Білге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы

Information



БIЛГЕ ҚАҒАН  (683- 734. XI. 25)


Тарихи анықтамасы: көне түрік бітік т: Bilge qaγan; қыташа: Бике кэхань, «Могилян».  Түрік Елінің 717-734 жылдары билік құрған қағаны. Ол 683 ж. Орхон өзенi бойындағы Өтүкенде туған. Құтлық (Елтеріс) қағанның үлкен ұлы, Күлтегіннің ағасы. Шешесі Елбілге қатұн. «Ачынұ» текті. Түрiк Елінің бiрегей тұлғасы атанған  ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің қамы,  жердің тұтастығы  үшін күресіп, көшпелiлер тарихында ұлы империяның іргесін бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң мұңы, жердiң қамы үшiн «түнде ұйықтамай, күндiз отыра алмай»  күресті. Бiлге қаған 9 жас кезiнде әкесi Құтлық ( 680-692 ж.) қайтыс болады. Түрік Елінің тағын  оның iнiсi Қапаған /Қабаған/  (692-716 ж.) иеленеді. Қапағанның  iнiсi Бөгүден (716 ж.) кейiн таққа отырған Бiлге қаған 19 жыл билік етеді. Бiлге қаған 13 жасында шад атағын алады. 17 жасында Таңғытқа, 18 жасында алты чұб, табғач, он тұтыққа жорық жасап жеңiске жеткен. Одан қырғыз, түргеш, қарлық, тоғыз оғыз  және т.б.елдерге  жорық шабуыл жасаған.

Жалпы сипаттамасы:  Ескерткiш қазiргi Моңғолия елiнiң астанасы Ұланбатырдан 400 км батыс-оңтүстiкте, ежелгi  Қарақорым қаласынан 45 км солтүстiкте Орхон өзенiнiң сол жағалауындағы кең далада Күлтегін ескерткіш кешенінен оңтүстік -шығыста 500 м. жерде орналасқан.  Онда төртбұрышты қамал  құрылысы (72  x 36м), төрт бағаналы кесене (16х16 м), бітіктас  (3,45 х 1,74 х0,78 м), тасбақа тұғыр ( 2,29 х 0,72 х 0,44 м), Білге қағанның  мәрмәр  тасмүсiнi, Себек қатұнның мәрмәр  тасмүсiнi, тас мүсiн бәдіздер -  8 дана, текше тас (14 тонн) - 1 дана (2,2 x 2,7 x 1,07 м, D=0,7 м шұңқырлы), қапталды барық тас – 4 дана, арыстан тас – 2 дана, қой тас- 2 дана  ( В.Радловтың пiкiрiнше: қара киiк тас ), балбал тастар – 256- дан астам дана,  олар күншығысқа қарай 2300 м-ге тізбектеліп қадалған.       Қамал құрылысының iшкi қабырғаларында суреттер салынғаны туралы қытай деректерінде айтылады.  Осы қамал құрылысының сыртқы жиегi бойымен 100х55 м су шұңқұрлары салынған.

Бітіктастың анықтамасы: Көгілдір мәрмер тастан бітіктас жасалынған. Бiлге қаған бітіктасы  тасбақа үстiне орнатылған.  Оның төбесі доғалау келген, үш қос айдаһар алысқан  бейнелі. Бірінші қапталының жоғарғы үшбұрышты шаршысында «қаған» таңбасы – марал /елiк, киiк/  бейнесi бәдiзделген.             Бітіктастың  мәтінінің түрік бітік  таңба-әріптері  2 х1,5-2 см өлшеммен 0,4-0,5 см  тереңдікте жоғарыдан төменге қарай өте нақышты, бiрiңғай өлшеммен түрiк бiтiк жазуымен, оның үш қапталы мен екi қыры бәдiзделген. Ескерткiштiң төртiншi қапталында көне түрік бітік жазулы және қытай иероглифiмен сол кездегi Тан (табғач) - қытай мемлекетiнiң патшасы Синь-хуанның  «көңіл айтуын» білдірген мәтін  жазылған.Ескерткiштiң түрiк бiтiк мәтінін  зерттеушiлер Х (41 жол), Ха (15 жол), Хо (15 жол), екi қырындағы бiр-бiр жолды Х I, Х II және  қытай жазулы қапталындағы 7 жолды Хс-деп белгiлеп қарастырады.  Бітіктас биiктiгi – 3,33  м, енi-1,32 м, қалыңдығы- 0,46 м мәрмер тастан жасалынған. 

Қазiр осы ескерткіш кешеннің  бітіктасы қоймада сақтаулы. Оның үш бөлшегі желімделініп,  арнайы тұғырға орнатылған, тасбақа және тас мүсiндері және т.б. құрамдас бөлшектері  қоймада тұр. Білге қаған мен зайыбының бәдіздері Моңғолия Ұлттық тарих музейінде сақтаулы. Текше тас алғашқы  табылған орнынан қозғалған жоқ, ал бір тас мүсіннің  қайда екені белгісіз.

Ғылыми зерттеулері: Осы таңғажайып ескерткiш кешендi 1889 ж. Орыс патшалық академиясы, География қоғамының шығыс Сiбiр бөлiмшесiнен шыққан Н.М.Ядринцевтiң экспедиция тобы зерттеп бүкіл  әлемге жария етті. Одан кейiн  Фин-угор ғылыми кеңесiнiң атласы, Орыс патшалық академиясының атласы  жарық көрдi.

 1894 ж. В.В.Радлов Бiлге қаған бітіктасының мәтінін орысша, немiсше аударды. Бұдан кейін  В. Томсен, Х.Н. Орхун, С.Е. Малов, Т. Текин  және т.б. ғалымдар түпнұсқалық ғылыми жаңа аудармаларын,  түсіндірмелерін жасады.  Бітіктас мәтіннің  тілін зерттеуде, қазақ тілінде сөйлетуде    М. Жолдасбеков,  Ғ.Айдаров, Қ. Сартқожаұлы  тәрізді ғалымдар ат салысты.   Осы ескерткіш кешен ЮНЕСКО-ның қолдауымен 1975 ж. Моңғолия мемлекеттiк қорғауға алынып, оған   тек темiр қоршау ғана жасалынған.  Моңғол археологы Д. Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі  бәдіздерін толық зерттеп архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасы, сызбаларын жасады.

Довдойн Баяр, Хасан Бахар  жетекшілігімен  2000-2001 жылдары Білге қаған ескерткіш кешенінде Моңғолия-Түркия бірлескен  археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Археологиялық қазба жұмыстары  барысында «құрбандық» деп аталатын төртбұрыш текше тастың  солтүстік жағында 170 см  жерден гүл өрнегі бар  төрт қапталды   сандық тас табылды. Осы жаңадан табылған сандық  тас пен ортасында тесік текше тас  екеуінің арасында  2001 жылғы қазба жұмыстары барысында топ-тобымен көмілген қымбат асыл  бұйымдар көмбесі табылды. Бұл Түрік қағандар, бекзаттардың ескерткіш кешендерін  зерттеуде бұрын-соңды кездеспеген таңғажайып  табылымдар болып табылады. Аталмыш бұйымдар 40 х 80 см х 30 см алаңды топырақ қабатында бос қойылып көмілген екен.  Бұдан жалпы саны  17 түрлі  1878  дана күміс бұйым,  20 түрлі  78 дана алтын бұйым, 6 түрлі  26 дана асыл тас табылды. Осы табылымдар ішінде жұқа алтынмен гүл өсімдік бейнелі ою бедерлеп жасаған асыл тас орнатып,  бес сайлы (жапырақты) етіп көмкерілген  алтын тәж ерекше қызықты бұйым екендігін  айрықша атап өткен жөн.




Әдебиет:


Radloff W. Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei. Erste Lieferung Die Denkmäler von Koscho-Zaidam. Text, transscription und übersetzung. St.Petersburg, 1894. pp.-5-83.

  Радлов В.В., Мелиоранский П.М. Древнетюркские памятники в Кошоцайдаме.   Труды Орхонской экспедиции, вып. IY, СПб., 1897, С.15-44.

Баяр Д. , Амартүвшин Ч., Энхтөр А., Гэрэлбадрах Ж. Билгэ хааны тахилын онгоны судалгаа . Studia Archaeologica.  Tomus  (1)XXI, Fasc. 8.  Улаанбаатар, 2003, 75-83 т.

Баяр Д. Білге қағанға арналған  ескерткіш  кешенінде жүргізілген археологиялық зерттеулері   «Shygys/ Шығыс» ғылыми журнал, 2005, №1, 115-125 б.






            БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ I-БЕТІНДЕГІ  МӘТІНІ ( I. 1-41 жол)

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.   

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bil /ge : qağan: bödüke: olurtum:/anta: ımtı: al… tısı er : Toquz Oğuz : eki Ediz ker külüg:

begleri budunı: ......Türük : Тeŋiri:..................

 

2.   

üze: : qağan: olurtum:olurtuqıma:ölüteçiçi:saqınığma: Türük: begler: budun:

egirip: sebinip: tostamış:közi: yügürü: körti:bödüke: özüm olurup:bunça: ağır törüg: törüt buluŋdaqı: budunığ: ……itdim: Őze: kök: Teŋіri:(asıra:yağız:Jer:qılıntaquda:

ekin ara:kisi:oğulı:qılınmıs:

 

3.   

kisi:oğulınta: öze: eçüm apam:Bumın qağan:Estemi qağan:olurmış: olurupan: Türük: budunıŋ:  Elin:törüsіn:tuta bermis: iti bermis:törüt:buluŋ:qop:yağı ermis:sü sülepen:

törüt:buluŋdaqı: budunığ:(qop almış: qop baz qılmıs:)başlığığ:yüküntürmüs:

tizеligig:(sökürmüs:  ilgerü:Qadırqan:Jışqa tegi:keri)

 

4.   

Temir qapığqa: tegi:qonturmus:ekin ara: ıdı oqsuz: Kök Türük: iti ança: olurur ermis:

bilge: qağan ermis:alıp qağan ermis: buyruqı:bilge ermis erinç:alıp ermis erinç:

begleri yeme:budunı (yeme:tüz ermis: anı ) üçün:Еlig:ança tutmus: erinç:

Еlig tutup: (Тörüg:etmis: üze ança: kergek:bolmus: )

 

5.   

yoğuçı:sığıtçı: öŋre: kün:toğusıqda: Böküli: Čölüg el:Tabğaç:Tüpüt:Apar Purum:[Q]ırqız:Üç Qurıqan:Otuz Tatar:Qıtaň:Tatabı: bunça:budun: kelipen:sığıtamıs:yoğulamıs:antığ:külüg:qağan ermis:(anta kisre:inisi:)  qağan: ( bolmis erinç: )oğulı atı: qağan: bolmis erinç:(anta kisre: inisi: eçisin teg: )

 

6.   

qılınmadıq erinç:oğulı:аqaŋın teg: qılınmadıq erinç:bilgesiz: qağan: olurmıs erinç:

yablaq: qağan: olurmıs erinç:buyruqı:yeme: bilgesiz ermiş erinç:yablaq ermis erinç:

begleri:budunı: tüzsüz  üçün: Tabğaç budun:teblegin:körlügin (:üçün:armaqçısın: ) üçün:inili: (eçili:kеksürtükin:üçün: begli:budunlığ: )

 

7.   

yoŋuşurtuqın:üçün Türük:budun: elledik:Еlin: ıçğanu:ıdmıs: qağanladıq:

qağanın:yetіrü:ıdmıs:Tabğaç budunqa:beglik:urı oğulın:qul boltı:silik qız oğulın:küŋ boltı:Türük:begler: Türük:atın:ıtı: Tabğaçğı:begler: Tabğaç: (atın:tutupan:

Tabğaç:qağanqa: körmüs:elig yıl:)

 

8.   

isig küçüg : bermis: ilgerü:kün toğusıqda: Böküli: qağanqa:tegi:sülüyü:bermis:

qurığaru:Temir : qapığqa: tegi: sülüyü:bermis:Tabğaç: qağanqa:Еlin:törüsin:alı bermis:Türük:qara:qamığ:budun:ança temis:Еllig:budun (ertim:Еlim:ımtı qanı:  

kemke:Еlig:qazğanurman:tеr ermis: )

 

9.   

qağanlığ:budun:ertim: qağanım: qanı: ne qağanqa: isig küçüg : berürmen: tir ermiş:ança tep: Tabğaç  qağanqa:yağı bolmıs: yağı bolıp:etіnü:yаrаtunu:umаdıq:  yana:içіkmis:

bunça: isig küçüg :  bertükerü : saqınmаtı: Türük:budun:ölürüyen:urığsaratıyan:

ter ermis: yuqadu : barır:ermis:  öze:

 

10.   

Türük:Teŋrisi: Türük: Iduq Jeri:subı:ança temis erinç: Türük:budun:yoq:bolmazun:teyin:budun : bolçun: teyin:  аqanım:Elteris qağanığ:

ögüm:Elbilge qatunığ:Teŋіri:töpesinte:tutup:yügürü:kötürtü erinç: aqanım qağan: yeti yegirmi:erin:taşqımıs: ( taşra: yoruyor: teyin: ükü еsidіp: balıqdaqı:tağıqmıs:tağdaqı: )

 

11.   

inmis:tirilip:yetmis er : bolmıs:  Teŋіri: küç: bertük :üçün: аqanım qağan: süsi: böri teg:ermiş:yağısı:qoň teg : ermiş: ilgerü:qurığaru:sülep:tеrmiş:qubartmış:qamığı: yeti yüz er:bolmıs: yeti yüz er:bolıp:(elsiremis:qağansıramış:budunığ:küŋdemis:quldamış:budunığ:

Türük:törüsün: ıçğanmış:)

 

12.   

budunığ:eçüm аpam:törüsünçe:yarаtmış:buşğurmış:Töles:Tarduş: budunığ:anta itmis: Jabğuğ:Šadığ:anta bermiş:berіye: Tabğaç:budun:yağı:ermiş:yırıya:Baz qağan:Toquz: Oğuzbudun: yağı:ermis: (Qırğız:Qurıqan: Otuz  Tatar: Qıtaň:Tatabı:qop: yağı: ermis:

аqanım: qağan: bunça:...... qırıq:artuqı:)

 

13.   

yeti:yolı:sülemiş:yegirmi:süŋüş:süŋüsmiş: Teŋіri:yarılqaduq üçün:elligig: elsіretmiş :qağanlığığ:qağansıratmış:yağığ:baz qılmıs:tizelіgig:sükürmiş:başlığığ:yüküntümiş:  

aqaŋım: (qağan ....törüg:qаzğanıp:uça:barmıs:  )аqaŋım: (qağanqa:başlayu:Baz qağanığ: balbal:tikmis: ..............)

 

14.   

qağan:uçduqda: özüm: sekiz yaşda: qaldım: ol törüde: üze: eçüm qağan: olurtı:

olurupan: Türük: budunığ: yeçe:itdim: yeçe:igti: çığaŋığ:bay qıltı :azığ üküş:qıltı:

eçüm qağan: olurtıqda: özüm: tegin: /eriklig …Teŋiri: yarılqadı : ermiş erinç:

 

15.   

törüt: yegirmi: yaşımqa: Tarduş:budun: öze:şad olurtum:eçüm qağan:birle:ilgerü:Yaşıl ügüz: Šantuŋ:yazıqa tegi: süledimiz:qurığaru:Temir: qapığqa: tegi: süledimiz:Kögmen:аşa:Qı/rqız:yeriŋe:tegi: /süledimiz:/qamığı:beş otuz: süledimiz:

üç yegirmi: süŋüşdimiz: Еlligig:elsiretdimiz:qağanlığığ: qağansıratdımız:tizеligig:

 

16.   

sökürtimiz:başlığığ:yöküntürtimiz:Türügeş:qağan:Türüküm:budunım:erti:bilmedikin: üçün: bizіŋe:yaŋıltıqın: yazıntıqın: üçün:qağanı:ölti:buyruqı:begleri:yeme: ölti:On oq:budun:emgek:körtü:Eçü (müz:apamız:tutmıs:Jer sub idsiz:bolmazun:teyin:

az budunığ: ıtı:yar..............................)bars beg:

 

17.   

erti:qağan atığ: bunta: biz bertimiz: siŋilim:qunçuyum: bertimiz:  üze yazıntı: qağanı:ölti:budunı: küŋ qul: boltı: Kögmen:Jer sub : idsiz: qalmazun teyin:az Qırqız: budunığ: ança: yaratıp: keltimiz: ....................ilgerü:Qadırqan: Jışığ:aşa: budunığ: ança:qonturtımız: ança:itdimiz:qurığaru:

 

18.   

KeŋüTarbanqa:tegi: Türük:budunığ:ança qonturtımız: ança іtedimiz: ol ödke:

qul:qullığ: bolmıs küŋ: küŋlig: bolmış:erti:inisi:eçisin:bilmez:erti:oğulı:аqaŋın:bilmez: erti: ança:qazğanmış: ança:etmis:Еlіmiz:   ( törümіz:erti:Türük:Oğız:begleri: )  budun:esidiŋ: üze Teŋіri:basmasar:asra Jer:tilinmeser:

 

19.   

Türük:budun:Еliniŋ:törügün:kim:artatı : udаçı erti:Türük:budun: ertіz:ökün: körügüŋin: üçün:igidmiş:  qağaŋın: ermiş :barmış:  edgü Еliŋе:kentü yaŋıltığ:yablaq:

kegürteg: yarаqlığ:qantan:kelіp:yaya еltedi:süŋgülüg:qandan:kelіp:süre еltedi:/Ïd/uq Ö/tüken:/ Jış budun:bardıq:ilgerü: (barığma ) bardığ: qurığaru:

 

20.   

barığma: bardığ: bardıq:yerde:edgüg:ol erinç:qanıŋ: ügüzçe:yügürti:söŋüküg:tağça:yatdı:  beglik:urı oğulıŋ:qul qıltığ:  silik qız oğulıŋ:küŋ qıltığ:  ol bilmedük üçün:yablaqıŋın: üçün: eçüm qağan: uça bardı:başlayu:Qırqız qağanığ: (balbal:tikdim: )Türük:budunığ:atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: aqaŋım qağanığ:

 

21.   

ögüm  qatunığ: kötürіgme: Teŋіri:Еl bеrigme: Teŋіri: Türük:budun:atı küsü:yoq bolmazun:tiyin: özümüz:ol Teŋіri:qağan:olurtadı erinç: neŋ yılısığ:budunta: üze:olurmadım: içre açsız: tışra:tonsuz:yabız yablaq:budunta: (üze:olurtum: inim Kül) tegin eki şad: birle:sözleşdimiz:аqaŋımız:

 

22.   

eçümüz:qazğanmış:budun: atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: Türük:budun:üçün:tün udımadım:küntüz:olurmadım: іnim: Kül/tegin/ birle:ölü yitü: qazğandım:ança qazğanıp:

bіrіki:budunığ:ot sub qılmadım:/men...........  / Jersayu: barmış:budun: ölü yitü: /yadağan:yalıŋın:yana/

 

23.   

kelti: budunığ:igіdeyin tiyin:yırığaru:Oğuz:budun:tapa:ilgerü:Qıtan:Tatabı:budun tapa: 

bergerü:Tabğaç : tapa:eki yegirmi: süledim: /süŋüş/ süŋüşdüm:аnta kisre: Teŋіri:yarılqaduq: üçün:qutum:ülügüm: bar üçün: ölüteçi: budunığ:tirigerü: igitim:

yalaŋ budunığ:tonlığ: qıltım çığaň: budunığ:bay qıltım:

 

24.   

az budunığ: üküş qıltım: ığar: Еlligde: ığar qağanlığda:yeg qıltım:törüt buluŋdaqı: 

budunığ:qop baz qıltım: yağsız: qıltım: qop:maŋa: ükü еrtі: yeti yegirmi :yaşıma :

Taŋut [1]: tapa: süledim:Taŋut: budunığ:bozdım: oğulın: yotızın:  yılqısın :barımın :

anta altım:sekiz yegirmi :yaşıma : Altı Čub ……………………..

 

25.   

tapa: süledim: budunığ: anta bozdım:Tabğaç On Tutuq :  bes tümen: sü kelti: Ïduq: başda: süŋüşdimiz: ol süg : anta yoq qışdımız: yegirmi : yaşıma: Basmıl ıduq at: oğuşum: budun: erti: arqış ıdmaz: teyin: süledim: q …………içgertim:  qalıŋ ebrü kelürtim:

eki otuz: yaşıma:Tabğ:

 

26.   

tapa: süledim:Čaça Seŋün : sekiz: tümen: sü birle:süŋüşdim: süsin: anta : ölürtim:

altı otuz: yaşıma: Ček budun: Qırqız: birle: yağı boltı: Kem keçe: süledim: Ček tapa: süledim:Őrpünte: süŋüşdimiz: süsin:sançdım: Az ………….m………….yeti: otuz: yaşıma:Qırqız: tapa: süledim:süŋük batamı:

 

27.   

qarığ:süküpen: Kögmen: Jışığ:toğa:yorıp: Qırğız: budunığ: uda:basdım:qağanın: birle:

Suŋa yışda: süŋüşdüm:qağanın:öltürtim:Elin: anta altım: ol yılqa: Türügeş: tapa: Altun Jışığ: aşa: Ertis: ügüzüg: keçe:yoru/dum: Türügeş:budunığ:/ uda : basdım: Türügeş: qağan : süsi:otça borça: kelti:

 

28.   

Bolçuda: süŋüşdümiz:qağanın: yabğusın: şadın:  anta ölürtim: elin: anta altım:

otuz yaşıma: Besbalıq: tapa: süledim:аltı yolı  süŋüşdüm:… süsin:qop:  ölürtim: anta: içreki ne: kişitin:……… k: yoq boltaçı:erti: …kişi….: uqğalı: kelti: basdım: Besbalıq: anı üçün: ozdı: otuz artuqı:

 

29.   

bir yaşıma:Qarluq: budun: buŋsız erür: barur: erikli: yağı boltı: Tamağ ıduq: başda: süŋüşdüm: Qarluq: budunığ: ölürtim: anta altım:………… dım:Basmıl: …..edü….Qarluq: budun: tеrilip :kelti:..sançdım: ölürtim:Toğuz Оğuz: meniŋ: budunım: erti: Тeŋiri: Jer: bulğaqın: üçün: ödiŋ………..

 

30.   

кöni: tegdük: üçün: yağı  boltı: bir yılqa: törüt: yolı: süŋüşdüm:eŋ ilki: Toğu Balıqda: süŋüşdüm:Toğula: ügüzüg: yüzti: keçip: sü kelti: ekinti: Antarğuda: süŋüşdüm:

süsi: sançdım: ………üçünçi: ………………. süŋüşdüm:Türük: budun: Аdaq Qamışdı:

yablaq :

 

31.   

boltaçı erti üze:yaŋı: keligme: süsin: ağıtım: üküş ölti:anta terilip: anta: Toŋıra: Jılpağıt:

bir: oğuşuğ: Toŋa: tegin:yoğun.......egere: toqıdım:törütünç: Ezgenti: Qadızda: süŋüşdüm:süsin anta: sançdım: yabrıtdım:…….barımı……………ma……Mağı Qurğan: qışladuqda: yut: boltı:yazıŋa:  

 

32.   

Oğuz tapa: süledim: ilki sü: taşqımış: erti: ekin sü: ebde : erti: Üç Oğuz: süsi: basa: kelti:

yadağ: yabız:boltı:  tep: alğalı:kelti: sıŋar süsi:ebig barıqığ: yolğalı: bardı: sıŋar süsi: süŋüşgeli: kelti: biz : az ertimiz: yabız:ertimiz:Oğuz …………………:yağ……….

küç bertük:üçün: anta sançıdım:

 

33.   

yaňdım: Teŋiri: yarılqaduq üçün:men qazğanduq: üçün: Türük: budun: …………mış erinç: men inilegü: bunça: başlayu: qazğanmadın: Türük: budun:  ölteçi: erti: yoq:boltaçı: erti: …………begler: saqınıŋ: ança biliŋ: Oğuz budun:………………………

d: ıdmayun: teyin: süledim:

 

34.   

ebin: barıqın: buzdım: Oğuz budun: Toğuz Tatar:birle: tirilip:kelti: Ağuda: eki uluğ: süŋüşdüm: süsin: buzdım:Elin: anta altım: ança qazğanıp:…….: /Teŋiri/yarılqaduq: üçün: /men/ otuz artuqı: üç yaşıma: ………………………yoq erti: ödseg: ütüleg: küç:

 

35.   

igidemiş: /qağan:/yaŋıltı üze: Teŋiri: ıduq: Jer sub /asra/qağan: qutı: tapıqlamadı erinç:

Toquz: Oğuz: budun: yerin: subın: ıdıp: Tabğaçğaru: bardı: Tabğaç: budun: bu yerde: kelti: igideyin:teyin:…………… … budunığ:

 

36.   

yazıqlatı: ……beriye: Tabğaçda:atı küsi: yoq boltı: bu yerde: maŋa: qur ? boltı: men özüm: qağan: olurtıqım: üçün: Türük: budunığ: ……….qılmadım: …………..: yerde: qazğantım: Ï /dı başda/: tirilip: ye……………………

 

37.   

….. /süŋ/üşdüm:süsin: sançıdım: içikgime: içikdi: budun: boltı: ölügme: ölti: Seleŋe: qodı yorıpan: Qarаğan: qışlata: biz: barıqın: anta buzdım: …………..yışqa:аğdı:

Uyğar Elteber:yüzçe erin:ilger….te……

 

38.   

……………….Türük:budun:aç erti: ol yılqığ: alıp egitim: otuz artuqı: törüt: yaşıma:

Oğuz: tezip:  Tabğaçqa: kirti: ökünüp: süledim: suqın:…………………..oğulın:yotuzın: anta altım: eki Elteberig: budun: ……………………………………

 

 

39.   

………………………./Tatab/ı:budun: Tabğaç qağanqa: körti:yalbaçı edgü: sabı: ötügi :

kelmez teyin: yayan süledim:budunığ: anta buzdım: yılq…………………………süsi: terilip: kelti: Qadırqan Jışda: qu……………………

 

40.   

………………………..ğaqıŋa: subıŋaru: qontı:beriye: Qarluq:budun tapa: süle: tep:

Tudun: Yamtarığ:ıtım bardı: …………Elteber: yoq bolmiş: inisi: bir: qurığa

…………………………………………………………

 

41.   

…………………..arqışı : kelmedi: anı ança tuyun : tep: süledim: qurığaru: eki üç kişiligin: tezip bardı: qara budun: qağanığ: kelti tep:ög……………………………..qa:

at bertim: keçig atlığ: ……………………………………………

 

 


БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ II-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ(II. 1-17 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.          

……………..öŋüg : yoğuru:sü yorıp: tünli: künli: yeti: ödüşke: subsız: keçtim: Čuruqqa: tegip: yoluğ……………………………

.

2.          

………..ğaç: atlığ: süsi:bir tümen: artuqı: yeti biŋ: süg: ilki: kün: ölürtim:yadağ: süsin: ekinti kün: qop:……………………………………………

 

3.          

……….ulı: süledim: otuz artuqı: sekiz: yaşıma: qışın: Qıtaŋ tapa: süledi:……………………………………………………………………………

 

4.          

men…………….ölürtim: oğulın: yotuzın: yılqısın: barımın: ……………………

 

5.          

budun…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

6.          

yor……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

7.          

süŋü…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… üçün:

 

8.          

bertim: alıp erin: balbal: qılu: bertim: elig : yaşıma: Tatabı: budun: Qıtaŋda:

аdırıl…………………………...…………………………………………………

 

9.          

Uquğ Seŋün: başda: törüt: tümen: sü kelti: Tüŋker: tağda: tegip: toqıdtım:

üç tümen: süg: ……………..........…………………………........…

 

10.      

ölürti: uluğ: oğulım: ağırıp: yoq bolça: Uquğ Seŋünig: balbal: tike: bertim: men : toquz: yegirmi: yaşıma: olurtım: toquz yegirmi: yıl: qağan: olurtım: El tutdım:

otuz artuqı:  bir: yaşıma:……...……

 

 

11.      

Türüküme: budunuma: yegin: ança qazğanu: bertim: bunça: qazğanup:aqaŋım qağan: it yıl: onunç ay: altı otuzqa: uça : bardı:lağzın: yıl: birinçi ay: yeti: otuzqa:

yoğ : ertürtim: Buquğ Tutuq: ………………………………………….

 

12.      

аqaŋı: Li sün: Tay Seŋün: başda: bes yüz erin: kelti: uquqluq: ö…………..altun: kümüs: kergeksiz: kelürti: yoğ : yıparığ: kelürip: tike: berti:  çıntan: ığaç: kelürip:

öz yarış………………………………

 

13.      

bunça: budun: saçın: qulaqqın: yaŋa/qın/:…/bı/çdı:edgü özlük atın:  qara: kişin:

kök: teyeŋin:sansız: qop: qutı…………………………

 

14.      

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bilge : /qağan:/ olurtuqınta: Türük: ımtı: begler : kisre: Tarduş: begler: Kül çur: başlayu:

Šad apıt: begler: öŋre:  Töles: begler:Apa Tarqan:…………………..

 

15.      

başlayu: ulayu: Šad apıt: begler: Buyruq………Taman Tarqan:Tunyuquq: Boyla Bağa Tarqan:ulayu: Buyruq…………Iç Buyruq: Sebeg Kül Erkin:başlayu: ulayu:

Buyruq:bunça: ımtı: begler: aqaŋım:ertüŋü:……………………………………….

 

16.      

ertüŋü:eti ımаğ :…………Türük: beglerin: budunın: ertüŋü:eti ımаğ itdi: ügde:

aqaŋı qağan: ……..ça: ağır: taşın:yoğınığ: Türük: begler: budun: iti: ………..erti: özime: bunça: ………………………………………….

 

17.      

……qağan: ……..Yoluğtegin: bitidim:bunça: barıqığ:bedizig: uzuğ:……qağan:atısı: Yoluğtegin: men: ay artuqı: törüt kün : olurıp: bitidim: bedizti:

 


 

БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ  III-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ (III. 1-15 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.       

Teŋіriteg: Тeŋiride: bolmuş: Türük : Bilge  qağan: bödüke: olurtum: sabımın: tüküti : esid:ulayu : iniyügünüm : oğlanım: biriki : oğuşum :/ budunum:

biriye: şad apıt begler: yırıya: tarqat:buyruq:begler: Otuz .........Toquz Oğuz : begleri budunı : bu sabımın : edgüti : esid : qatığdı : tıŋla : ilgerü : kün :/

 

2.       

toğusıqıŋa : birgerü : kün : ortusıŋaru: qurığaru : kün : batısıqına : yırığaru : tün :  ortusıŋaru: аnta : içreki : budun: qop : maŋa : ükü erür  erti: ança: budun

qop : etdim : ulamtı : aňığ yoq:Türük :budun : Őtüken: yış : olursar : elte : buŋ yoq: 

іlgerü:Šantuŋ:yazıqa tegi:süledim: Taluyqa:kiçig:tegmedim:birgerü:Toquz:/

 

3.       

Ersenke:tegi: süledim: Tüpütke: kiçig:tegmedim:qurığaru: Jençü ügüz: keçe:Temir Qapığqa:tegi: süledim: yırığaru:Jer Bayırqu: yeriŋe:tegi: süledim:bunça:yerke: tegi:yorutdım: Őtüken:yışda:yeg: ıdı  yoq:ermiş:El tutsar:yer: Őtüken:yış ermiş:

bu yerde:olurupan: Tabğaç:budun:birle:  tüzeltim:аltun:kümüş:is /igti:

 

4.       

qutuy: buŋsuz: ança berür:Tabğaç:budun:sabı süçig: ağısı: yımşaq:ermiş: süçig: sabın: yımşaq: ağın: arıp: ıraq:budunığ: ança yağutı er: ermiş:yağuru: qontuqda: isire: aňığ bilgin anta üyür: ermis:  еdgü:bilge:kişig:edgü:alıp :кişig:yorutmaz: ermis: bir кişi:yaŋılsar: oğuşı:budunı:besükiŋe: tegi: uqıdmаz:

 

5.       

ermis:süçig: sabıŋa: yımşaq: ağısıŋa: аrturıp: üküş:Türük:budun:ölteg: Türük: budun:  ölsekiŋ: berye: Čuğay: Yış: Тügeltin: yazı: qonuyın tеser: Türük:budun: ölsekiginte: аňığ kişi: ança:boşğurur:ermis: ıraq erser:yablaq:ağı berür: yağıl:erser: edgü:ağı berür:  tep ança: boşğurur:ermis:bilig:

 

6.       

bilmez: kişi:ol sabığ:alıp: yağıru:barıp:üküş kişi: ölteg: оl yergerü :barsar:Türük : budun : ölteçisеn: Ötüken : yer : olurup:аrqış : tirkiş : ısar: neŋ buŋığ yoq: Ötüken: Yış: olursar:beŋgü :el tuta:olurtaçısın: Türük:budun:toq аrıqqasın:аçsıq:tosıq ümüzsen: bіr:tоdsar: аçsıq:ümüzsen:antağıŋın: üçün: іgіdmiş:qağanŋın:

 

7.       

sabın:almatın: Jer sayu: bardıq:  qop anta:alqıntığ:arıltığ:anta qalmışı:Jer:sayu qop:turu: ölü:yorıyor erteg: Teŋіri:yarılqadıqın: üçün: özüm:qutum:bar üçün: qağan:olurtum:qağan: olurup:yoq:çığaŋ: budunıg: qop: qubartıdım: çığaŋ: budunığ: bay qıltım:ne budunığ: üküş:qıltım: azu bu

 

8.       

sabımdı: іgіd barğu: Тürük:begler:budun:bunı:esidiŋ:Тürük budunığ terip:el tutsaqıŋın: bunta:urtum:yaŋılıp: ölsekiŋin:yeme: bunta: urtum:neŋ neŋ:sabım: erser:beŋgü:taşqa:urtum: aŋar körü:biliŋ: Тürük amtı:budun:begler:bödüke: körügme:begler gü: yaŋıltıçısın: men:b/eŋgü: taşqa:urtum:/

 

9.       

qağan: eçim qağan: olurtıqunta:  törüt: buluŋdaqı: budunığ: bunça: itmis: bunça:yaratmış: Teŋiri: yarılqaduq: üçün: özüm: qağan: olurtuqıma: törüt: buluŋdaqı: itdim: yaratdım:………qıltım: men : Türügeş: qağanqa: qızımın: bertim: erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: Türü………………………………………

 

10.   

qızın: erteŋü: uluğ:törün: oğulıma: alı bertim: T…………erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: ………………ertürtimi……………başlığığ:yöküntürtim:tizеligig:sökürtim:

üze: Teŋiri: asıra: Jer: yarılqaduq:üçün:

 

11.   

közün: körmedük: qulaqqın: esidmedük: budunmın: ilgerü kün :toğsıqıŋa: …………….birgerü:Tab……………qa………qurığaru:………………………….

yırğaru:…………..............tın: örüŋ kümüşin:qırağı   ağılı : qutayın: ekinlik: isigtisin:

özlek:atın: adğırın: qara kişin: ..............................................................

 

12.   

kök : teyiŋin:Türüküme: budunıma: qazğanu: bertim: iti bertim……………………

buŋsız: qıltım: üze Teŋiri: eriklig:……..bud…………….tümen:……………… ………………………rin: budu……………

 

13.   

…ma: egidiŋ: emgetimiŋ:tolğatmaŋ:olurtum: Türük : begler: Türük: budunum: ……………bertim:………taşığ……………qazğanmış: ağıman:bu qağanıŋda:

beglerig…………………….Türük…………………………………………..

 

14.   

meni: edgü:körteçisin: ebiŋe: kirteçisin:buŋsuz:boltaçısın:………………….

kisre: Tabğaç: qağanta:bedizçi: kelürtim:……………sabımı: sımadı: …………içreki: bedizçig: ıtı: aŋar: taşığ:barıqın: yaratdım: için: tışın: adınçığ: barıq: urturdım: ……………………………

 

15.   

On oq: oğulıŋa:tatıŋa: tegi: bunı: körü: biliŋ: taş: toqıtdım: ……………..yerte……………………………………………………………………………………………………………………………

 

 


 

 

ҚЫТАЙ МӘТІНДІ БЕТІНДЕГІ ТҮРІК БІТІК МӘТІНІ   (IV. 1-7)

 

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

Қазіргі қазақ тiлiнде сөзбе-сөз

1.       

……………..öze ………………..

........................................үсті.......................

2.       

Bilge qağan:……………………..

Білге қаған:..................................................

3.       

yay bolsar:……………………….

жаз болса:....................................................

4.       

Ük öbürgesi: erteçi: ……………….

?................................еді.................

5.       

tağda: sığun: teser:………………

тауда: сиын: десе:.......................................

6.       

saqunurmın: aqaŋım:……………

сағынармын: әкем.............................

7.       

taşın: özüm: qağan: ……………….

 

тасын: өзім: қаған.......................................






Білге қаған бітіктас I бетіндегі мәтін (1-41)

1

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN budKa ULRTmOa mTi L Tisir TUQzUGz KidzKrKulg bglri BUDNi ... turq tyri

2

uza QGN ULRTm ULRTxma ultCiCi SQNGma turq bglr BUDN igrp sbnp TUsTmY Kuzi jugru Kurti budKa uzmULRp BUWa GRturug turt BULyDQi BUDNG ... itdm uza KuK tyri SRa JGz jir

3

Kisi UGLiOa uza Cumpam BUmNQGN stmiQGN ULRmY ULRpN turq BUDNy ilin turusin TUTabirms itibirms turt BLy xUp JGirms susulpn turt BULyDQi BUDNG ... BYLGGjuKORms tizlgg

4

tmrQpGQa tgi xUORms KinRa idiUQSz KuKturq atiWa ULRURrms bilga QGNrms LpQGNrms BUJRxi bilga rmsrW LprmsrW bglrijma BUDNi jma tuz rmsrW Ni uCun ilg WaTUTmYrW ilgTUTp turug

5

JUGCi siGTCi uyra Kun TUGSQDa buKli Culgil TBGC tuput pRpURm kiRQz uCxURiQN UTzTTR kiTF TTBi BUWa BUDN Klpn siGTamY JUGLamY OGKulg QGNrms ... QGN ...W UGLiTa QGN BULmYrW O

 

 

6

QiLNmDxrW UGLi Qyintg QiLNmDxrW bilgsz QGN ULRmsrW JBLQ QGNULRmYrW BUJRxi jma bilgszrmYrW JBLQ rmYrW bglri BUDNi tuzszuCn TBGC BUDN tblgn Kurlgin ....in uCn inli

 

 

7

JUyYURTxin uCn turq BUDN ildq ilin iCGNU iDmY QGNLDx QGNin jitruiDmY TBGC BUDNQa bglK URiUGLin xULQiLTi slKkizUGLin KuyQiwi turq bglr turq Tin iTi TBGCGi bglr TBGC

 

 

8

isgKuCg birmY ilgru Kun TUGSQa buKli QGNQa tgi sulju birmY xURGRU tmr QpGQa sulju birmY TBGCQGNQa ilin tursin LibirmY turq QRa QmG BUDN WatimY illg BUDN

 

 

9

QGNLG BUDN rtm QGNm QNi na QGNQa isgKuCg birurmn tirrmY Watip TBGCQGNQa JGiBULmY JGiBULp itnu JRTNU UmDx JNa YKmY BUWa isgKuCg birtqru SQNmTi turq BUDNG ulr ....TJin

 

 

10

turq tyrisi iDx jiri SUBi WatmYrW turq BUDN JxBLmzUN tijn BUDN BULCUN tijn Qym iltrs QGNG ugm ilblga QTNG tyri tupsiOa TUTp jugru KutrtirW QymQGN jtijgrmi rn TYm .... JUJUR ...L...D ....TY

 

 

11

inmY tirlp jtmYr BULmY tyri KuCbirtq uCn QymQGN susi buritg rmY JGsi xUFtg rmY ilgru xURiGRU sulp tirmY QUBRTmY QmGi jtijuzr BULmY jtijuzr BULp ...l... BUDNG turq turpsn

 

 

12

BUDNG Cumpam turusiWa JRTmY BUYGURmY tuls TRDUY BUDNG OaitmY JBGUG YDG OabirmY birja TBGC BUDN JGirmY jiRJa BzQGN TxUz UGzBUDN JGirmY kiRQz ....mQ ... BUDNG QiRQ

 

 

13

jiti JULi sulmY jgrmi suyYmY tyri JRLQDxuCn ilgg ilsrtmY QGNLGG QGNSRTmY JGiG BzQiLmY tizlgg suKrmY BYLGG juKOrmY Qym .... Qym .... BYLJU BzQGNG BLBL tiKmY

 

 

14

QGN UCDxDa uzm sKzJYDa QLTm ULturda uza CmQGN ULRTi ULRpN turq BUDNG jiCa itdi jiCa igti CiGFG BJQiwi zGuKY kiwi CimQGN ULRTxa uzm tign rKlg ...ij .... tyri JRLQDi rms rW

 

 

15

turt jgrmi JYmQa TRDUY BUDN uza YD ULRTm CmQGN birla ilgru JYLugz YOUy JziQa tgi suldmz xURiGRU tmr QpGQa tgi suldmz KugmnYa kiRQz jirya tgi suldmz biYUTz suyYdmz mi

 

 

16

suKrtmz BYLGG juKOrtmz turgs QGN turqm BUDNm rti bilmdqin uCn bizya Jywxin JzOxin uCn QGNi ulti BUJRQi bglri jma ulti UNx BUDN mgKKurti Cumz ... jirSUB dsz QLmzUn ... tijn

 

 

17

rti QGNTG BUOa bizbirtmz siylm xUWJG birtmz uziJzOi QGNi ulti BUDNi KuyQUL BUwi Kugmn jirSUB idsz QLmzUN tijn zkiRQz BUDNG Wa JRTp Kltm .... QDRQN ... BUDNG xORTmz ... xURGRU

 

 

18

KyuTRBNQa tgi turq BUDNG WaxUORTmz Waitdmz ULudKa xUL xULLG Kuy Kuylg BULmY rti insi Cisin bilmz rti UGL Qyin bilmz rti WaQzGNmY ... WaitmY ilmz .... BUDN sd uza tyri Bsms ... tlnmsr

 

 

19

turq BUDN ilyn turgn KmRTTi UDCirti turq BUDN rtzqun Kurguyn uCn igdmY QGNya rmY BRmY dgulya KOuJywG JBLQ Kigurtg JRQLG QON Klp JJailtdi suyglg QON Klpsura iltdi ... BRDx ... jYBUDN BRDG ilgru ...BRDG xURGRU

 

 

20

BRGma BRDG BRDx jrda dgug ULrW QNy ugzCa jugrti suyqg TGCa JTDi bglK URiUGLyN xULQiwG slKkizUGLy KuyQiwG ULbilmdqgn uCn JBLQyN uCn CmQGN UCa BRDi BYLJU kiRQz QGNG BLBL tiKdi turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn QymQGNG

 

 

21

ugm QTUNG Kutrgma tyri ilbrgma tyri turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn uzmn ULtyri QGN ULRTDi nyjiLsG BUDOa uza ULRmDm iCra YSz TYRa TUNSz JBz JBLQ BUDOa ... inm qultign KiYD inm Kultign birla suzlYdmz Qymz

 

 

22

Cmz QzGNmY BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn turq BUDN uCn tun UDimDm KuOz ULRmDm inm qultign birla ulu jitu QzGOm WaQzGNp birKi BUDNG UTSUB QiLmDm ... jirSJU BRmY BUDN ... ulu jitu

 

 

23

Klti BUDNG igdjntijn jiRGRU UGz BUDN Tpa ilgru kiTF TTBi BUDNTpa birgru TBGC Tpa Kijgrmi suyY suyYdm OaKisra tyri JRLQDx uCn xUTm ulgm BRuCn ultCi BUDNG tirgru igtm JLy BUDNG TUNLG Qiwm CiGF BUDNG BJQiwm

 

 

24

zBUDNG uKYQiwm iGR llgdaiGRQGNLGDa jgQiwm turt BULyDQi BUDNG xUpBz Qiwm JGsz Qiwm xUp mya Kurti jtijgrmi JYma TyUT Tpa suldm TyUT BUDNG BUzDm UGLin JUTzin jiLQisin BRmin jiLQisin BRmin OaLTm sKzjgrmi JYma LTiCUB

 

 

25

Tpa suldm BUDNG OaBUzDm TBGCUyTUTx bstumn suKlti iDx BYDa suyYdm ULsug OaJUxQiYDm jgrmi JYma BSmL iDxT UGYm BUDN rti RQYiDmz tijn suldm ... Cgrtm QLy bru Klurtm KiUTz JYima TBGC

 

26

Tpa suldm CCasyun sKz tumn subirla suyYdm susin Oa ulrtm LTiUTz JYma CiK BUDN kiRQz birla JGiBUwi KmKCa CiKTa suldm urpnta suyYdm susin SWDm ...lgrtm jti UTz JYsma kiRQz Tpa suldm suygBTmi

 

 

27

QRG suKpn Kugmn jiYG TUGa JURp kiRQz BUDNG UDa BSDm QGNin birla SUya jiYDa suyYdm QGNin ulrtm iln OaLTm ULjiLQa turgs Tpa LTUNjiYG Ya rts ugzg KCa JURiDm turgs BUDNGUDa BSDm turgs QGN susi UTCa BURCa Klti

 

 

28

BULCUDa suyYdmz QGNin JBGUsin YDin Oaulrtm iln OaLTm UTz JYma bsBLk Tpa suldm LTiJULi suyYdm ... susin xUp ulrtm ... iCrKina KiYitin ... Jx .... Kisi ... UQGLi Klti bsBLk NiuCn UzDi UTz RTxi

 

 

29

bir JYma QRLx BUDN BUySzrur BRUR rKli JGiBUwi TmGiDx BYDa suyYdm QRLx BUDNG ulrtm OaLTm ... Dm ... QRLx BUDN tirlpKlti suyYdm SWDm ultrm TUxzUGz mny BUDNmrti tyri jr BULGQin uCn udiy

 

 

30

Kuzi tgdq uCn JGiBUwi birjiLQa turt JULi suyYdm yilKi TUGU BLkDa suyYdm TUGLa ugzg juzti KCp susu Klti KiOi ORGUDa suyYdm susin SWDm ... suyYdm turq BUDN DQQmYTi JBLQ

 

 

31

BULTCi rtiUza JFa Klgma susin GTm uKYultCi Oatirlti Oa TUyRa jiLpGUTi bir UGYG TUya tign JUGUNDa igra TUQiDm turtW zgOi QDzDa suyYdm susinOa SWDm JBRiTDm ... BRm ... mGiQURGN kiYLDxDa JUT BUwi Jzya

 

 

32

UGz Tpa suldm ilKisu TYQmY rti Kinsu bda rti uCUGz susi BSa Klti JDG JBz BUwi tip LGLi Klti siyRsusi bgBRQG JULGLi BRDi siyR susi suyYgli Klti biz zrtmz JBz rtmz UGz BU ... KuC birtq uCn OaSWDm

 

 

33

JFDm tyri JRLQDxuCn mnQzGOx uCn turq BUDN mYrW mninlgu BUWa BYLJU QzGNmDn turq BUDN ultCi rti Jx BUwCi rti ... bglr ... SQNy Wabily UGz BUDN ...D iDmJin tijn suldm

 

34

bin BRQin BUzDm UGzBUDN Txz TTR birla tirilp Klti GUDa KiULG suyYdm susin BUzDm lin OaLTm WaQzGp LTm tyri JRLQDx uCn mn UTz RTxi uCJYima ... Jxrti udsg utulg KuC

 

 

35

igdmY QGN Jywi uza tyri iDx jrSUB ... QGN xUTi TpkLmDirW TxUz UGz BUDN jrn SUBin iDp TBGCGRU BRDi TBGC BUDNBUjrda Klti igdjn tijn ...BUDNG

 

 

36

JzxLTi ... birja TBGCDa TiKusi JxBUwi BUjrda mya QUR BUwi mn uzm QGN ULRTxm uCn turq BUDNG ... QiLmDm ... jgda QzGOm iDiBYDi tirlp j BUDNG

 

 

37

... suyYdm susin SWDm iCKgma CKdi BUDN BUwi ulgmaulti slya xUDi JURpN QRGN kiSLTa bin BRQin OaBUzDm ... jYQa GDi UJGRltbr juzCarn ilgru ...

 

 

38

...ti turq BUDN aCrti ULjiLQiG Lpigtm UTzRTxi turt JYma UGz tzp TBGCQa Kirti uKnp suldm SUQ... igrpUGLin JUTzin OaLTm Kiltbrlg BUDN

 

 

39

... TTBi BUDN TBGCQGNQa Kurti JLBCi dgu SBi utgi Klmztijn JJNsuldm BUDNG OaBUzDm jiLQ ... susi tirlp Klti QDRQNjiYDa xU

 

 

 

 

40

... GQya jryru SUBiyRU xUOi birja QRLx BUDNTpa sula tip TUDN JmTRG iTmBRDi ... iltbr JxBULmY insi bir xURG

 

 

41

... RQYi Klmdi NiWTJn tip suldm xURGU KiuC Kislgn tzpBRDi QRaBUDN QGNG Kltitip ug ...Qa aTbirtm KiCgTLG

 

 

Білге қаған бітік тасы бірінші қапталы (1-17)

1

uyg JUGRU suJURp tunli Kunli jiti udYKa SUBSz KCdm CURQQa tgp JULGCi...g Q ... KCnKa tgi

 

 

2

TBGC TLm susi birtumn RTxi jtibiy sug ilKi Kun ulrtm JDG susin KOiKun xUp

 

 

 

 

3

... ULi suldm UTzRTxi sKz JYma kiYN kiTFTpa suldm

 

 

4

mn ... ulrtm UGLin JUTzin jiLQsin BRmin

 

 

 

 

5

BUDN ...

 

 

6

JUR ...

 

 

7

suyi ...

 

 

8

brtm Lprin BLBL QiLU brtm lgJYma TTBi BUDN kiTFDa DRL...

 

 

9

QUG syun BYDU turt tumn suKlti tuyKr TGDa tgp TUQiDm uCtumn sug

 

 

 

 

10

ulrti ULG UGLm GLm GRp JxBULCa xUGsyung BLBL tiKa birtm mn TUQz jgrmi JYma ULRTm TxUzjgrmi jiL QGN ULRTm ilTUTDm UTzRTxi bir JYma

 

 

11

turqma BUDNma jgn WaQzGNU birtm BUWa QzGNp QymQGN iTjiL UNWJ LTiTzQa UCa BRDi LGzin jiL bisWJ jiti UTzQa JUG rturtm BUQG TUTx

 

 

12

Qyi lisun TJsyun BYDi bisjuzrn Klti xUQLQ u... LTUN Kums KrgKsz Klurti JUG jpRiG Klurp tiKa birti CiON iGC Klurp uzJRY

 

 

13

BUWa BUDN SCin xULQQin Jy... BiCDi dgu uzlKTin QRa Kisin KuK tjyin SNSz Klurp xUp xUTi

 

 

14

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN ULRTxiOa turq mTi bglr Kisra TRDUY bglr KulCUR BYLJU YDpiT bglr uyra tuls bglr paTRQN

 

 

15

BYLJU ULJU YDpiT bglr BUJRx bglr LTUN TmNTRQN TUNJxx BUJLaBGaTRQN ULJU BUJRxbglr iCBUJRx sbgKulirKn BYLJU ULJU BUJRx BUWa mTa bglr Qym QGNQa rtyu

 

 

16

rtyu timG ... turq bglrin BUDNin BUDNin rtyu timG itdi ugdiQymQGN ...Ca GiR TYin JUGNiG turq bglr BUDN iti JRTp Klurti uzma BUWa

 

 

17

QGN bitg ... JULGtign bitdm BUWa BRQG bdzg UzG ... QGN Tisi JULGtign mn JRTxi turtKun ULRp bitidm bdztm JG...

 

 

Білге қаған бітік тасы екінші қапталы (1-15 жол)

1

tyritg tyrida BULmY turq bilgaQGN budKa ULRTm SBmN tuKti sd ULJU injgunm UGLNm birKi UGYm ...

 

 

2

TUGSQiya birgru Kun URTUsiyRU xURiGRU Kun BTSkiya jiRGRU tun URTUsiyRU OaCrKi BUDN xUp mya Kurur rti BUWa BUDN xUp itdm ULmTi FGJx turq BUDN utqn jiY ULRSR ilti BUyJx ilgru YOUy JzQatgsuldm TLJQaKiCgtgmdm birgu TUxz

 

 

3

rsnKa tgi suldm tuputKa KiCg tgmdm xURGaRU jiWuugz KCa tmrQpGQa tgi suldm jiRGRU jirBJRxU jry tgi suldm BUWa jrKa tgi JURTDm utqn jiYDa jig idi JxrmY ilTUTSR jrutqn jYrmY BUjrda ULRpTBGC BUDN birla tuzltm LTUN KumY sg

 

 

4

xUTJ BUySz Wabirur TBGC BUDN SBisuCg Gisi jmYQ rmY suCg SBN jmYQ Gin Rp iRQ BUDNG WaJGUTir rmY JGUR xUOxDi Kisra FGbilgn Oaujur rmY dgu bilga Kisig dgu Lp Kisig JURTmY rmY birKisi JyLSR UGYi BUDNi bisqiya tgi kiDmz

 

 

5

rmY suCg SBiya jmYQ Gisiya RTURp uKY turq BUDN ultg turq BUDN ulsKy birja CUGJ jiY tugltun JzixNJin tsr turq BUDN ulsKgOa FGKisi WaBUYGURUR rmY iRQrsr JBLQGi birur JGxrsr dgu GibirurtipWa BUYGRUR rmY bilg

 

 

6

bilmz Kisi ULSBGLp JGRU BRp uKYKiYi ultg ULjrgru BRSR turq BUDN ultCisn utqn jr ULRp RQY tirKY iSR nyBUyGJQ utqn jiY ULRSR bygulTUTa ULRTCisn turq BUDN TUQRQQsn aCSR TUSQ umzsn bir TUDSR aCSQ umzsn OGyN uCn igdmY QGNy

 

 

7

SBin LmTin jir SJU BRDG xUpOa LQOG RLTUG Oa QLmSN jirSJU xUp TURU ulu JURJURrtg tyri JRLQDx uCn uzm xUTm BRuCn QGN ULRTm QGN ULRp JxCiGF BUDNG xUp xUBRTm CiGF BUDNG BJQiwm zBUDNG uKYQiwm zU

 

 

8

SBmDa igdBRGU turq bglr BUDN BUNi sidy turq BUDNG tirp lTUTSQyN BUOa URTm JyLp ulsKyn ... BUOa URTm nyny SBmrsr byguTYQa URTm yRKuru bily turq mTi BUDN bglr budKa Kurgma bglrgu JywCi siz

 

 

9

QGN CmQGN ULRTxiOa turt BULyDQi BUDNG BUWa tyri JRLQDxuCn uzm ULRTxma turt BULyDNG itdm JRTDm i... Qiwm mn turgs QGNQa kizm brtm rtyu ULG turun Libirtm tur

 

 

10

kiziN rtyu ULG turun UGLma Libirtm ... rtyu ULG turun Libirtm J... ...t rturtm tur...Bz... BYLGG juKOrtm tizlgg suKrtm uza tyri SRa jr JRLQDx uCn

 

 

 

 

11

KuznKurmdq xULQQN sdmdq BUDNmN ilgru Kun TUGSQya ... ... birgru TBGC ...Qa xURGRU ...Nin uryKumYin kiRGGLG xUTJin Kinlg sgtisin uzlKTin DGRin QRa Kisin

 

 

12

KuK tjyin turqma BUDNma QzGNU birtm itibirtmz ... BUySz QiLNmY uza tyri rKlg ...z BUDN ... tumn UG... ...Ja mn ...GQ ...rg ...BUW

 

 

13

...ma igdy mgtmy TULGTmy ULRTm turq bglr turq BUDNm ...T birtm ...mTiQa TYG ... QzGNms Gimin ... BUQGNyDa BUbglrg ...ByD ... turq

 

 

14

mni dgu KurtCisn bya KirtCisn BUySz BUwCisn ... Kisra TBGCQa Oa bdzCi Klurtm ... SBmN simDi ... iCrKi bdzCig iTi ... yRTYG BRQn JRTDm iCin TYn DWG bdzURTRTm ... SBmN

 

 

15

UNx UGLiya TTiya tgi BUNi Kuru bily TY TxiTDm ... jrta

 

 

Қытай мәтінді бетіндегі түрік бітік (1-7)

1

... uza ...

 

 

 

 

2

bilga QGN U...

 

 

 

 

3

JJBULSR uza ...

 

 

 

 

4

Kubrgsi trCi W...

 

 

 

 

5

TGDa siGUN tsr ...

 

 

6

SQNURmn Qym ...

 

 

 

 

7

TYn uzm QGN ...

 

 

 

 





 


Ggmhzhgnbnhzs bgg dh23 March, 2021

Njgh p

Leave a comment