Тоқтамыс ханның (1380-1395жж.) жарлықты хаты, 1393 ж.

Information



Жалпы мәлімет: Ұлық ұлыстың («Алтын орда») ханы Тоқтамыстың Польша королі және Литва князы Владислав Ягайлаға (1392-1393жж.) жазған жарлықты хаты.           Жарлықты хат екі бөлік (39,6х19,8; 41,8х19,8 см.) шығыстық қағаздан құралған.  Мәтін көне ұйғыр жазуымен орта түрік тілінде 25 жолда жазылған. Құжаттың 1, 6- жолдағы «bizge» сөзі, 14-жолдағы «Teŋri biz-ni yarıluqab» сөйлемі алтын әріптермен жазылған.

Хатта төрт бұрышты алтын түсті мөр (өлшемі : 12х12 см) басылған.

Мөрдегі араб сыртқы текшедегі куфи жазулы мәтін: Bissimillah ir-rahman ir-rahim. Ia illah illa illah muhammed rasul allah salli allah galih wa sallam. Аудармасы: Аса рақымды және рақым қылушы Алланың атымен бастаймын. Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед Алланың елшісі, Алланың оған салауаты мен амандығы болсын

Мөрдегі ішкі текшедегі куфи жазулы мәтін:  as-sultan al-‘adil Toqtamiş. Аудармасы: Әділетті сұлтан Тоқтамыш.

Түпнұсқасы Польша Республикасының көне актілері бас архивінде сақтаулы (№ 5612). Ресейдің Мәскеу сыртқы істер бас архивінен  1834 жылы К.М. Оболенский (Краков архивінде болған  поляк тарихшысы А.С. Нарушевичтің құжаттары ішінен) тапқан.  Түпнұсқасы  1921 жылы Ресейден  Польшаға қайтарылып берілген. 

Ғылыми зерттеулер: К.М. Оболенский құжаттың мәтін көшірмесін Қазан университетінің профессоры А.М.Ковалевскийге (1800-1878), ол татар тарихшысы Н.К.Казем-бекке (1802-1870) тапсырады. Екі ғалым құжатты алғаш зерттеп, 1850 жылы «Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайло 1392-1393 годов» деген кітапта басып шығарады. Осылайша ғылыми айналымға енген құжатты профессор И.Н.Березин польша тіліндегі аудармасын, Казем-бектің араб әрпіне түсірген нұсқасын салыстыра отырып, мәтінтанулық зерттеу жүргізіп, орыс тіліне ғылыми аудармасын жасайды. Аудармасы мен түсініктемелерін «Исследования о ханских ярлыках» (1852) атты еңбегінде жариялайды  . Одан кейін Ш.Ш. Уәлиханов (1851)В.В. Радлов (1889, 1890), Ә. Ибатов (1990, 12-20), М.Өзйеткин   талдау жүргізді. 

 

Әдебиет:

Оболенский К.М.  Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к Польскому королю Ягайлу (1392-1393 года). –Казань, 1850.- 72с.

Березин И.Н. Ханские ярлыки. I. Ярлык Тохтамыш хана кь Ягайлу. - Казань, 1850.

Тарханные ярлыки Тохтамыша, Тимурь-Кутлука и Саадеть-Гирея, сь введеніемь, переписью, переводомь и примечаниями изданные И.Березинымь профессора Казанскаго Университета . – Казань, в типографіи университета. -1851.-56с. ( -1-11)

Заметки при чтении книги проф. И.Н.Березина «Ханские ярлыки» // Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Том-1. -Алма-Ата: Издательство АН Казахской ССР, 1961.-777. 131-141. reprint

Özyetgin A.M. Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi.  – Ankara, 1996. – 140.

 

Мәтін:

 

Көне ұйғыр жазулы мәтіннің транскрипциясы

1.        

Toqtamıs söz-üm 

2.        

Yağayl-a-ğa

3.        

Uluğ oruŋğ-a olturğan erkey-in

4.        

aŋlatu Qutlu Buq-a Qasan baslı elçi

5.        

-leri yitdük   erti. Sen tağı   keleçiŋ-i

6.        

biz-ge iyitdüŋ erti.  Burunğu yıl Bekbolat Qoja  Medin

7.        

baslı  bir neçe oğlan-lar Bekis Turduçaq Berdi

8.        

Davud baslı bekler Edügü atlı kisi-ni Temir-ge aldır-

9.        

-tın  çıkarub  iyitmisler. Ol  til   birl-e kelti  erti.

10.    

Anlar-nıŋ ala köŋül bil-e til inib  el qırı-ğınğa

11.    

yite kelgen-de aŋlab yığılıb  sançıs-mağ-a

12.    

turğan-da ol yaman kişi-ler burun tebiregen-

13.    

-din el tarbıb,  ol is-tağı,  ol çaklı bolğan ergey-i ol erti.

14.    

Teŋri biz-ni yarıluqab düşman-lığ qılğan Bekbolat Qoja  medin

15.    

Bekiş Turdu-çaq Berdi Davud başlı oğlan-lar bekler-ni

16.    

muŋğal-tı emti bu yarğunı aŋlatu Hasan Tulu Qoja başlı

17.    

elçi-ler-ni iyitdük emti tağı bols-a

18.    

biz-ge baqar ellerniŋ çıqısların  çıkarub barğan

19.    

elçi-ler-ge bergil! qazina-ğa tegürs-ün-ler bas-a

20.    

burunğu  yosunça basean ortaq-larıŋ tağı yürüş-

21.    

–süŋ-ler uluğ ulus-nıŋ turuş-uŋğ-a tağı yaqşı

22.    

sıy ol bolğay teb altun nişan-lığ yarlığ

23.    

tutuq ! taqağu yıl tariq yeti yüz toqsan beş-

24.    

-te racab ay-ı-nıŋ sekis yaŋı-ta  Ordu-Dan-

25.    

-ta erür-te  bitidimiz.


тимур тархан05 February, 2019

это узбекский язык

Атил Мизу17 August, 2019

Я просто удевлен! Текст так хорошо понимается, а ведь прошло 800 лет. Удивительно! Я бы точно не пропал в Улу Улусе

Leave a comment