Ах хаан (Алыптығ нымах)

Общая информация

АҚ   ҚААН

(Алыптығ  ныбақ)

     Жалпы мәлімет:   Шор халқының батырлық эпосының бірі.  «Ақ қаан» қаһармандық эпосын жыршы-кайчи В.Е.Таннагаштан (1932-2007) жазылып алынған. Жырдың 1999, 2000, 2001 және 2003 жылдары жазылып алынған нұсқалары бар. «Аталар мирасына» жырдың 1999 жылы жазылып алынған үлгісі берілді. Жыршының орындау әуенін де ести аласыз.  Эпос алғаш рет жарияланып отыр.  Шорлар РФ Оңтүстік Сібірде     Кемеров облысында   өмір сүретін түрк текті жергілікті халық. 2010 жылғы санақ бойынша олардың саны 12 888. Шор тілі ұйғыр-оғыз тілі тобының хакас тілі бөліміне жатады.    

Ғылыми зерттеулер:  Жырдың үлгісі  Россия Ғылым Академиясы Сібір бөлімі  Филология институты Сібір халықтары фольлоры секторының қорында сақталған. Жырды жазып алған фольклортанушы ғалым,филология ғылымдарының кандидаты Л.Н. Арбачакова.

Жұмыс Халықаралық Түркі академиясының 2014  жылғы  ғылыми жобасы негізінде орындалған.


Мәтін:


Амдығы тӧлдӱң* аалында полча,

Пурунғу тӧлдӱң соонда полча.

Чер пӱдерде,

Чер-суғ қабыжарда полған полтур.

Қалақпа чер пӧлӱжӱп,

Қамышпа суғ пӧлӱшчыған тем полтур.

Кӧк ӧлең ноо,* чайқыл-кел,

Ӧсчытқан тем полтур.

Ағаш паштарынға чарылыш-келип,

10   Ноо, кӧк пӱрлер таңчылаш,

   Ӧсчытқан тем полтур.

Алтын пӱрлӱг

Ақ қазыңнар паштарынға

Алтын қушқалар* қағыш-чӧрча.

Кӧк ӧлең паштарында

Кӧк торчуқтар

Кӧглеш-читқан тем полтур.

Алтон ашқымнығ ақ тайға турча.

Алтон ашқымнығ

20 Ақ тайғаның тӧзӱбе толқуп-келип,

Ақ талай ақ-тӱшкен чер полтур.

Ақ талайды қаштап-келип,

Тӱгӱн пилбес мал,

 Кебин пилбес арғы-улус чон

 Чат тӱшпарған полтыр.

 Арғы-улустың орта тӱшта

Ақ талайдың қажы черде,

 Айға-кӱнғе сустағанче

 Алтын ӧрге турча.

 30  Алтын ӧргениң алында

Ат қодурбас алтын шарчын!

Алтынғызы алты там чер алтынға

Ноо, тазлан-кел салдырған полтур!

 Алтын шарчын тӧзӱнде

 Ақ ой ат турча.

 Ақ ой аттың ийги қаранын шылбағы

Ноо, ӧрел-кел, тӱш-партыр.

И эрдилери шӧйӱл-кел, тӱш-парған полтур.

Алтын ӧргенин иштинде

40  Ӱш тӧлге шығара чажаған,

Ақ Қаан чуртапча.

Ақ Қаанның алған қижизе* алған қижилери

Ийги эпчи қижи чӱгӱр-чӧрча,

Улуғ-Кичиғ Алтын Сабақ чӱгӱр-чӧрча.

Ақ Қааны алтын стол кеқсинғе одуртуп-келип,

Ашпа-табақ кел сал-кел, азрапчалар.

Ақ Қаан одур-кел,

Ашпа-табақ чииб-одурчыған тӱжинде:

Чер ӱстӱ нигилча

 50 Чеген тӱбӱ тартылча.

Ноо, қайдығ алып қирча? – теп-келип,

Алтын кӧзнекти қайра шап-кел,

Анаң кӧргени:

Арғалығ сынға

Ақ сар ат қел-тӱштӱ.

Ақ сар аттың ӱстӱнде алып чоғул.

– Пай-пай! – тедир, –

Алтын Қаан, нанчымның,

Ақ сар ады кел тӱштӱ, – тедир. –

60   По қайде

Алтын Қаан нанчым чоқ кирча?–

Теп-келип, эрбеқтенча Ақ Қаан.

Ақ сар ат чортуп тушти эниш тӧбере.

Ақ ой аттың қыйзынға кел, турду.

Ақ ой атқа қоштаныш-келип,

Ӱш қулақтығ

Ақ қор ат турча еще*!

Мағрап-кел киштепча,

Мастан-кел эрбеқтенча:

70 – Пеере шық, Ақ Қаан! – тедир.

Ақ Қаан алтын устол кексинен

Тура сегрип, пас шықты:

– Пай-пай, ақ сар ат, – тедир, –

Алтын Қаан, нанчымны,

Қайдығ черге таштап-кел,

Қуба чалаң чӱгӱр кирдиң? – тедир, –

Меең черимге!

– Эзе, Ақ Қаан, – тедир, –

Пирда черге таштабадым, – тедир, –

80  Алтон ашқымнығ

Алтын тайғаның тӧзӱнде чат-қалды

Сени маға ысты*, – тедир,– саға ысты! – тедир.

– Ноо қереқ полған? – тедир.

– Алтын Қааның Алтын Сабақ қызын, – тедир. –

Аттап-шаптап-келип, кижиге перча.

Чер эбире алып чыл-парды, – тедир. –

 Ақ чарыққа

Туштап туғулған Алтын Сабақты

Қайдығ мериг салчанын оңнанман,

      90 Оно, саға ысты, – тедир.

– Андығ полғанда, ақ сар ат, – тедир. –

Нан, – тедир. –

Мен парарым, – тедир.

 Ақ сар ат:

– Парарзың, Ақ Қаан? – тедир.

– Парарым! – тедир.

Пура шабылды, анаң артын

Арғалығ сынға чӱгӱр-шықты.

Анаң артын тебин-кел, чӱгӱрӱбӱзе-пергени:

 100 Қайа парды, қайа келди?!

Ақ Қаан кир-келип,

Алтын стол кексинге одур-келип,

Ашпа-табақ чииғ-оқ перди.

Ашпа-табақ чиибодурғанда

Анаң қӧрбодурғаны:

Қалқалығ эжиқ қайра шабыл-парды,

Тоғус қадыл

Алтын қуйақ кескен,

Алып постуғ алып пас-кирди:

110  – Эзе, Ақ Қаан, – тедир, –

Алтын Қаан, нанчымның, черинге

Парарға айтсалдың? – тедир.

– Айтсалдым!  – тедир.

Ат позу-алып позу ақ қор ат,

Ноо кереқ полдум, – тедир, – саға.

Алтын ӧргее ноо кирдың?  – тедир.

– Ноо кирейин? – тедир.–

Ам уқсал, Ақ Қаан,  – тедир. –

Сеең пағрынаң шыққан,

  120 Ӱрен-тӧл чоқ, – тедир. –

Пағрынаң шыққан

Ӱрен-тӧл сеең, – тедир. –

Ӱжӱнчӱзӱ Алтын Сабақ алзаң,

Он анда ла сеең

Ӱрен-тӧл чайалар, – тедир. –

Алтын Қаан нанчыңның қызын

Алтын Сабақты сееноқ аларзың, – тедир.

– Пай-пай, ақ қор ат, – тедир, –

Ноо алын-келип, эрбеқтепчаң? – тедир. –

  130 Мен қаар-парған,

Ӱш тӧлге чет-парған Ақ Қаан,

Алтын Қаан нанчымның қызын

Қайде алчын полғам? – тедир.

– Аларзың, Ақ Қаан, – тедир. –

Чағыс чайачы салған, – тедир. –

Қудай салған, қубулбас, – тедир. –

Чайачы салған, салынбас, – тедир. –

Ӱжӱнчӱ Алтын Сабақты алзаң, – тедир. –

Ӱрен-тӧл анаң сенең чайаларға,

  140 Қудай ээде салған, – тедир.

– Мен, қаар-парған Ақ Қаан

Қайде ноо, оғлан қысты алчын полғам? – тедир.

– Аларзың, Ақ Қаан! – тедир. –

Оно, Алтын Қаан нанчыңның қызы

Ӱжӱнчӱзӱ Алтын Сабақ, – тедир. –

Сеең не,

Ийги Алтын Сабақ чӧрча! – тедир. –

Ӱжӱнчӱ Алтын Сабақты алзаң,

Ӱрен-тӧл он, анаң чайалар, – тедир. –

   150  Аларзың! – тедир.

         – Чооқ, албассым, ақ қор ат! – тедир.

        – Албассың ма? – тедир.

        – Албассым! – тедир.

        – Қайа парарзың, – тедир, –

         Аларзың!

        – Албассым! – тедир.

Алыптың постуғ алып тӧлӱ

Алтын ӧргедең

Нандыра пурур-кел, пас шықты.

160 Анаң кӧрбодурғаны

Қалқалы кӧзнеқтең:

Ақ ой атттың ӱстӱнге

Алтын эзер пажынға ас-салған

Тоғус тазынын терезинең

Ноо, ӧрдӱрген

Қара тобур қамчызын

Оң плеққе кел суқты.

Қара тобур қамчыны сӧртен-кел, кирди.

Алтын ӧргеге кир-келип, эрбеқтепча:

170 – Эзе, Ақ Қаан, – тедир, –

Алтын Қаан нанчыңың қызын

Алтын Сабақты аларзың ма? – тедир.

– Албассым! – тедир.

Пас-келди, Ақ Қааны

Алтын стол кеқсинең

Чазы-тӧжӱнең тудубалып,

Кече тӱғен

Кеш пала шени полбан-қалды.

Шығара сӧртиб-алды.

180 Шығара сӧртиб-алып,

– Аларзың ма, Ақ Қаан?

Албассың ма? – тедир.

Ӱжӱнчӱ Алтын Сабақты? – тедир.

– Албассым! – тедир.

Қара тобур қамчыны

Пӧтӧлеққе шыға сун-келип,

Айлантыр-келип, тӱжӱрчитқанда –

Анаң кӧрбодурғаны:

Аалынаң ақ чалын,

 190 Соонаң кӧк чалын ойнап тӱштӱ.

Ақ Қааны шағана шабыза-пергени:

Ақ Қаан тебир тақтығ полға

Ноо, тоғус тоғлана-парды.

– Аларзың ма, Ақ Қаан,

Аалбассың ма? – тедир.

– Албассым! – тедир.

Ийгинчизин кӧдур-келип,

Айлантыр-кел, тӱжӱр турғанда,

Аалынаң ақ чалың,

   200 Соонаң кӧк чалың ойнап тӱшча.

Ийгинчизин кел, шабыза-пергени –

Ақ Қаанын улуғ сағыжын

Асла шығара шабыспады.

– Аларзың ма, Ақ Қаан,  – тедир. –

Албассың ма? – тедир. –

Арығ тының шығара шабызарым, – тедир. –

Ақ Қаан эди ачыйын шыдап полбан, эрбеқтепча.

 Ийғи қаранын чажын

 Тоғра тартын-келип, эрбеқтепча:

210  –  Адыңоқ читсин, ат позун,

Алып позуң,  ақ қор ат! – тедир, –

Кӧрзең, саа шапчытқаным, – тедир, –

Че, алғайым! – тедир.

– Оно, пайоқ ээде

Айдар кереқ полған!  – тедир.

Нандыра пурул-кел, пас шығыбысты.

Анаң кӧргени:

Қара тобур қамчыны

Алтын эзердиң пажынға ийсалды.

 220  Тӧрледе кел силгинча,

Тӱпледе кел тебиза-пергени –

Ӱш қулақтығ ақ қор ат пол-кел,

Турубуз-оқ перди.

Ақ Қаан ийги қарағын чажын

Тоғра тартын-келип, эрбеқтепча:

– Эзе, Улуғ-Кичиғ Алтын Сабақ,

Алған қижилерим, – тедир, –

Ады читкен ақ қор аттың

Қайа кирқаларға? – тедир. –

   230 Алып позу, ат позу

Ақ қор ат, – тедир. –

Ат кӱштӱғ,

Алып кӱштӱғ, – тедир, –

Ақ чарық иштинде, – тедир, –

Ақ қор ат шени

Алып туғул, ӧскенде чоқ,

И* ат тӧрел, ӧскенде чоқ! – тедир. –

Парчың черге парбоқ кӧрейин, – тедир. –

Анаң ара тынымны

       240 Шығара шаптырыс қаларым, – тедир.

Эжиқ чанға пас-парды.

Алты қадыл

Алтын қуйақ полған полтур,

Алты қадыл

Алтын қуйағын  ал-келип, 

Қес чада парды.

Тоғус топчузун топчулан-келип,

Эзен-менчи пер-келип,

Алтын ӧргедең пас шықты.

   250 Алтын ӧргедең пас-шығып,

Алтын кирлестиң  пас-тӱшти.

Улуғ-Кичиғ Алтын Сабақ

Соңзӱре шықтылар, узадып.

Ақ ой атты

Тоғус ора пағлан полтур.

Шеш-келип, ақ ой атқа

Чарғанат шени кел чапшынды Ақ Қаан:

– О, апшыйда ползам,

Амда атқа чақша мӱнчам! – тедир.

260 Пура тартып-келип, 

Ақ қор ат қоштаныш-келип,

Арғалығ сынға пастыр шығыбыстылар. 

Арғалығ сынға пастыр шығып,  

Қынат-парған изеңнезин

Қыста кел, пазыба-перди.

Эн-парған эқсийин

Ыра кел тартыпча ақ ой аттың.

Ақ ой атты тебин-кел, чӱгурӱбӱзе пергени:

Ноо, пулуң черғе шачыл-парды.

 270 Анаң кӧрбодурғаны:

 Ақ қор ат* ақ ой ат –

 Шынық қалыштарба шел, парча.

 Ақ қор ат

 Шалам чортуп ла парб-одурча.

– Эзе, ақ қор ат, – тедир, –

Ақ чарық иштинде, – тедир, –

Сен ақ қор ат шени

Ат тӧрел, ӧскенди чоқ, – тедир, –

Сен ақ қор ат шени

  280 Алып туғул, ӧскенди чоқ, – тедир, –

Сеең ӱстӱн шығара! –

Эрбеқтен-кел, ээде қачырбодурча.

Пара-пара келгенде:

Ас парча ба, кӧп парча,

Тоғус қалық шенеп-келип,

Аалынан артын анаң кӧрбодурғаны:

Алтон ашқымнығ

Алтын тайғаның сырты кел кӧрӱнча.

Алтон ашқымнығ

  290 Алтын тайғаның тӧзӱнге

Сылағайлығ сын

Эзер қойну пелге кел тӱштӱ.

Ат чолу қарын тартпа

Пасқышпа пол, парған полтур.

Чалағ қижи чолу

Эрин тартпа пасқыш, сал-кел,

Парған* киргеннер полтур по черге.

Чер эбире алып  чыылтыр.

Арғалығ сынға шық-келип,

  300 Сынғарап-қел, анаң кӧрбодурғаны:

Алтын шарчын тӧзӱнге

Аттар падышпан,

Тебир оқтарын падыра пас-келип,

Пағлап-парғаннар полтур.

Ақ тасқылды наара пас-келип,

Ақ чарықтың одур-партырлар полтур.

Қара тасқылды наара пас-келип,

Қара айнаның одур партырлар.

Тоғус қулақтығ кӱлер қазанма

310 Қырық қулақтығ чес қазан

Тур-келип, эт пыжырчалар.

Қырық чайзанма тоғус чайзан

По пас-келип, 

Пӧктерге шени эт ӱӱб-келип,

Ээде пыжырчалар,* улуғ тойға.

Қара айнаның эбире қашташ, чӱгӱр-чӧрчалар.

Қайзы сӧӧк қабалып, чӱгӱр-оқчалар.

Тебир кӧзештербе қақтыр-келип,

 Қанма чалбырғанче чӱгӱрӱб-ысчалар.

      320  Пону кӧрӱп,

Оң эқсийин ызатқанче, пастыр тушти:

– По қара айнанын,  – тедир, –

Қайда улуғ той полча,

Қайде эт пыжырчалар,

Он, анда полар-но! –

Теп-келип, пастыр тӱшти

Пастыр-тӱш, анаң кӧрб-одурғаны:

Алтын шарчын тӧзӱнде

Ат сыңышпан,

330 Аттар толдыра тур-салтыр.

Ақ ой аттың ӱстӱнең сергибиза перди.

Алтын кирлеске пас-келип,

Алтын ӧргеге пас кирибисти.

Алтын ӧргее пас кирип,

Эжиқ ажып, эзен перча,

Поза алтап, менчи кел перча,

Анан кӧрб-одурғаны:

Алтын ӧрге иштинге

Толдыра алып кел, одур-салған полтур.

340 Алтын стол ноо,* стол қеқсинде

Эбире айдастары алыптар

Анда одур-салған полтур.

По пас-кирип,

Эзен-менчи кел перд-оқ,

Тоғус қатпаштың эжиги қайра шабылды,

Анаң кӧргени:

Алтын Қаан нанчызы по пас-шықты.

Пас-келип: – Эзензин ма,

Ақ чарыққа толдура тӱген

  350 Ақ Қаан, нанчы! – теп-келип,

Он қолун кел перибисти.

– Эзен-эзен,

Алтын Қаан, нанчы!  – тедир.–

Мында толдура алып одурча,

Тоғус қатпашқа кирең,  – тедир.

Чедингенче,

Тоғус қатпашқа аққирибисти.

Тоғус қатпаштын тӱбӱнге ақкирип,

Алтын стол кеқсинге одуртуп-келип,

  360  – Эзе, Алтын Арығ, алған қижим,  – тедир, –

Маға, писке Ақ Қаан нанчым қирди.

Аш ноо, аш ноо, ур-келип, писке пер,  – тедир.

Эпчи кижи ақ чаны пар, қабалды,

Алтон алып ижип, тоспас

Алтын шараларға

Толдура аш ур-келип,

Аш кел, перча.

Ийгеле қағыштыра, ижибизе-пердилер.

Ақ талай шени толқуп, тӱш-парды.

 370 Пир айақтың ийги айақ перди.

Ийги айақтың ӱш айақ перди.

Тоғус айаққа тӧӧнче иштилер.

Эр-қабыртқазы, эзе, аш кирча-но.

Тоғус айақ ижибалғанда,

Ақ Қаан эрбеқтепча:

– Эзе, Алтын  Қаан нанчы, – тедир, –

Эзиргенче ишпен,

Ноо кереққе алдырдың

Ам айда-пер! – тедир.

   380 – Ноо қереққе алдырайын,

Ақ  Қаан нанчы? – тедир, –

Алтын Сабақ қызымны

Аттап-шаптап-келип,

Кижиге перерге этчам.

Қайдығ той салчаң

Ноо мериг салчынны

Он, аны оңнап-полбанчам,  – тедир.

– Хы, қайдығ мериг салчын, – тедир, –

Қайде оңнабасқа? – тедир. –

    390 Аттың азағын артық полар, – тедир, –

Алыптың кӱжӱ артығы полар! – тедир.

Ол андығ мериг саларзың, – тедир. –

Ақ чарықты,

Чер алтынға кирбезиннер, – тедир, –

Ақ чарықты тоғус қада

Эбире чӱгӱрзиннер! – тедир.–

Қайдығ ат аалынға келер,

Қыс палазы аныйы полар, – тедир. –

Қайдығ алып, – тедир. –

    400 По чыылған алыпты

 Пир оймаққа сыға шабар,

 Оң қолба тут-кел,  перебис, – тедир.

– Чақша-чақша, Ақ Қаан, нанчы, – тедир, –

Шығаң, – тедир, – ам.

Алып одурчитқан ӧргеге пас шықтылар.

Алтын Қаан қыйғырча:

– Кӧрер, қарақта ползын,  – тедир. –

Уғар, қулақта ползын! – тедир. –

Қызымның улуғ мерийин салчам, – тедир. –

  410 По чыылған алыптың, – тедир, –

Қайдығ ат ноо, ат чара шап-келип,

Аалына келер,

Қызымны аттап-шаптап-келип,

Аға перем, – тедир. –

По чыылған алыпты

Қайдығ алып 

Пир оймаққа сыға шабар, – тедир, –

Оң қолба тут-кел,

Перерим! – теп-келип, қыйғырча.

  420 Пону уққан алыптар

Алтын ӧргедең талашпа кел шықчалар.

Шыға-шыға келгеннерди:

Пылар ийгеле чат-қалдылар ам.

Аттарды эде ле пожатчалар.

Алтын эзерлерин ал-келип,

Чибеқ-парған тискиннерин паш орап-кел,

Ээде ле пожатчалар.

Аттар парған соонда,

Ӱш кӱн эрткенде

  430 Анаң уғуб-одурғаннары:

Ташқары черде

Мағрап-келип, ат кел киштепча,

Мастан-кел, алып сӧзӱбе эрбеқтепча.

– Пеере шықса, Ақ Қаан! – тедир. 

Ақ Қаан тура сергиде:

– Меең, – тедир, –

Ноо, чарышқа чӧрчиған

Қыраға тулап-келип, қыр қат алчытқан

Ӱш қулақтығ

        440 Ақ қор адым киштепча! – тедир.

 Пас шықты, пас шығып:

– Ноо полду, ақ қор ат? – тедир.

– Аттар парғаннар қала

Ӱш кӱн эртип-парды! – тедир. – 

Ам мени пожат, – тедир.

– Пай-пай, ақ қор ат,

Сен ноо парчын полғанзың?

– Пожат! – тедир.

Алтын кирлестиң пас тӱшти,

  450 Ақ қор аттың

Чибеп-парған тискин

Паш орап-келип,

Чалбақ-парған сырынға

Он айазынма анаң шабыза-пергени –

Тебинкел, чӱгӱрӱбӱзе-пергени:

Қобрақ ӧлең пажы қоғрабан-парды,

Қыйақ ӧлең пажы қығжабан-парды!

Қайдығ черге пар чӱгӱрӱбӱскен –

Кӧр, таппан-қалды.

 460 Алтын ӧргеге пазыб-оқ кирди.

Алтын ӧргеге пас-кирип,

Алты кӱнге шығара кел одурчалар.

Алты кӱн эртиб-одурғанда

Чер ӱстӱ ниғилча,

Чеген тӱбу тартылча.

Қалқалы кӧзнекти қайра шап-кел,

Кӧрчалар, анаң кӧрб-одурғаннары:

Ат ашпас арғалығ сынға

Адазы-парий аттың артық

 470 Қан қулун кел тӱшти.

 Қан қулун ӱстӱнге

 Тайға шени алып одурсалтыр.

 Эрбеқтенча:

– Эзе, қан қулум, – тедир. –

Аттар парғаннар қала, – тедир. –

Алтын кӱн эртип-партыр, – тедир. –

Аттарды чедерзиң ма? – тедир.

Қан қулун ат ӱнӱбе киштепча,

Мастан-кел, эрбеқтепча:

480  – Пай-пай, Қан Оолақ, эм кӱлӱгӱм, – тедир. –

Алты кӱн парған аттарды, – тедир. –

Ӱш  кӱн чет ноо, четтирбен,

Ӱш кӱнге чедерим, – тедир.

Алып тӧлӱ

Алтын шарчын ноо, тӧзӱнге пастыр тӱжӱп,

Ат ӱстӱнең сегрибизе-перди.

Алтын эзерин,

Тоғус қолайын нандыр-келип,

Пӱктергеда шени ӱӱбча.

 490 Чибеп-парған тисқинин

   Паш орап-келип,

Чалбақ-парған сыртынға

Анаң кел шабыза-пергени –

Тебин-кел, чӱгӱрӱбӱзе-пергени:

По черге тоғус кӱнге ажылбас,

Қара тубан толдура кел туш-қалды.

Алтын ӧргеге пас-кирди алып тӧлӱ.

Алтын ӧргее пас киргенди,

Ақ Қаанма Алтын Қаан

  500 Алтын стол тӱбӱнге одур-келип,

Ашпа-табақ чииб-одурчалар.

Алтын Қаан эрбеқтепча:

– Адаңмада,  – тедир. –

Аттың артық

Қан қулун кирди, – тедир. –

Адаңмада, алыптың артық

Қан Оолақ полтурзың,  – тедир. –

Пеере одур!

Қайдығ чердин чайап, келдиң?

 510  Ноо теген алыпсың,

Ады-шолаңны сураш-келип, – тедир,–

Таныш кӧрең, – тедир.

Қан Оолақ пас-келип,

Қыйзыларынға кел, одурубуза-перди.

Алтын Арығ аш ур-кел, кел, сала-перди.

– Чӧӧ, – тедир, –

Ичемнин тӱбӱлген, абам

Индиғ небени ишпедим, – тедир, –

Ишпессим, – тедир, –

  520 Мен тегенда адана перем, – тедир.

Ашпа-табақ чиип-келип, эрбеқтенча:

– Эзе, Алтын Қаан, – тедир, –

Ноо теген алып полайын? – тедир. –

Ақ чарыққа толдура туген, – тедир, –

Ноо, қырық ашқымнығ

Қаан тайғаны тудуна чатқан

Қаан Алыпты оңнапчазаар-но? – тедир.

– Обу, оғлан тӱштең қала 

Пис не, ӱш нанчы полғанныбыс, – тедир. –

  530  Ақ Қаан, нанчым,

Қаан Алып – пирге

Чер эбир-келип, пирге чӧргебис,  – тедир.

– Оно, Қаан Алып абам,

Ээде айтқан, – тедир, –

Алтын Қаан черинге пар,

Ноо, Алтын Қааның қызын аларзың

Теп-келип, ыстырды,– тедир.–

Оно, Қаан Алыптың палазы,

Қан қулуңнун,* қан қулун аттығ

540 Қан Оолақ поларым, – тедир.

– Ползыда – полар, – тедир.*

Че, – тедир, – Қаан Алып абаңға

Кӧптептирзың, – тедир, – тештилер. –

Эзе, ноо, одур-келип,

Э, ам, а, мен ам нооба `

Қан қулунма пирге полубыстым!*

Мынаң шачыл-кел, чӱгӱр-парған

Қан қулун ат

Ӱш кӱнге четтирбен аттарды

    550 По чаба кел четти.

Анаң кӧрбодурғаны:

Аттар алында

Тоғус тегри алында чӱгӱр-парча

Ӱш қулақтығ

Ақ қор ат анда чӱгӱрча.

Тебин-кел, чӱгӱрча.

Чӱгӱре-чӱгӱре келгенде –

Ақ қор атқа қош-кел, чӱгӱр-парды.

Ақ қор атқа қош-кел, чӱгӱр-парғанда,

 560 Ақ қор ат по ноо, қарча айлан-кел, кӧр:

Мағрап-келип, киштепча,

 Мастан-кел, эрбеқтепча.

– Аттаң артық

Қан қулун чайалтырзың, – тедир. –

Ам ийгеле чараш шап, кӧрең,  – тедир, –

Мен қан,* э, ақ қор ат, – тедир, –

Аттардың кӱнӱйӱбе парчам,  – тедир, –

Сен алты кӱн соонаң шыққан ат,

Чедиш-келип,

   570 Ам маа* қоштаныштың,  – тедир, –

Ам ийгеле чӱгӱр кӧрең,  – тедир.

Ийгеле суғлуға алышпан чӱгӱр-парчалар.

Чӱгӱр-парчыған тужунде,

Анаң уғубодурғаннары:

Чер тӱбе черди:

Тӱплеқ табы тӱплепча,

Тӱбен қорай қыйбрашча.

Чачақ табыжы таплашча.

Чазы тӱбе чарылча.

  580 Пону кӧрген, пону уққан 

Ақ қор ат эрбеқтепча:

– По нооның кӧзе полча

 Оңнапчаң ма, қан қор ат?  – тедир.

– Чер тӱбӱ черди, – тедир, –

Чайақ табыжы таплап-келип,

Эртип-парды, – тедир. –

Он, аны уқтым, – тедир.

– Қоруқпан, чӱгӱр-пар,

Қан қор ат! – тедир. –

590 Ол сени атпады,  – тедир, –

Ады читкен

Адығчыда Қандавата, – тедир. –

Ӱстӱнгӱзе

Қырық тегри ӱстӱнде чатча,  – тедир, –

Мени кӧстеп-кел, атты, – тедир. –

Тоғус қарақтығ

Тириғ тынығ алтын оқпа

Мени қӧстеп-кел, атты, – тедир. –

Ам кӧр, қан қулун, – тедир, –

 600 Тоғус қарақтығ алтын оқтың

Кӱжӱ артық полар ба?

Чооқ меең ақ қор аттың

Кӱжӱ артық полар ба?

Ол аны кӧрерзин,  – тедир.

Чӱгӱр-парчат, анаң кӧрб-одурғаннары:

Ӱдӱре келе тоғус қарақтығ

Алтын оқ олап-кел, учуқ-келча.

Ааларын қел, учуқ келб-одурғанда,

Ӱш тегри тозу учуқ-келди.

  610  – Ам кӧр, қан қор ат,  – тедир, –

Мен ақ қор атты,  – тедир. –

Қайче чайалған ақ қор атқа

Ам сен кӧрерзиң,  – тедир.

Ӱш тегри учуқ келб-одурғанда

Ақ қор атты

Кезе кӧстеп-кел, учуқ келчитқанда.

Ақ қор ат силгин-кел,

Шағана кел, тебин-кел, аттыбыза-пергени –

Учуқ келчиған тоғус қарақтығ

620 Алтын оқтын ӱстӱнге кел-тӱшти.

Анаң артын тебин-келип, аттыбыза пергени–

Қан қор аттың аалын

Тоғус тегри аалын пар, тушти.

Алтын оқ анаң артын учуқ-кел,

Парыбызоқ перди.

Тоғус тегри аалына пар тӱжип,

Маңрап-кел, киштеп,

Айлан-кел, киштепча:

– Кӧрдиң ма, қан қор ат,  – тедир. –

  630 Кӧрзең, – тедир. –

По Қандавата позуң-оқ чарба,

Мени албарар полтур-но!  – теп-келип.

Анаң артын тоғус тегри аалына чӱгӱр-келип,

Аалынаң артын алтын тайғаның

Сырты кел кӧрӱнди.

Алтын тайғаның тӧзӱнге кел тӱштилер.

Анаң кӧрбодурғаны ақ қор ат:

Ақ тасқылдың ӱстӱнге 

Ақ чибеқ тартып-салғаннар полтур.

 640 Шағана қел шачылыбыза-пергени –

Ақ цветтын ӱстӱбе

Аалына* азақ теғбен,

Соонда азақ теппен,

Ажып-кел, аттыда.

Тоғус тегри соонаң чӱгӱр келчиған

Қан қулун

Ажыр-оқ кел аттыда.

Паза ат чоқ.

Пону кӧрген ақ қор ат,

650 Тӱрле кел силгинча,

Тӱпледе кел тебинди:

Алыптың постуғ

Алып пол-кел, тура кел сергиде.

Алтын ӧргедең Ақ Қаан,

Алтын Қаан Қаан Оолақ

Пас шыққанар полтур.

Қаан Оолақтың аалына пас-келди

Ақ қор ат:

– Эзе, Қаан Оолақ – тедир, –

  660 Адаңмада, – тедир, –

Ақ чарыққа толдура туғен

Қаан Оолақ полтурзың,  – тедир, –

Кӧрчам,  – тедир, –

Алыптың артық алыпсың,  – тедир. –

Пашқа чердең парып,

Пашқа қыс тилеп-кел, аларзың, – тедир.

Сен индиғ алыпқа, – тедир, –

Сылғап-келип, парчын чердин аларзың, – тедир. –

 Алтын Сабақты сен албассың, – тедир.

  670 – Пай-пай, ақ қор  ат, – тедир, –

Мен аттап-шаптап-кел,

Абам ысқан,  – тедир. –

Чооқ албачың полғам?  – тедир.

– Албассың!   – тедир.–

Алтын Сабақ ӱш тӧлғе шығара чажаған

Ақ Қаанда полза,

Ақ Қаанға парар! – тедир.

– Пай-пай, ақ қор  ат, – тедир, –

Чӧӧқ алын-кел,  эрбеқтепчаң?  – тедир. –

    680 Қаар-парған Ақ Қаанға

Қыс палазын қайде алчын* парчың полған?  – тедир.

 – Парар,  – тедир, –

Парар, Қаан Оолақ, – тедир. –

Если* қыс палазын талаш-кел,

Мееңме талажыбыссаң, – тедир, –

Сылалы ӧскен сыныңны

Сыы  шабарым, – тедир. –

Сен Ақ Қаанын нанчызынын оғлан туштан қала

Чӧрген Қаан Алып нанчызыдың палазы

690  Мен сени чақша тилбе айтчам, – тедир, –

Менең талашпа, – тедир, – қыс палазын.

Қан Оолақ тӱңдери кӧрген қарағын

Ӧӧре кӧрбен, тур чада парды.

Турды-турды,

Алтын Қаан эрбеқтепча:

– Пай, қор ат, – тедир, –

Чӧӧқ алынчазың?  – тедир. –

Мееңме оғлан туштан қала

Пирге чӧрғен Ақ Қаан,

  700 Қаар-парған Ақ Қаан нанчым,  – тедир, –

Меең қызымны

Қайде перчең полғам? – тедир, – аға.

– Перерзиң, Алтын Қаан,  – тедир, –

Перерзиң,   – тедир, –

Ақ Қаан ӱжӱнчӱ Алтын Сабақты албанче,

Ӱрен-тӧлӱ чайаларға

Қудай салбан, – тедир, –

Не, ужӱнчӱ Алтын Сабақты

Оно, сеең қызың алар,  – тедир, –

  710 Эзе, Алтын Оолақ,* – тедир, –

Қыс паланы талашпа, – тедир. –

Мен Ақ қор аттың

Ат позу-алып позу

Ақ қор аттың қолунға кир-парзаң

Ӧлбенин – ӧлер,

Ашпаны – ажар, –  тедир.

Қаан Оолақ  турды-турды,

Ийги қараңың кӧр-қел, эрбеқтебисти:

 –  Эзе, Ақ қор ат, – тедир, –

 720 Алтын ӧргедең шықчығамда,

 Қаан Алып абам, айтқан, – тедир, –

– Эзе, палам, Ақ Қаан нанчымның

Ақ қор атпа сӧс талаш-келип,

Сен қабыжыза пербедиң, –

Теп, айтқан, – тедир. –

 Ақ қор ат кӱштӱғ,

 Алып кӱштӱғ ақ қор ат!

 Арығ тынын четтир-саларзың!

 Ақ қор атпа ла

730  Сӧс талаш-кел, талашпа и қабышпа, –

Теп, айтқан! – тедир. –

Че, ақ қор ат, – тедир, –

Сен ээде айт-салғанда, 

Парчам, – тедир. –

Пашқа чердиң қыс аларым, – тедир.

Анаң артын қан қулун ат, қулуңны

Чединб-алып, пас-парды.

Алтын эзерин сал-келип,

Тоғус қолайын тықтып-келип,

  740 Ат ӱстӱнге чарғанат шени чапшырды.

Адын пура кел, тартыпчығанда,

Алтын ӧргедең қыс палазы

Алтын Сабақ чӱгӱр-шығып:

– Пай-пай, Қаан Оолақ, – тедир, –

Сен мени аптап-шаптап,

Аларға келген қижи, 

Чӧӧқ парчазың? – тедир.

– Эзе, Алтын Сабақ, – тедир, –

Ақ қор ат айтсалған сӧстиң, – тедир, –

750 Мен қайа парайын, – тедир. –

Парчам!  – тедир, –

Қыс палазы сыытпа чат-қалды:

 – Сен,  – тедир, –

Мен парчың қижим

Чӧӧқ мени албан, парчазың, – теп-келип,

Ээде сыытпа чат-қалды.

Анаң артын пура тартып-келип,

Ноо, арғалығ сынға пастыр шығып,

Қынат-парған изеңнезин қыста кел пазыба-пергени –

   760 Қан қулун тебин-кел, чӱгӱрбӱзе-пергени –

По черге

Тоғус кӱнге ажылбас,

Қара тубан толдура кел, туш-қалды.

Ақ қор ат қыйғырча:

– Қыс талашчын алып

Паза пароқ па? – тедир, – мында.

Қаан Оолақтын пашқа, – тедир, –

Қыс талашчың алып

Мен кӧрбенчам, – тедир.

770  Ээде кел қыйғырғанда,

Алыптар аттарынға мӱн ле, 

Тес чада-пардылар.

– Вот*, он ол чақша, – тедир, – 

Мен ақ қор атпа

Аалынышпылар, наннар! – тедир.

Тооза таралыбыстылар.

Ам алтын ӧргеге пас-кирдилер.

Ақ Қаан, Алтын Қаан пас қирдилер.

Алтын ӧргее пас-кирип,

780 Алтын столдың кеқсинге қел, одурубусқаннарда –

Ӱш қулақтығ

Ақ қор ат пирғ-оқ пас-кирди.

– Эзе, Алтын Сабақ,  – тедир.

Алтын Сабақ сыытпа мынд-оқ одурча.

Ақ Қаан ӱш тӧлге шығара

Чажап-парды Ақ Қаан, – тедир, –

Ақ Қаанға парарзың! – тедир, –

 Ам сен.

– Чооқ,  ақ қор ат, – тедир, –

790 Қаар-парған Ақ Қаан

Абамма,  – тедир, –

Пирге нанчы пол-кел, чӧрген Ақ Қаанға

Мен парбассым, – тедир. –

Мен парчын қижимни

Чӧӧқ сен ноо,

Мынаң қачырыбыстың? – тедир.

– Ақ Қаанға парарзың! – тедир.

– Алынчаң ма,

Ақ қор ат? – тедир, –

800  Как Қаан қайдый* парчытқам? – тедир.

– Парарзың! – тедир.

– Парбассым! – тедир. –

Ӧдӱр-сал, парбассым, – тедир.

– Чооқ паразың, Алтын Сабақ? – тедир.

– Парбассым! – тедир.

Ақ қор ат пура шабылды,

Алтын ӧргедең пас шығыбысты.

Анаң кӧрб-одурғаннары:

Алтын эзер пажынаң

  810 Алтын сабтығ

Қара тобур қамчыны

Оң қолунға кезб-ал,

По* сӧртен қирди.

– Эзе, Алтын Сабақ,  – тедир. –

Ақ Қаанға парарзың ма,

Парбассың ма? – тедир.

– Парбассым! – тедир.

Четти тулуйинға қабалды

Шойун тақты полға 

 820 Тӱңдере кел пазыбысты.

Қара тобур қамчыны

Пӧтӧлеққе сун-кел, тӱжӱр-турғанда.

Анаң кӧрб-одурғаннары:

Аалынаң ақ чалын,

Соонаң кӧк чалын ойнап, тӱшти.

Қыс палазын шағана кел, шабыза пергени –

Қыс палазы шойун тақтығ полға

Чылан чилеп табырыл, чада-парды.

 Эди ачығынма:

830 – Ӧдӱр-сал, ақ қор ат, – тедир. –

Парбассым, – тедир.

Ийгинчизин кӧдӱр-келип, тӱжӱр-урғанда:

Аалынаң ақ чалын,

Соонаң кӧк чалын ойнап, тӱшти.

Ийгинчизин кел шабыза-пергени:

– Мен сени ачын-кел, шаптым,  – тедир. –

Ам тынарық шабарым.

Қыс палазыңның арығ тынын

Асла шығара шабыспады.

  840 Қыс палазы табырлыды-табырлыды:

– Адыңоқ читсин, ақ қор ат,  – тедир.–

 Сен ақ қор аттың

Қайдығ черге кир-қаларға,  – тедир.–

Че, парарымоқ-но,  – тедир.

– Оно, эрте пай-оқ

Айдар кереқ полған! – тедир.

Қыс палазын пожадыбыза-перди,

Алтын ӧргедең пас шығыбысты.

Ақ Қаанын ийги қаранын чажын тоғроқ тартынча:

 850 – Эзе, Алтын Қаан, нанчы, – тедир, –

По ады читкен ақ қор аттың,

Қайа кир-қаларға, – тедир. –

Мени,  – тедир, – эмде сойда, – тедир, –

А мында, – тедир, –

Сеең қызыңны Алтын Сабақты,

Кӧрчаң ма?

Арығ тынын асла шығара шабыспады.

Қайдығ черге

Пар кирерге, – тедир, –  ааң?

     860 Аларым-но, – тедир, –

Эзе, қайдыда полза.

Ақ Қаан* ақсын адын-сал, одурча:

–Улуғ обал, улуғ кей, – тедир,–

Оғлан туштең ийгеле, – тедир,–

Ийги нанчы пол-кел чӧрӱп,

Сен апшый қайде меең қызымны

Алчын полғанзың? – тедир.

– Эзе, қайа парчың?  – тедир, –

Албазам,  – тедир, – парчабыс

 870 Арығ тынға чет-салар, – тедир, –

Ақ қор ат.

Алтын Сабақ сыытпа турды.

Эзе, ноо, Ақ Қаан эрбеқтепча:

 – Эзе, Алтын Қаан, нанчы,  – тедир, –

Одуртуп-кел, – тедир, –

Ийги пажыбысты қошсаң, – тедир, – ам.

Қыс палазы пас-келип,

Ақ Қаанның қыйынға кел одур-келип,

Кедре айлан-салды.

  880 Ийги паштарын,

Эзе, қайа парзын?

Қош чада пардылар-но!

Қыс тойын тоғус кӱнге шығара

Одур-келип, ижип, ылғаш-кел, ишчалар.

Тоғус кӱннӱң пажында

Ақ Қаан эрбеқтепча:

– Эзе, Алтын Қаан, нанчы, – тедир, –

Чабыс та полза, тағым пар.

Тайыста полза, суғум пар, – тедир,–

 890 Черлиг кижи чексеген, 

Суғлуғ қижи суқсаған

Черим-оқ айлан кӧрем! – теп-келип,

Тура кел сеғриди,

Алтын Сабақты уғжап-ташқап-келип,

Алтын ныбыртқа иштеп-келип,

Оң қарманынға кел суғунды.

Алтын ӧргедең пас шығып,

Эзен-менчи перижб-алып,

Алтын Қаан сооба пас-шықты.

 900 Ақ ой ат пош чӧрген полтур.

Алтын ӧргедең пас-шығып,

Ақ ой атқа келип,

 Чарғанат шени чапшынды.

Анаң артын пура тартып-келип,

Ақ қор ат, ӱш қулақтығ

Ақ қор ат ээдоқ тур-салтыр.

Қоштаныш-келип,

Арғалығ сынға пастыр-шықты. 

Арғалығ сыннаң

  910 Қынат-парған изеңнезин қыста кел, пасча.

Тебин-кел, чӱгӱр шыққанда –

Ноо пулуң черге шачыл-парды.

Чер ортағы черге 

Анда шачыл-парған полтур,

Ӱш қулақтығ ақ қор ат.

Анаң кӧрбодурғаны:

Шалам чортушпыла парб-одурча.

– Ады читкен

Ақ қор ат, – тедир,–

    920 Адаңмада, чайалған,

Ат артығы ат – сен-оқ,

Алып артығы алып

Сензың-оқ, – тедир. –

Ӧлбес-парбас, – тедир, –

Қан Оолақты қорғус-кел,

Сен ызыбыстың,  – тедир, –

Ааң алчын кижизин

Маға ам кӱшпе,

Маға пер-салдың, – тедир.

    930 Нана-нана келгеннерде:

Тоғус қалық шенеп-келип, 

Аалынаң артын алтон ашқымнығ

Ақ тайғаның тегейи қел, кӧрӱнди.

Ақ тайғаның тӧзӱнге

Сылағайлығ сын кел, тӱштилер.

Э, эзер қойну пелге кел, тӱштилер.

Сынғарап-келип, кӧргеннери:

Малы турғаныба,

Чону чатқаныба.

940  Эниш тӧбере пастыр тӱшчитқаннарда,

Анаң қӧрбодурғаннары:

Қалқалы эжиқ қайра шабылды.

Улуғ-Кичиғ Алтын Сабақ

 По чӱгӱр шықтылар.

– О, қайранда

Эм кӱлӱгӱс Ақ Қаан

Айлан-келди! – теп-келип,

Алтын кирлестин чӱгӱр-тӱштилер,

Қолдаң қап, қолтуқтан чӧлеп-кел,

950 Ат ӱстӱнең тӱжӱрчалар.

Алтын ӧргеге чединмал, аккирдилер.

Алтын ӧргеге чединмал, аккирип,

Эрбеқтепчалар:

– Эзе, Ақ Қаан, – тедир, –

Однақа* чапсық небе аққелдин, – тештилер.–

Кӧргӱс!

Оң қарманын шығара тартыб-алып,

Анаң таштабысқаны:

Алтын Сабақ алтын ӧрге

960 Ишти тоозу сусташ-келип:

Эне қаш шени элбеңнеп, 

Пала қаш шени чалбаңнап-келип,

Тура кел сегриде,

Ийги қараның чажын тоғра тартынча.

Улуғ-Кичиг Алтын Сабақ:

– Ӱжӱнчӱ Алтын Сабақ

Пистиң келди! – теп-келип,

Алтын стол кеқсинге одуртуп-келип,

Ашпа-табақ кел, азрапчалар.

 970 Алтын ӧргедең чӱгӱр шықтылар,

Қырық чайзаны кел, қыйғырчалар:

– Пеере келар, қырық чайзаннар!

Теп-келип, қыйғырышчалар.

Қырық чайзаннар чӱгӱр-келгенде –

Қырық малты кел алып, таштапчалар:

– Эзе, чайзаннар! – тешчалар.–

Қыр асқырдың ӧрӱн

Қыраа соқ-келип,

Қырбан тартып-келип,

980 Той салар, – тешчалар.

Тор асқырдың ӧӧрӱн тоозу соқ-келип,

Тоғрам чалап-келип,

Той салар! – теп-келип,

Қырық малта таштапчалар.

Пону уққан чайзаннар

Қырық малтаны қаб-алып,

Тоң тоңна иштеп, чада-пардылар. 

Ноо, тоңчағаштар оңнаш-кел, чығылчалар.

Қызырақтар қысқырыш-кел, чығылчалар.

990 Четти кӱнге шығара

Чер қаразы пилбес,

Улуғ тойға кел кирчалар.

Қырық э, тоғус кӱнғе шығара

Тобрақ қаразы пилбес,

Улуғ тойға кел, кирчалар.

Тоғус қӱннӱн пажында

Улуғ той кел тозылча, 

Чағыннарынға

Алтын тон кел, сыйлапчалар.

1000 Арий кедерелеринге

Торғу тоннар кел, сыйлапчалар.

Торғу тоннар алғаннары сыбрашчалар:

– Пис кӧрзең

Пыларға чағын-оқ!

Писқе торғу тоннар перчығаннары,

Пыларға алтын тоннар пердилер! –

Теп-келип, недовольно ол.

Адайлар себириш-келип,

Эзе, ол чӧр-полбан,

1010 Чат-келип, чиипчалар

Анда сӧӧктерде-эттерде.

Улуғ той кел тозылғанда

Ақ Қаан алтын ӧргедең пас-шықты,

Ақ қой аттың

Эзерин ал, таштапча.

Тискинен кел шурча:

– Эзе, ақ ой адым,

Ақ қор ат, – тедир, –

Сӱрге тайға тӧзӱнге пар-келип,

1020 Тоғус қылғаңнап-кел, – тедир, –

От отталар!

Сӱт кӧлдең қажынға пар-келип,

Ӱш ортап-келип,

Суғ ижар! – теп-келип, пожатча.

Ийги ат анаң артын

Тебин-кел, чӱгӱрӱбистилер.

Алтын ӧргеге пас кирди.

Алтын ӧргеге пас кирип,

Қаанның улуғ қаан пол,

1030 Пийдең улуғ пий пол-келип,

По черге қыйғылап-кел, эр кирбенча.

Қынап-келип, шағ кирбеди.

Қаанның улуғ қаан пол,

Пийдең улуғ пий пол-келип,

Не, мында пайлап чурта-перди.










 



 












Оставить комментарий