC




 

26

Tpa suldm CCasyun sKz tumn subirla suyYdm susin Oa ulrtm LTiUTz JYma CiK BUDN kiRQz birla JGiBUwi KmKCa CiKTa suldm urpnta suyYdm susin SWDm ...lgrtm jti UTz JYsma kiRQz Tpa suldm suygBTmi


 


 

27

QRG suKpn Kugmn jiYG TUGa JURp kiRQz BUDNG UDa BSDm QGNin birla SUya jiYDa suyYdm QGNin ulrtm iln OaLTm ULjiLQa turgs Tpa LTUNjiYG Ya rts ugzg KCa JURiDm turgs BUDNGUDa BSDm turgs QGN susi UTCa BURCa Klti


 


 

28

BULCUDa suyYdmz QGNin JBGUsin YDin Oaulrtm iln OaLTm UTz JYma bsBLk Tpa suldm LTiJULi suyYdm ... susin xUp ulrtm ... iCrKina KiYitin ... Jx .... Kisi ... UQGLi Klti bsBLk NiuCn UzDi UTz RTxi


 


 

29

bir JYma QRLx BUDN BUySzrur BRUR rKli JGiBUwi TmGiDx BYDa suyYdm QRLx BUDNG ulrtm OaLTm ... Dm ... QRLx BUDN tirlpKlti suyYdm SWDm ultrm TUxzUGz mny BUDNmrti tyri jr BULGQin uCn udiy


 


 

30

Kuzi tgdq uCn JGiBUwi birjiLQa turt JULi suyYdm yilKi TUGU BLkDa suyYdm TUGLa ugzg juzti KCp susu Klti KiOi ORGUDa suyYdm susin SWDm ... suyYdm turq BUDN DQQmYTi JBLQ


 


 

31

BULTCi rtiUza JFa Klgma susin GTm uKYultCi Oatirlti Oa TUyRa jiLpGUTi bir UGYG TUya tign JUGUNDa igra TUQiDm turtW zgOi QDzDa suyYdm susinOa SWDm JBRiTDm ... BRm ... mGiQURGN kiYLDxDa JUT BUwi Jzya


 


 

32

UGz Tpa suldm ilKisu TYQmY rti Kinsu bda rti uCUGz susi BSa Klti JDG JBz BUwi tip LGLi Klti siyRsusi bgBRQG JULGLi BRDi siyR susi suyYgli Klti biz zrtmz JBz rtmz UGz BU ... KuC birtq uCn OaSWDm


 


 

33

JFDm tyri JRLQDxuCn mnQzGOx uCn turq BUDN mYrW mninlgu BUWa BYLJU QzGNmDn turq BUDN ultCi rti Jx BUwCi rti ... bglr ... SQNy Wabily UGz BUDN ...D iDmJin tijn suldm




 

34

bin BRQin BUzDm UGzBUDN Txz TTR birla tirilp Klti GUDa KiULG suyYdm susin BUzDm lin OaLTm WaQzGp LTm tyri JRLQDx uCn mn UTz RTxi uCJYima ... Jxrti udsg utulg KuC


 


 

35

igdmY QGN Jywi uza tyri iDx jrSUB ... QGN xUTi TpkLmDirW TxUz UGz BUDN jrn SUBin iDp TBGCGRU BRDi TBGC BUDNBUjrda Klti igdjn tijn ...BUDNG


 


 

36

JzxLTi ... birja TBGCDa TiKusi JxBUwi BUjrda mya QUR BUwi mn uzm QGN ULRTxm uCn turq BUDNG ... QiLmDm ... jgda QzGOm iDiBYDi tirlp j BUDNG


 


 

37

... suyYdm susin SWDm iCKgma CKdi BUDN BUwi ulgmaulti slya xUDi JURpN QRGN kiSLTa bin BRQin OaBUzDm ... jYQa GDi UJGRltbr juzCarn ilgru ...


 


 

38

...ti turq BUDN aCrti ULjiLQiG Lpigtm UTzRTxi turt JYma UGz tzp TBGCQa Kirti uKnp suldm SUQ... igrpUGLin JUTzin OaLTm Kiltbrlg BUDN


 


 

39

... TTBi BUDN TBGCQGNQa Kurti JLBCi dgu SBi utgi Klmztijn JJNsuldm BUDNG OaBUzDm jiLQ ... susi tirlp Klti QDRQNjiYDa xU

 

 

 

 

40

... GQya jryru SUBiyRU xUOi birja QRLx BUDNTpa sula tip TUDN JmTRG iTmBRDi ... iltbr JxBULmY insi bir xURG


 


 

41

... RQYi Klmdi NiWTJn tip suldm xURGU KiuC Kislgn tzpBRDi QRaBUDN QGNG Kltitip ug ...Qa aTbirtm KiCgTLG


 


 

Білге қаған бітік тасы бірінші қапталы (1-17)

1

uyg JUGRU suJURp tunli Kunli jiti udYKa SUBSz KCdm CURQQa tgp JULGCi...g Q ... KCnKa tgi


 


 

2

TBGC TLm susi birtumn RTxi jtibiy sug ilKi Kun ulrtm JDG susin KOiKun xUp

 

 

 

 

3

... ULi suldm UTzRTxi sKz JYma kiYN kiTFTpa suldm


 


 

4

mn ... ulrtm UGLin JUTzin jiLQsin BRmin

 

 

 

 

5

BUDN ...


 


 

6

JUR ...


 


 

7

suyi ...


 


 

8

brtm Lprin BLBL QiLU brtm lgJYma TTBi BUDN kiTFDa DRL...


 


 

9

QUG syun BYDU turt tumn suKlti tuyKr TGDa tgp TUQiDm uCtumn sug

 

 

 

 

10

ulrti ULG UGLm GLm GRp JxBULCa xUGsyung BLBL tiKa birtm mn TUQz jgrmi JYma ULRTm TxUzjgrmi jiL QGN ULRTm ilTUTDm UTzRTxi bir JYma


 


 

11

turqma BUDNma jgn WaQzGNU birtm BUWa QzGNp QymQGN iTjiL UNWJ LTiTzQa UCa BRDi LGzin jiL bisWJ jiti UTzQa JUG rturtm BUQG TUTx


 


 

12

Qyi lisun TJsyun BYDi bisjuzrn Klti xUQLQ u... LTUN Kums KrgKsz Klurti JUG jpRiG Klurp tiKa birti CiON iGC Klurp uzJRY


 


 

13

BUWa BUDN SCin xULQQin Jy... BiCDi dgu uzlKTin QRa Kisin KuK tjyin SNSz Klurp xUp xUTi


 


 

14

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN ULRTxiOa turq mTi bglr Kisra TRDUY bglr KulCUR BYLJU YDpiT bglr uyra tuls bglr paTRQN


 


 

15

BYLJU ULJU YDpiT bglr BUJRx bglr LTUN TmNTRQN TUNJxx BUJLaBGaTRQN ULJU BUJRxbglr iCBUJRx sbgKulirKn BYLJU ULJU BUJRx BUWa mTa bglr Qym QGNQa rtyu


 


 

16

rtyu timG ... turq bglrin BUDNin BUDNin rtyu timG itdi ugdiQymQGN ...Ca GiR TYin JUGNiG turq bglr BUDN iti JRTp Klurti uzma BUWa


 


 

17

QGN bitg ... JULGtign bitdm BUWa BRQG bdzg UzG ... QGN Tisi JULGtign mn JRTxi turtKun ULRp bitidm bdztm JG...


 


 

Білге қаған бітік тасы екінші қапталы (1-15 жол)

1

tyritg tyrida BULmY turq bilgaQGN budKa ULRTm SBmN tuKti sd ULJU injgunm UGLNm birKi UGYm ...


 


 

2

TUGSQiya birgru Kun URTUsiyRU xURiGRU Kun BTSkiya jiRGRU tun URTUsiyRU OaCrKi BUDN xUp mya Kurur rti BUWa BUDN xUp itdm ULmTi FGJx turq BUDN utqn jiY ULRSR ilti BUyJx ilgru YOUy JzQatgsuldm TLJQaKiCgtgmdm birgu TUxz


 


 

3

rsnKa tgi suldm tuputKa KiCg tgmdm xURGaRU jiWuugz KCa tmrQpGQa tgi suldm jiRGRU jirBJRxU jry tgi suldm BUWa jrKa tgi JURTDm utqn jiYDa jig idi JxrmY ilTUTSR jrutqn jYrmY BUjrda ULRpTBGC BUDN birla tuzltm LTUN KumY sg


 


 

4

xUTJ BUySz Wabirur TBGC BUDN SBisuCg Gisi jmYQ rmY suCg SBN jmYQ Gin Rp iRQ BUDNG WaJGUTir rmY JGUR xUOxDi Kisra FGbilgn Oaujur rmY dgu bilga Kisig dgu Lp Kisig JURTmY rmY birKisi JyLSR UGYi BUDNi bisqiya tgi kiDmz


 


 

5

rmY suCg SBiya jmYQ Gisiya RTURp uKY turq BUDN ultg turq BUDN ulsKy birja CUGJ jiY tugltun JzixNJin tsr turq BUDN ulsKgOa FGKisi WaBUYGURUR rmY iRQrsr JBLQGi birur JGxrsr dgu GibirurtipWa BUYGRUR rmY bilg


 


 

6

bilmz Kisi ULSBGLp JGRU BRp uKYKiYi ultg ULjrgru BRSR turq BUDN ultCisn utqn jr ULRp RQY tirKY iSR nyBUyGJQ utqn jiY ULRSR bygulTUTa ULRTCisn turq BUDN TUQRQQsn aCSR TUSQ umzsn bir TUDSR aCSQ umzsn OGyN uCn igdmY QGNy


 


 

7

SBin LmTin jir SJU BRDG xUpOa LQOG RLTUG Oa QLmSN jirSJU xUp TURU ulu JURJURrtg tyri JRLQDx uCn uzm xUTm BRuCn QGN ULRTm QGN ULRp JxCiGF BUDNG xUp xUBRTm CiGF BUDNG BJQiwm zBUDNG uKYQiwm zU


 


 

8

SBmDa igdBRGU turq bglr BUDN BUNi sidy turq BUDNG tirp lTUTSQyN BUOa URTm JyLp ulsKyn ... BUOa URTm nyny SBmrsr byguTYQa URTm yRKuru bily turq mTi BUDN bglr budKa Kurgma bglrgu JywCi siz


 


 

9

QGN CmQGN ULRTxiOa turt BULyDQi BUDNG BUWa tyri JRLQDxuCn uzm ULRTxma turt BULyDNG itdm JRTDm i... Qiwm mn turgs QGNQa kizm brtm rtyu ULG turun Libirtm tur


 


 

10

kiziN rtyu ULG turun UGLma Libirtm ... rtyu ULG turun Libirtm J... ...t rturtm tur...Bz... BYLGG juKOrtm tizlgg suKrtm uza tyri SRa jr JRLQDx uCn

 

 

 

 

11

KuznKurmdq xULQQN sdmdq BUDNmN ilgru Kun TUGSQya ... ... birgru TBGC ...Qa xURGRU ...Nin uryKumYin kiRGGLG xUTJin Kinlg sgtisin uzlKTin DGRin QRa Kisin


 


 

12

KuK tjyin turqma BUDNma QzGNU birtm itibirtmz ... BUySz QiLNmY uza tyri rKlg ...z BUDN ... tumn UG... ...Ja mn ...GQ ...rg ...BUW


 


 

13

...ma igdy mgtmy TULGTmy ULRTm turq bglr turq BUDNm ...T birtm ...mTiQa TYG ... QzGNms Gimin ... BUQGNyDa BUbglrg ...ByD ... turq


 


 

14

mni dgu KurtCisn bya KirtCisn BUySz BUwCisn ... Kisra TBGCQa Oa bdzCi Klurtm ... SBmN simDi ... iCrKi bdzCig iTi ... yRTYG BRQn JRTDm iCin TYn DWG bdzURTRTm ... SBmN


 


 

15

UNx UGLiya TTiya tgi BUNi Kuru bily TY TxiTDm ... jrta


 


 

Қытай мәтінді бетіндегі түрік бітік (1-7)

1

... uza ...

 

 

 

 

2

bilga QGN U...

 

 

 

 

3

JJBULSR uza ...

 

 

 

 

4

Kubrgsi trCi W...

 

 

 

 

5

TGDa siGUN tsr ...


 


 

6

SQNURmn Qym ...

 

 

 

 

7

TYn uzm QGN ...

 

 

 

 



Білге қаған бітіктасы мәтіні

 

 

Жоғарыда  Көк Тәңірі,

Төменде қоңыр Жер жаратылғанда

Екеуінің  арасында  адам баласы жаратылды.

Адам баласын билеп ата-бабам Бұмын қаған, Естемі қаған отырды.

Олар билік етіп

Түрік халқының Елдігін, төрелігін  ұстай білді, жетілдіре білді. 

Төрт  тараптағылар  барлығы жау болған еді, оларға  найзалы әскер аттандырып

төрт тарап барлық халықты бағындырды, барлығын тыныш етті.

 

Басы барлардың басын игізді,

Тізесі барлардың тізесін бүктірді. 

 

Күншығысқа  Қадырқан- тау орманға дейін,

Күнбатысқа  Темір Қақпаға дейін жорытқан еді.

Осы екі аралығында иесіз, биліксіз жүрген

Көк Түріктер отырған еді.

 

Білікті қаған еді. Ұлы алып қаған еді.

Бұйрықтары (бұйрық орындаушылары) да  білікті еді. Олар да алып еді. 

 

Бектері  де, халқы да түзу адал еді.

Сондықтан Елді  осылайша басқара білген  еді.

Елді басқарып,  Төрелік билік орнатты.

(Ол бекзаттар) жоғарыға (Тәңіріге ұшты ) қайтыс болды.

 (Оларды) жоқтаушы, жылап сықтаушылар

Күншығыстан Бөклі Шөлді  елінен (Корея түбегінен)

Табғач-қытайдан, Аварлардан, Римнан,

 

Қырғыздан,  Үш Құрықаннан

Отыз Татардан,  Қытаңнан,  Татабылардан

Осыншама халықтан (өкілдері) келіп

жоқтауға, аза тұтуға қатысты.

 

Олар атақты қаған  еді.

Олардан кейінгі інілері  қаған болған еді.

Ұлдары да қаған болған еді.

 

Сонда інілері  атасындай жаратылмады, 

Ұлдары  әкесіндей жаратылмаған еді.

 

Біліксіз қаған болып отырған екен.

Қорқақ қаған болып отырған екен.

Бұйрық орындаушылары да  біліксіз, қорқақ болған екен.

Бектері және халқы да адалсыздықпен жүрді.

Қытайларға басындырып,

Оларға арбалғандығы үшін

інілі әкелі кектесіп жауласып,

текті бек  мықты  халықты тоздырып,

Түрік барлық халықты бытыратып,  

Елін  бұзып, елдігінен айырып,

Қағандықты орнатқан қағандарын жойды.

Қытайларға

Бек мықты ұлдарың құл болды,

сұлу қыздарың күң болды.

 

Түрік бектері  Түрік атын ұмытып,

Қытайсымақ  бектер болып, 

Қытай аттарын ала бастады,

Қытай  патшасына бағынды,

елу жыл қытайға ісін күшін берді, қызмет етті.

 

Күншығысқа қарай

Бөклі қағанға дейін соғысты.

Батысқа  қарай

Темір Қақпаға дейін  соғысты.

 

Қытай патшасына

Елін, төрелігін билетті.

Түрік қалың халық

сонда бүй деген екен:

« Елді халық едім. 

Елім  енді қайда?

Елімді кімге берермін?

Қағанды халық едім.

Қағаным енді қайда?

Қай қағанға  ісімді, күшімді  берермін?» деген екен.

 

Сөйтіп, Қытай патшасына  жау болды. 

Жау болып, қарсы көтеріліп,

тағы да бағынды, құрып бара жатты.

Осыншама ісін, күшін бергеннен бері түсінбеді, сақтанбады

Түрік барлық халық  азып тозып, ұрпақсыз болып жойыла бастады.

Сонда жоғарыдағы 

Түріктің Тәңірісі, Түріктің киелі  Жер-суы  бүй деген екен:

«Түрік барлық халық  жоқ болмасын деп, халық болсын деп» 

 

Әкем Елтеріс қағанды

Шешем  Елбілге қатұнды

Тәңірі төбесіне көтеріп,

жоғары таққа отырғызған еді.

Әкем  қаған он жеті батыр  ерді жинады,

жорыққа аттанды деп  күллісі естіп,

қаладағылар далаға беттеді,

таудағылар  таудан түсіп,

жиналып  жетпіс батыр ер болды. 


Тәңірі күш-қуат берді,

әкем қаған  жауынгерлері

бөрі-қасқырдай болды, 

жаулары қойдай болды, 

 

ілгері,  кері  соғысып жиналғаны

жеті жүз ер болды.

Жеті жүз ер болып

елсіреген, қағансыраған халықты

күңденген, құлданған халықты

 

Түрік төрелігі, азып-тозған халықты

Ата-бабамның  төрелігіндей  етіп жаратты жасақтады. 

 

Төлес,  Тардұш  деген екі қанат халықты сонда орнатты. (Ол екеуін)

Йабғұ,  Шад   деген екі билікке берді.

 

Оңтүстіктегі Қытай халқы жауымыз еді.

Солтүстіктегі  Баз қаған билеген  Тоғұз Оғыз халқы да жау еді.

 

Қырғыз,  Құрықан,  Отыз Татар,  Қытаң,

Татабы бәрі де  жау еді.

Әкем қаған бұнша.......

қырық жетіден астам  жорық жасады,

жиырма рет соғысты.

 

Тәңірі жарылқап, 

Елдікті ел етіп орнатты,

қағандықты қаған етіп орнатты.

 

жауды басып, тыныш етті,

тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.

 

әкем қаған..................................................

төрелікті қалпына келтіріп, (Тәңіріге) қайтыс болды.

Әкем қағанға арналған балбалдарды (тас тізбектерді)

Баз қағандікінен  бастап тікті.

 

Ол төреліктің  үстінде  атам қаған отырды.

Атам қаған отырып

Түрік  халықты

барынша  жақсы жетілдірді,

кедейді бай етті,  азды көп етті,

Әкем қаған отырғанда

өзім Тардұш қанат халқына  шад болған едім.

Әкем  қағанмен  бірлесе

 

Оңтүстікке қарай Жасыл өзен (Сары өзен-Хуанхэ) Шантұң жазығына  дейін соғыстық, 

күнбатысқа қарай Темір Қақпаға дейін  жорық жасадық.

 

Көгмен (Саян) тауын  асып Қырғыз жеріне дейін жорық жасадық.  

Барлығы жиырма бес рет жорық жасадық. Он үш рет соғыстық.

 

Елдікті ел етіп орнаттық,

Қағандықты қаған етіп сайладық,

 

тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.

 

Түргеш қаған

өз түрігіміз , өз халқымыз еді, олар білмегендіктен, 

бізді «жау» деп жаңылғандықтан қағаны өлді.

Бұйрық орындаушлары мен бектері де өлді.

Он-оқ  халқы  қиыншылық  көрді.

«Ата-бабамыз мекен еткен, билік еткен  

Жер-Су иесіз болмасын» деп,

аз халықты жинап....................................

... Барысбек еді.

 

(Оған) қаған атағын, сонда  біз бердік, 

Сіңлімді ханшайымымызды, біз бердік.

 

Тақтағы қағаны жаңылып, өлді, халқы да  күң, құл болды.

 

Көгмен  жер-суы  иесіз қалмасын деп,

Аз Қырғыз халықты

жарат...........................................

жаңа(дан) біз бердік. 

 

Күншығысқа қарай  Қадырқан-тау орманын асып

халықты соншама мекен еттік,  соншама орнаттық.

Күнбатысқа қарай  Кеңү-Тарманға  дейін 

Түрік халқын  соншама мекен еттік,  соншама орнаттық біз.

 

Ол кездерде  құл құлдықта болған,

күң күңдікте болған еді.

 інісі атасын білмеуші еді,

 ұлы әкесін білмеуші еді.

Сонша тыныш еткен еліміз төрелігіміз бар еді.

 

Түрік Оғыз бектері халқы  естіңдер!

Жоғарыда  Тәңірі баспаса

Төменде  Жер айырылмаса

 

Түрік халқының Елін,  төрелігін

кім  бұзар....

/.........Түрік халық  .........../

Өкін! Жиналғанын  үшін

Білікті қаған болған еді.

 

Игі Елің  өзі жаңылды,

Қорқақ  куыстай болды енді, 

 

Қарулы  қайдан келіп, тағы да басынды,

Найзалы  қайдан келіп, шанышып өтті,

 

Ұйық Өтүкен жері / түрік/... халық  мекен еттің

Күншығысқа қарай жеткенінше  

жеттіңдер,

Күнбатысқа  қарай жеткенінше жеттіңдер,  

Жеткен жерінде  игілік болды ма?

 

Қандарың суша ақты

Сүйектерің тауша үйілді

 

Бектік ұлдарың құл болды

Сұлу қыздарың күң болды

 

Білместіктен , қорқақтықтан болар!

Атам қаған қайтыс болды.

...бас етіп,

 Қырғыз қағандікінен балбал тікдім.

 

Түрік халықының 

ат-атағы жоқ болмасын деп,

әкем қағанды

шешем қатұнды таққа көтердік.

 

Тәңірі Ел беруші

Тәңірі Түрік халқының

Ат-атағы жоқ болмасын деп,

 

/өзіміз ол Тәңірі .../

қаған отырғызған  еді.

Мықты  халыққа  ие болып отырмадым

 

Ішінде ас-тамақсыз  (қарны аш) 

Сыртында тон-киімсіз (киімі жоқ)

Жабайы,  қорқақ халық  кезінде таққа отырдым.

 

Інім Күлтегінмен  бірге  сөзге бекідік.

Әкеміз атамыз  орнатқан

Халықтың   ат-атағы жоқ болмасын деп

 

Түрік халқы үшін

Түнде  ұйықсыз жорыттым

Күндіз күлкісіз жорыттым

 

Інім Күлтегінмен бірге

екі шад бірлесе отырып, 

өліп-тіріліп  елдікті орнаттық.

 

Сонша орнатып

біріккен халықты от-судай қас етпедік.

/мен....................жер жерден / бар еді.

Халық өлі-жітіп жаяу-жалаңқай тағы да  келді

халықты игі етейін деп

 

солтүстіктегі  Оғыз халыққа қарай

күншығыста  Қытаң, Татабы халыққа қарай

оңтүстіктегі Қытайға қарай

 

ұлы жорық он екі реті жасадым, соғыстым.

Содан  Тәңірі жарылқап

құтым бар үшін

үлесім бар үшін

 

өлермен халықты тірілтіп  жеткіздім

жалаңаш тозған  халықты тонды

кедей халықты бай қылдым

аз халықты көп қылдым

ығы-жығы (абыр-сабыр)  Елдікті қағандыққа жеткіздім. 

төрт тараптағы халықты көп тыныштық еттім  

жаусыз қылдым, көпшілігі  маған  бағынды.

 

істі күшті берер осыншама

төрелікті орнатып беріп

 

Інім Күлтегін, өзі сөйтіп қайтыс болды.

Әкем қаған қайтыс  болғанда,  Күлтегін

жеті жаста қалды. 

Ұмай текті шешем қатұнның құтымен

інім Күлтегін ер атты болды (батыр ер атанды).

Он алты  жасында әкем қаған

Елін төрелігін сонша орнатты.

 

Алты Чұб (өлке) Соғдыларға қарай

Жорық жасадық, оларды қираттық.

 

Қытайлық  Он-Тұтық бес түмен (елу мың)

әскерімен  келді, (олармен) соғыстық.

Күлтегін жаяулыларына қарсы шапты. 

Он-Тұтық Йорчынды қарулы қолымен бағындырды.

Қарулыларымен  қағанға енші етті.

Ол әскерлерді сонда жоқ қылдық.

 

Жиырма тоғыз жасында

Чача-Сүнкеге қарсы соғыстық.

Әуелі  Тадқыш-Чұрдың боз атын мініп шапты, ол ат сонда өлді.

Екінші Ышбара Йамтардың боз атын мініп шапты,  ол ат сонда өлді.

 

Үшінші  Йеген Сілбектің  кежімді торы атын мініп шапты,  ол ат сонда өлді.

 

Сауытына,  желмесіне жүзден астам

оқ тиіпті,  бетіне, басына бір тимеді.

Шабуылды Түрік бектер көп білерсіздер!

Ол әскерді сонда жоқ еттік.

Содан  кейін Байырқұ жеріндегі  Ұлық Еркін жау болды.

Оны тағы  Түргі Йарағұн көлінде талқандадық.

 

Ұлық Еркін азғана ерін жинап қашты. 

Күлтегін ……………………………….

жасында Қырғызға қарай жорық жасадық. 

 

Найза  батар, қалың  қарды сөгіп

Көгмен тау-орманын айнала жорытып

 

Қырғыз халқын  қуалай  бастық.

Қағанымен Сұңа тау-орманында  соғыстық.

Күлтегін Байырқұдың /ақ айғырын/

мініп ұмтыла  қарсы шапты. 

 

бір батырын  оқпен атты, екі батырымен айқасып шаншып өлтірді.

Ол шабуылдағанда   Байырқұдың ақ айғырының бел-ұршығы үзілгенше  сермепті.

 

Қырғыз қағанын  өлтірдік,

Елін бағындырдық,  ол жылы Түргеш ............

доғалай Ертіс өзенді кешіп өтіп жорыттық.

Түргеш халқын қуып отырып бағындырдық.

 

Түргеш қаған әскерлері  Болчұ жеріне

қаптап, қалың болып келді ,  (олармен) соғыстық.

 

Күлтегін  Башғұдың  боз атын  мініп Башғұдың боз аты ..........тіресті...

екеуін өзі басып жеңді,  содан тағы да шабуылдап  кіріп

Түргеш қағанның  бұйрық орындаушысы 

Аз тұтұқты әскери қолымен  ұстап алды.

 

Қағанын сонда өлтірдік,  елін бағындырдық.

 

Қара Түргеш халықтың көбі бытырап қашты,

Ол халықты Табарда/ қо............../

Соғды халқына шауып жетеміз  деп  Інжу (Сырдария) өзенді өтіп,

Темір Қақпаға дейін жорық жасадық. 

 

Сонда  кері Қара Түргеш халық жау болған екен.

Кеңереске қарай  жеттік.

 

Біздің  найзалы әскерлердің аттары арық,  азықтары жоқ еді

Қорқақ  кісі ер..................................

алып  батыр ер бізге шапқан еді

сол кездерде  өтініп,

 

Күлтегінді аз  батырларымен  шабуылдаттық

Ұлы соғыс  жасадық.

 

Алып Шалчы ақ атын мініп шапты,

Қара Түргеш халықты  сонда өлтіріп, бағындырдық.

Жорытып....

 

II –қапталындағы  мәтіні

( II .1-15 жол)

 

.............бірлесе Құшы-Тұтықпен  соғыстық,

батыр ерлерін  көп өлтіртіпті.

 

Киіз үйін,  барлық мүлкін  көп әкелді.

 

Күлтегін жиырма жеті  жасында

Қарлұқ халқына жетіп барды

Олар  жау болды.

 

Тамақ Ұйық басынlа жорық жасадық.

Күлтегін ол соғыста отыз жасар еді.

 

Алып Шалчы  ақ атын мініп шапты.

Екі  батырын  қуалай шанышды,

Қарлұқты жеңдік, басып алдық.

 

Аз халық жау болды,

Қара көлде жорық жасадық.

Күлтегін отыз бір жасар еді.

Алып Шалчы  ақ атын мініп шапты

 

Аз Елтеберді тұтқындады,

Аз халық сонда жоқ болды.

 

Атам қаған

Елі  қарбалас болғанда

Халық,  Елі екіге бөлінгенде

 

Ізгіл халықпен  соғыстық.

Күлтегін  Алып Шалчы  ағын мініп

/шапты/ ол ат сонда құлап түсті.

Ізгіл  халық  өлді, жойылды.

 

Тоғыз Оғыз халық  өз  халқым еді.

Тәңірі Жер   бұзып жібергендіктен жау болды.

 

Бір жылда бес жолы соғыстық.

Ең  ілкі (әуелі) Тоғұ балықта соғыстық.

Күлтегін Азман ағын мініп

ұмтыла шапты. Алты батырын  шанышды

 

Әскер сыртында жетінші батырды  қылыштады.

Екінші Құшлықықта  Едізбен соғыстық. 

Күлтегін Аз қоңырын мініп

ұмтыла шапты, бір батырын шанышды.

тоғыз батырын  иіре бас игізді.

халқы  сонда өлді, жойылды.

 

 үшінші Болчұда

Оғызбен соғыстық. 

 

Күлтегін Азман атын мініп шапты,

шанышды. Ұчұш басында соғыстық.

 

Түрік

Халық  Адыр Қамыста қорқақ болып еді. Үстінен түскен әскерлерді

 

Күлтегін бытыратып,  Тоңра деген бір ру

алпауыт он батырын, Тоңра тегін жоқтауында иіріп өлтірдік.

Бесінші Езгенті Қадызда Оғызбен соғыстық.

 

Күлтегін Аз қоңырын мініп

шапты,  екі батырын шанышды

 

қалаға бармады, оған жетпей  ол әскер  сонда өлді, жойылды.

 

Мағы Қорғанда қыстап,  жазында

Оғызға  қарай әскер  жібердік.

 

Күлтегін киіз үйді бастап  сақтап отырды.

Оғыз жауы орданы басты.

 

Күлтегін

«Өгсіз» («анасыз жетім») ағын мініп, тоғыз ерін

шанышды. Орданы бермеді .

 

Анам қатұн (ханшайым), одан кейінгі  аналарым

Енелерім, келінім, ханшайларым

 

Мұнша тағы тірідей күң болар еді.

 Өлікке кетіп  жолда жата қалар еді

Күлтегін жоқ болған болса бәріміз өлер едік.

Інім Күлтегін жетпестей болды (қайтыс болды).

Өзім сағынып қайғырдым.

Көрер көзім көрместей,

Білер білігім білместей болды.

Өзім сағынып қайғырдым.

 

Өд (ажалды) Тәңірі жасайды

Кісі ұлы бәрі өлгелі туған екен.

сонша сағындым

Көзден  жас ағып тоқтамай 

Көңілде уайым тұрып тарқатылмай

Үнемі сағындым (еңіредім)

Қатты сағынып қайғырдым

 

Екі шад, одан кейінгі  інішектерім,

ұлым, бектерім, халқымның

 

көзі қасы қорқақ болар-ау

деп қайғырдым, сағындым.

 

Жоқтаушы сықтаушы

Қытаң, Татабы халықты бастап

Ұдұр Сеңүн келді.

Табғач қағаннан (қытай патшадан)  Ісійе Лікең  келді.

Бір түмен жібегі, алтын, күміс, 

өлшеусіз әкелді.

Түпіт қағаннан  Бүлүн келді

 

Кері күн батысдағы

Соғыд, Берчекер,  Бұқарақ

Ұлыстың халқынан 

Інек сеңүн,  Оғұл тархан келді

Он Оқ ұлым

Түргеш қағаннан

Мақрач таңбашы, Оғыз Білге таңбашы келді.

Қырғыз қағаннан Тардұш Інанчұ-чұр келді

 

Барық  (ғұрыптық кешен) жасаушы, бәдіз жасаушы, бітіктас жасаушы 

 

Табғач қағанның жиені Чең-сеңүн келді

Күлтегін  қой  жылы  он жетісі күні  (Тәңіріге) ұшты (қайтыс болды).

Тоғызыншы айдың  жиырма жетінші күні

жоқтау жосынын жасадық.

Ғұрыптық кешенін, бәдізін, бітіктасын

мешін жылы жетінші айдың  жиырма жетісінде

тұрғыздық.

 

Күлтегін өзі қырық артық жеті жасында болған-ды.

 

Тас кешенін,  осынша  бәдізшілерді Тұйғын

 Елбетер әкелді. 

Мұнша бітік бітіклеуші (жазу жазушысы)

Күлтегіннің аталығы Йолұқтегін бітікледім (жаздым).

 

Жиырма күн отырып бұл тасқа бұл белгіні бәрін

Йолұғтегін бітікледім ( жазып қашадым).

 

Жылар ұлдарыңыздан, тұйғындарыңыздан

игі де игі -дүр еттік, 

ұшырып жеткіздік.

 

Тәңірі тірілерін  қорғағанша !

кері жақтан ................еді

Інім Күлтегін өлді....................

істі күшті берген үшін

Түрік Білге қаған жоқтауына

інім Күлтегінге  көзші(қараушы күзетші) отырғыз/дым/.....

 

Іненчү Апа Йарған  Тархан атағын бердім/................?/

 

 III – қапталындағы мәтіні

( III .1-15)

 

 

Тәңірiтек  Тәңірiден  болған

Түрiк Бiлге қаған 

 

бұ шаққа  отырдым,

сап сөзiмдi  түгел есiтіңдер, иiліңдер !

кейінгі iнiшектерім, ұлым,

бiрiккен  оқ-руым,  халқым!

 

бергi (оң қол)  шад апыт  бектер

арғы (сол қол) тархат  бұйрық бектер

 

Отыз ………………………… 

Тоғыз Оғыз бектерi халқы! 

бұл сап сөзімді

игiлікпен есiт !  

қатты  тыңда !

 

ілгерi (алдыға) күн шығысқа 

бергi (оң жақ )  күн ортасына (оңтүстікке қарай)

 

керi  жаққа қарай күн батысына

арғы (сол қол ) жаққа қарай түн ортасына  (солтүстікке)

cонда  (осы) iшіндеіг  халықтың  бәрі 

 маған тобымен ерген,  осынша халық!

бәрін көп  еттiм, 

осы сөздерімде  қателік (аңқаулық) жоқ !

Түрiк қаған Өтүкен тауында

отырса, Елде мұң жоқ

 

Шығысқа  Шаңтұң жазығына дейін  жорық жасадым. Теңiзге сәл жетпедім.

 

Оңтүстікке Тоғыз Ерсенке дейін  жорық жасадым.

Тибетке сәл жетпедім.

 

Батысқа  Йенчү (Iнжу) өзендi

 

кешіп, Темiр  Қақпаға  дейін  жорық жасадым.

 

Солтүстікке  Жер Байырқұ жерiне

дейін жорық жасадым. Мұнша жерге дейін жорыттым.

 

Өтүкен тауында жақсы иесi жоқ екен

Ел тұтар жер Өтүкен тауы екен

 

бұ жерде отырып, 

Қытай халқын да

жөнге келтірдім.

 

Алтын, күмiс, арақ,  асыл затты шексiз

сонша беріп жатқан қытай халқының

сөзі  сүйкімді

жібегі жұмсақ екен.

 

Сүйкімді сөзімен,  жұмсақ жібегімен  арбап

Алыстағы  халықты сонша  үйір етіп тартар екен.

 

Жақын қоныстанған соң ,

Аңқау адамды  өзіне сонша үйір етеді екен. 

Игi бiлiктi кiсiні, игi алып кiсiнi  жолаттырмайды екен.

 

Бiр кiсiні  жаңылдырып  руына, халқына тіпті  бесігіне дейін  құртып жояды екен.  

 

(Қытайдың ) сүйкiмдi сөзi, жұмсақ жібегіне арбалып , барлық  Түрiк халқы өлдің!  

 

Түрiк халық өлмес үшін

Оңтүстікте  Шұғай  тауы Түгелтен

жазығына  қонайын десер

 

Түрiк халқын өлермендей   етіп

Аңқау кiсiні сонша азғырар екен !

 

«Жырақ  алыс болсаң  жаман жібек берер,

Жақын болсаң  жақсы жібек берер»

 

деп сонша азғырған екен.

Білік білмес кісі ол  сөзге еріп, жақындап барып бәрі  өлді. 

ол жерге қарай барса

 

Түрік халық өлерсің

Өтүкен жерінде отырып

 

Олай-бұлай кенеліп жүрсең  мұңын жоқ ғой!

Өтүкен тауында  отырсаң 

мәңгі Ел ұстап  отырушы едің!

 

Түрік халқы ,  тоқ таза болыпсың!

аштық тоқтықты  ойланбассың!

бір тойсаң  аштықты  ойланбассың!

 

соншалықтығын

үшін игі еткен 

 

қағанның сөзін  алмадың!

Жер-сай салаға кете бардың!

 көп сонда арыдық , шаршадық!

 

сонда қалғаны Жер-сай салаға  көп тұрып

 өлі-жіті халге жеттің!

 

Тәнірі жарылқадығын үшін

 өзім  құтым бар үшін қаған  (тағына) отырдым.

 

Қаған  болып

Жоқ шығай  халқты көп өзгерттім.

 

Шығай-кедей  халықты бай қылдым

Қандай  халықты ұлғайтып көбейттім.

 

Айтар  бір ауыз бұл сап-сөзімде  игі бар ғой!

Түрік бектер халық бұны естіңдер!

 

 

Түрік халқын  жинап  теріп,

Ел тұтсақ  деп оны бұнда тасқа ұрдым .

Жаңылып өлерсің ! және

мұнда ұрдым

Қандай сөзім болса мәңгі тасқа ұрдым!

 

Содан  көре біліңдер!

Түрік ендігі халқы,  бектері !

 

Бұл шақта  көруші бектер де

жаңылғандарыңмен  мәңгі тасқа  ұрдым!

 

Қытай қағаннан  бәдізші келтірдім.

Бәдіздеттім.

Менің сөз саптауымды сыйдырды!

Қытай қағанның ішкі бәдізшіcі

келіп  қатысты

 

Оларға  ажарлы барық(кешен) жараттырдым

Ішіне сыртына  ажарлы бәдіз ұрғыздым.

 

Тас тоқытдым, көңілдегі сап-сөзімді

/ол тасқа ұрғыздым .

Он оқ ұлыңа

ат аттарыңа  дейін  көріп біліңдер!.

Мәңгі тас тоқытдым

Бұл  тұрақты   жері жазық. 

Батыр  ер тұрақты   жерінде болса екен деп,

 

Тұрақты  жерде мәңгі тас тоқытдым.

бітікледім (жаздым) оны көріп сонша біліңдер!

 

ол тасқа /тоқытдым/

бұ бітік  бітіклеуші (жазушы) аталығы Йолығте/гін/

Күлтегіннің алтынының күмісінің жібегінің

барлығының төр....................................мал қарасын

 

жоқтауым тұяғы (жылқысы) ............................

................................................................................

 

бұ...........................................................................

бегім тегін /йүгүрү?/

 

Тәңірі.................................................................

тас бітікледім Йоллығтегін........................







 


Оставить комментарий