«Ырық бітіг» қолжазба кітабы (Тр-1)

Жалпы мәлімет

 Тұрпаннан табылған қолжазба кітап. Мәтін 62 парақ, 124 беттен тұрады. Тұрпан ескерткіштерінің ішіндегі ең көлемді қолжазба туынды болып табылады. Жазба мұра қытай қағазына көне түрк жазумен жазылған. Кітаптың басы мен аяғында қытайша Будда дініне арналған өлең жазылған. Қалған 58 бетте көне түрк бітік жазуымен қағаз бетіне қара қызыл сиямен мәтін жазылған. Қолжазбада түс жору баяндалады.

Кітап парағының биіктігі 13.1 см (5 1/2 дюйм), ені 8.1см (3 1/2 дюйм). Ұлы Британия Лондондағы Ұлттық кітапхананың «Индиана офис»-ында сақтаулы. № 0/с-103 - ОR-8212-/161/нөмірлі.


 

Ғылыми зерттеулер

Шығыс Түркістан аймағы ежелгі жазба ескерткштерге аса бай өңір. Қағазға жазылған қолжазбалар мен құрылыс қабырғаларында өрнектелген көне түрк бітік жазулары ҚХР-ның Шынжан-Ұйғыр автономиясы, Тұрпан, Дунхуан, Миран өңірлерінен табылған. Бұл ескерткіштер 1902 жылдан бері зерттеліп келеді. А.Ле Кок, М.А.Стейн, В.Томсен, Ж.Р.Хамильтон, Л.Базин, Х.Н.Орхун, С.Е.Малов сияқты ғалымдар зерттеу жүргізген. 1912 ж Ұлыбритания мен Ирландия королдігі Азия қоғамының журналында жарық көрген (J.R.A.S.).


Мәтін


 

1.             Ten Si  men  yarn  keçe  altun  örgin  üze  oluruqan  meŋileyür  men  ança biliŋler  edgü  ol

 

2.             ala  atlığ  yol  Teŋri  men  yarın  kiçe  esür  men  utru  eki  aylığ  kisi  oğlın  soqusms  kisi  qorqms  qorqma  timis  qut  birgey  men  timis  ança  biliŋ  edgü  ol        

 

3.             altun  qanatlığ  talım  qara  qus  men  tanım  tüsi  taqı  tükemezken  taluyda  yatıpan  tapladuqumin  tutar  men  sebdüqumin  yiyür  men  antag  küçlüg  men  ança  biliŋler  adgü  ol.              

4.             ürüŋ  esri  toğan  qus  men  çıntan  ığaç  üza  olurupan  meŋileyür  men  ança  biliŋler

 

5.             beg  er  yuntıŋaru  barms  aq  bisi  qulunlams  altun  tuyuğluğ  adğırlıq  yarağay  tebesiŋerü  barms  ürüŋ  ingeni  botulams  altun  budlalığ  buğralıq  yaragay  ebiŋerü  kelmis  üçünç  qunçuy  unlanms  beglik  yarağay  tir  meŋilig  beg  ermis  aňığ  edgü  ol

6.             adığlı  toŋuzlı  art  üze  soqusms  ermis  adığıŋ  qarnı  yarılms  toŋuzuŋ  azığ  sınms  tir  ança  biliŋ  yablaq  ol

 

7.             er  terkleyü  kelir  edgü  söz  sab  elti  kelir  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

8.             altun  baslığ  yılan  men  altun  quruğsaqımn  qılıçın  kesipen  özüm  yul  ntn  basımın  yul  ebintin  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol

9.             uluğ  eb  örtenmis  qatŋa  tegi  qalmaduq  büküŋe  tegi  qodmuq  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol

10.         esinegen  bars  men  qamus  ara  basım  antag  alp  men  erdemlig  men  ança biliŋler

 

11.         sarığ  atlığ  sabçı  yazığ  atlığ  yalabaç  edgü  söz  sab  elti  kelir  tir  ança biliŋ  aňığ  edgü  ol

12.         er  abqa  barms  tağda  qamılms  Teŋiride  erklig  tir  ança  biliŋler  yabız  ol

 13.         Teŋirilig  qurtğa  yurta  qalms  yağlığ  qamıç  bulupan  yalğayu  tirilmis  ölümde  ozms  tir  ança  biliŋler

14.         quzğunuğ  ığaçqa  bams  qatığtı  ba  edgüti  ba  tir  ança  biliŋler

 

15.         üze  tuman  turdı  asra  toz  turdı  qus  oğı  uça  aztı  kiyik  oğlı  yügürü  aztı  kisi  oğl  yoryu  aztı  yana  Teŋiri  qutınta  üçünç  yılta  qop  esen  tükel  körüsmıs  qop  ögrer  sebinür  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

16.         toruq  at  semriti  yirin  öpen  yügürü  barms  utru  yirde  oğr  soqusup  tutupan  minmis  yiliŋe  qudursuğıŋa  tegi  yağrıpan  qamsayu  umatın  turur  tir  ança  biliŋ  yablaq  ol.

 

17.         özlük  at  öŋ  yirde  arıp  oŋuk  turu  qalms  Teŋri  küçiŋe  tağ  üze  yol  sub  körüpen  yis  üze  yas  ot  körüpen  yoryu  barpan  sub  içipen  yas  yipen  ölümda  ozms  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

18.         kerekü  içi  ne  teg  ol  tügünüki  ne  teg  ol  közünüki  ne  teg  körüklüg  ol  egni  neteg  edgü  ol  bağısı  ne  teg  bar  ol  tir  ança  biliŋler  aňığ  edgü  ol.

 

19.         aq  at  qarsısın  üç  boluğta  talulapan  ağınqa  ötügike  ıdms  tir  qorqma  edgüti  ötün  ayınma  edgüti  yalbar  tir  ança  biliŋ  edgü  ol.

 

20.         titir  buğra  men  ürüŋ  köpükümin  saçar  men  üze  Teŋirike  tegir  asra  yirke  kirür  tir  udığmag  udğur  yatığlığ  turğuru  yoryur  men  antağ  küçlüg  men  ança  biliŋlar  adgü  ol.

21.         qari  üpgük  yıl  yarumazqan  tedi  ödmeŋ  körmeŋ  ürkittiŋ  tir  ança  biliŋ 

 

22.         uzun  tonluğ  közŋüsn  kölke  ıçğınms  yarın  yaŋrayur  kiçe  keŋrenür  tir  ança  biliŋler  muŋluğ  ol  aňığ  yablaq  ol.

 

23.         oğlan  kekük  tezekn  bultı  çekik  etiŋ  qutluğ  bolzun  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

24.         teglük  qulun  rkek  yunta  emig  tleyür  kün  ortu  yütürük  tün  ortu  qanta  negüde  bulgay  ol  tir  ança  biliŋler  yabız  ol

 

25.         ek  öküzüg  bir  buqursıqa  kölmıs  qamsayu  umatın  turur  tir  ança  biliŋ  yablaq  ol.

 

26.         taŋ  taŋlardı  udu  yr  yarudı  udu  kün  tuğdı  qamağ  üza  yaruk  boltı  tir  ança  biliŋ  edgü  ol.

27.         bay  er  koňı  ürküpen  barms  börike  soqusms  böri  ağzı  emisimis  esen  tükel  bolms  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

28.         qan  olurukan  ordu  yapms  ili  turms  tört  buluŋtaqı  edgüsi  uyurı  tirilipen  meŋileyür  bedizleyür  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

29.         oyma  er  oğlann  kisisin  tutuğ  urupan  osıç  oyğalı  barms  oğlın  kisisin  utuzmaduq  yana  toquz on  bos  qoň  utms  oğlı  yutuzı  qop  ögirer  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

30.         çığany  er  oğlı  qazğançqa  barms  yolı  yarams  ögire  sebinü  kelir  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

31.         bars  kiyik  eŋke  meŋke  barms  eŋin  meŋin  bulms  bulupan  uyasıŋaru  ögire  sebinü  kelir  tir  ança  biliŋ  edgü  ol

 

32.         bir  tabılqu  yüz  boltı  yüz  tabılqu  mŋ  boltı  mŋ  tablqu  tümen  boltı  tir  ança  biliŋler  asığı  bar  edgü  ol

 

33.         kidizig  subqa  suqms  taqı  ur  qatığdı  ba  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol

 

34.         qan  süke  barms  yağığ  sançms  köçürü  qonturu  kelir  özi  süsi  ögire  sebinü  ordusıŋaru  kelir  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

 

35.         er  süke  barms  yolta  atı  arms  er  aquğu  qusqa  soqusms  aquğu  qus  qanatŋa  urupanın  qalıyu  barpan  ögiŋe  aqaŋŋa  tegürmis  ögi  aqaŋ  ögirer  sebinür  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

36.         üküs  atlığ  ögrunçüg  yoq  qobı  atlığ  qorqınçıŋ  yoq  uçruğluğ  qutuŋ  yoq  tr  ança  biliŋler  aňığ  yablaq  ol.

37.         bir  qarı  öküzüg  bilin  biçe  qumursğa  yimis  qamsayu  umatın  turur  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol.

38.         qams  ara  qalms  Teŋiri  unamduq  abınçu  qatun  bolzun  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

39.         atığığ  terterü  kisemis  qamsayu  umatın  turur  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol

40.         talım  urı  yarın aça  yasıçn  yalım  qayağ  yara  urukan  yalŋusun  yorıyur  tir  antağ  alıp  ermis  ança  biliŋler  edgü  ol.

41.         ürüŋ  esri  ingek  buzağulaçı  bolmis  ölgey  men  timıs  ürüŋ  esri  irkek  buzağu  kelürmis  ıduqluq  yarağay  ülügde  ozmis  tir  ança  biliŋ  edgü  ol

42.         uzun  tonluğ  dsn  ayakn  qodupan  barms  yana  edgüti  saqınms  idisımte  ayaqımta  öŋi  qança  barır  men  tir  yana  kelmis  dsn  ayaqın  esen  tükel  bulms  ögirer  sebinür  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

 

43.         toğan  ügüz  qusı  quslayu  barms  utru  talım  qara  qus  qopupan  barms  tr  ança  biliŋler  yablaq  ol

44.         toğan  qus  Teŋiriden  qodı  tabısğan  tipen  aqıpmıs  toğan  qus  tırŋaqı  suçulunms  yana  tıtınms  toğan  qusuŋ  tırŋaqı  ügüsüpen  qalıyu  barms  tabısğan  terisi  üŋüsupen  yügürü  barms  antag  tir  ança  biliŋler  yabız  ol

45.         kiyik  oğlı  men  otsuz  subsuz  qaltı  uyın  neçük  yorıyın  tir  ança  biliŋler  yabız  ol

46.         tebe  titigke  tüsms  basınu  yimis  özn  tlkü  yms  tr  ança  blŋler  yabak  ol

 

47.         er  ümeleyü  barms  Teŋrke  soqusms  qut  qolms  qut  brms  ağılıŋta  yılqıŋ  bolzun  özüŋ  uzun  bolzun  timis  ança  biliŋler  edgü  ol

48.         qar  yol  Teŋiri  men  sınuqıŋın  sipir  men  üzükiŋin  ulayur  men  ilig  itmis  men  edgüsi  bolzun  tir  ança  biliŋler 

49.         bars  kiyik  eŋleyü  meŋleyü  barms  ortu  yirde  amğaqa  soqusms  esri  amğa  yalım  qayaqa  ünüp  barms  ölümte  ozms  ölümte  ozupan  ögire  sebinü  yoryur  tir  ança  biliŋ  edgü  ol.

 

50.         tığ  at  qudruqın  tügüp  tigret  yazığ  qodı  yadırat  toquz  qat  üçerigüŋ  topu olğança  teritzün  tir  ança  biliŋler  yabaq  ol

 

51.         talım  qara  qus  men  yasıl  qaya  yaylağım  qızıl  qaya  qıslağım  ol  tağda  turupan  meŋileyür  men  ança  biliŋler

 

52.         er  bususluğ  Teŋiri  bulıtlığ  boltı  ara  kün  tuğms  busanç  ara  meŋi  kelmis  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

 

53.         boz  bulıt  yord  bodun  üze  yağdı  qara  bult  yorıdı  qaınağ  üze  yağdı  tarığ  bisdi  yas  ot  ündi  yılqıqa  kisike  edgü  boltı  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

 

54.         qul  sabı  begiŋerü  ötünür  quzğun  sabı  Teŋirigerü  yalbarur  üze  Teŋiri  esidti  asra  kisi  bilti  tir  ança  bilıŋ  edgü  ol.

 

55.         alp  er  oğlı  süke  barms  sü  yirinte  erklig  sabçı  töretemis  tir  ebiŋerü  kelser  özi  atanms  ögrünçülüg  atı  ytglg  kelir  tir  ança  biliŋler  aňığ  edgü

 

56.         ügriŋe  qutluğ  adğır  men  yağaq  ığaç  yaylağım  qusluğ  ığaç  qıslağım  anta  turupan  meŋileyür  men  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

57.         qanığı  ölmıs  köŋeki  toŋms  qanığı  nelük  ölgey  ol  beglig  ol  köneki  nelük  toŋğay  ol  küneske  olurur  ol  ança  biliŋ1er  bu  ırq  basınta  azaz  emgeki  bar  ekin  yana  edgü  bolur

 

58.         oğlı  öginte  qaŋnta  öbkelepen  tezıpen  barms  yana  saqınms  kelmıs  ögüm  ötin  alayın  qaŋım  sabın  tŋlayın  tip  kelmis  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

59.         yılqa  tegmisig  yıdıtmayın  ayqa  tegmisig  artatmayın  edgüsi  bolzun  tir  ança  biliŋler  edgü  ol

 

60.         toquz  arlı  sığun  kiyik  men  bedüz  tiz  üze  ünüpen  möŋreyür  men  üze  Teŋiri  esidti  asra  kisi  bilti  antağ  küçlüg  men  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

 

61.         turnya  qus  tüsnekiŋe  konms  tuymatın  tuzak(k)a  ilinmis  uça  umatın  olurur  tir  ança  biliŋler  yabak  ol

62.         yarğun  kiyik  men  yaylağ  tağıma  ığıpan  yaylayur  turur  men  meŋilig  men  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

63.         qanlıq  süsi  abqa  ünmis  sağır  içre  elik  kiyik  kirmis  elığin  tutms  qara  qamağ  süsi  ögirer  tir  ança  biliŋler  edgü  ol.

64.         kök  boymul  toğan  qus  men  körüklüg  qayaqa  qonupan  közleyür  men  yağaqlığ  toğraq  üze  tüsüpen  yaylayur  men  tr  ança  biliŋler  aňığ  edgü  ol.

 65.         semiz  at  ağzı  qatığ  boltı  ds  umaz  tir  ança  biliŋler  yablaq  ol.

 66.         amtı  amraq  oğlanım  ança  biliŋler  bu  ırq  bitig  edgü  ol  ançıp  alqu  kentü  ülügi  erklig  ol.

67.         bars  yıl  ekinti  ay  bis  yiğırmike  taygüntan  manıstantaqı  kiçığ  ditar  burua  guru  esıdiçımiz  sig  Saŋun  Ïtaçıq  üçün  bitidim.







  1. Тенсимін Күні-түні алтын тақ үстінде отырып қуанамын. Сонша біліңдер: игі ол
  2. Ала атты жол тәңрімін Күні-түні жүремін. Қарсыда  екі атты кісі ұлын  кездестірген. Кісі қорыққан. Қорықпа, -деген. Құт бергеймін, - деген.    Сонша білің: игі ол.
  3. Алтын қанатты жыртқыш қара құспын /бүркітпін/ Ескерген түсі  тағы түгесілмеген. Теңізде жатып, кез келгенді тұтармын. Сүйгенімді жермін. Сонша күштімін. Сонша біліңдер: игі ол.
  4. Өңі сұр түсті қаршыға құспын. Емен ағаш үстінде отырып қуанамын.

Сонша біліңдер!

  1. Бег ер жылқысына қара барған. Ақ биесі құлындаған, алтын тұйақты айғыр жарағай /болғай/.  Түйесіне қарай барған. Боз інгені боталаған. Алтын мұрындықты бура жарағай /болғай/. Үйіне қарай келген. Үшінші бикеші ұл туған, Бек болғай, - деген. Қуанышты ер болғай. Анық игі ол!
  2. Асуда аю, доңыз кездескен екен. Аюдың қарны жарылған, доңыздың азуы сынған, - деген.
  3. Сонша білің жаман ол. Ер тез келер игі сөз, хабар жеткізе келер,- деген сонша біліңдер: игі ол.
  4. Алтын басты жыланмын, алтын сапты қылышпын кесіп, денем жол сыртында жатты, басыма келсек, үй сыртындағы үйде жатты. Сонша біліңдер: жаман ол.
  5. Үлкен үй  өртенген. Ешқандай негіз қалмаған, төбесі де, қорасы да қалмаған, - деген. Сонша біліңдер: жаман ол
  6. Есінеген барыспын Басым қамыс арасында, сондай алыппын. ермін. Сонша біліңдер
  7. Сары атты хабаршы мінсіз атты елші игі сөз, хабар жеткізе келер деген. Анча білің: анық жақсы ол.
  8. Ер аңға шықты. Тауда жығылды. Ерік тәңріде, - деген. Сонша біліңдер, жаман ол!
  9.  Тәңрілік кемпір үйде қалған майлы шөміш жалап, қоректеніп, күн көрген, өлімнен құтылған, - деген, сонша біліңдер: игі ол.
  10. Құзғынды ағашқа байлаған, мықты байла! Жақсырақ байла, -деген, сонша біліңдер жаман ол.
  11. Көкте тұман тұрды, төменде шаң тұрды, құс баласы ұшты, жолдан адасты, кійік баласы жүгіре жолдан адасты, кісі баласы жүре жолдан тайды. Тәңірі құтымен үшінші жылда есен-аман бір-бірімен көріскен. Көпшілігі шаттанып қуанған, деген. Сонша біліңдер: игі ол.
  12. Тұрық /арық/ ат семірді, өз орныңа шауып барған. Сол жерде ұры кездесті, ұстады, ерттеп мінді. Арқасы жауыр болып, жалы азайған ат енді жүрді, -деген. Сонша білің: жаман ол.
  13. Өзіндік ат ілкі жерде арып, өңіп жүре алмай, тұрып қалды. Тәңрі күшімен тау үстінен суға жол көріп, жас  шөп көріп, жүре барып, су ішіп, өлімнен құтылды дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  14. Үй ішінде ме ол? Не еткен түтін ол, не еткен әйнек, сол арқылы көруге бола ма? Не еткен көркем. Қанай бауы бар, -дер. Сонша білің: игі ол. Ақ ат
  15. Жауын үш әулеттен бөліп, тәубе  етуге және өтінуге мәжбүр қылды, -дер. Қорықпа, жақсы өтін, жасқанба, жақсы жалбарын, -дер. Сонша білің: игі ол.
  16.  Мен жараған бурамын, ақ көбікті шашам жоғарыда көкке жеткен, төменде жерге сіңген, -дер , ұйықтағандарын оятып, жатқандарын тұрғызып жүрермін. Мен сондай күштімін. Сонша білің: игі ол.
  17. Қара түнекті жылды жарқыратқан деді кеңес бермең, күтпең, сіз қорқыттыңыз, деді. Сонша білің, игі ол.
  18. Ұзын киімді /әйел/ өз айнасын көлге тастады. Ертемен күні бойы күңіреніп жылады, дер сонша білің мұңды ол. Анық жаман ол.
  19. Бала көкек құйрығын тапты. Я. құтты келін болсын, дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  20. Ерке құлын айғыр үйірінен енесін іздеп емгісі келді, түн ортасына дейін кісінеді, түн ортасына дейін ренжіді, қайытсын, дер сонша білің: жаман ол.
  21. Екі өгізді бір арбаға қосты, олардың жүруге халі жоқ, -дер. Сонша білің: жаман ол.
  22. Таң ата бастады. Күн шықты. Айналаның бәрі жарық болды, -дер. Сонша білің: игі ол.
  23. Бай кісілер қорықпады. Бөрімен алысты. Бөрі тісімен тістеді. Сөйтседе қойлар түгел аман болды, -дер. Сонша білің: игі ол.
  24. Қан таққа отырып, сарай тұрғызды. Оның елі мықты болды. Айналадағы жақсылары  жиналып келіп сүйінші сұрады, қуанды, -дер. Сонша білің: игі ол.
  25. Қызыққан жігіт ұлын және әйелін атқа мінгізіп, епті ойыншыны алып, құмар ойынға кірісті. Ұлы мен әйелін ұтқызбады. Өзі және сексен бас қой ұтты. Әйелі оған көп қуанды. Сонша білің: игі ол.
  26. Жарлы кісі ұлы еңбек етуге жол ү.рді.  Жолы болып, шаттана-қуана келер, -дер. Сонша білің: игі ол.
  27. Жолбарыс, киік аулауға шықты. Аңын қолға түсірді, ініне қайтты. Қуана-шаттана келер, -дер. Сонша білің: игі ол.
  28. Бір тобылғы жүз болды, жүз тобылғы мың болды, мың тобылғы түмең болды, -дер. Сонша білің, пайдасы бар, игі ол.
  29. Киізді суға малды. Тағы ұр, қатайды ма, -дер. Сонша білің, жаман ол.
  30. Қан соғысқа аттанды, жауын шанышты. Көшіріп, қондырып келер. Өзі, әскері шаттана-қуанып, өз ордасына келер, -дер. Сонша білің: игі ол.
  31. Ер соғысқа аттанды. Жолда аты арыды. Аққуға кездеспеді. Аққұс оны қанатына міндіріп, онымен бірге жолға түсті, ата-анасына жеткізді. Ата-анасы шаттана, қуанады дер, сонша білің, игі ол.
  32. Көп аттыдан қуаныш жоқ,  атсыздықтан қорқыныш жоқ, үлкен бақыты жоқ, -дер. Сонша білің. Анық жаман ол.
  33. Бір қары өгіздің белін майда құмырсқалар қаптапты, оның жүруге әлі жоқ, -дер. Сонша біліңдер жаман ол.
  34. Өгіз қамыс арасына келді, тәңірдің кімге хайыры болмаса қуанышты қатын болсын, -дер. Сонша біліңдер игі ол.
  35. Атты мықты тұсады, жүруге болмады, -дер. Сонша біліңдер жаман ол.
  36. Қорықпас бала найза ұшымен тік жарға кездесіп, жалғыз жүр, -дер. Ол батыр екен, сонша біліңдер: игі ол.
  37. Қарала сиыр буаз болды. Мен өлемін, -деді. Ол қарала еркек бұзау туды. Қажеттікке жарады. Өлімнен тірі қалмы, -дер. Сонша білің: игі ол.
  38. Ұзын киімді /әйел/ ыдысын, шелектерін қалдырып, жүріп кетті. Ол және көп қайғырды «Ыдыс, шелектерді қалдырың, қайда барамыз», -дер. Және қайтып келді. Ыдыс-шелектерін бүтін қолға алды, шаттана-қуанды, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  39. Жыртқыш өзен құсы жем аулауға барды. Қарсы алдынан бүркіт /қара құс/ кездесті, -дер. Сонша білің: жаман ол.
  40. Жыртқыш құс көктен төменге қоян деп ұшты. Жыртқыш құстың тырнақтары бір ашылып, бір жабылды. Қоянның терісі быт-шыт болды. Ұшып кетті, -дер. Сонша біліңдер: жаман ол.
  41. Киік баласымын, Отсыз, сусыз қалай күн көрем, қалай жүрем, -дер. Сонша біліңдер: жаман ол.
  42. Түйе батпаққа батты, басын жоғалтты. Өзін түлкі жер, -дер. Сонша біліңдер: жаман ол.
  43. Ер еңбектеп барды, Тәңріден құт тіледі. Тілегі орындалды. Қораңда жылқың  болсын, өзің ұзақ жаса, -деген. Сонша біліңдер: игі ол.
  44. Мен қара жол тәңірімін. Сынғандарды бүтіндеймін, үзілгендерді жалғаймын, елін құрағанмын, игілікті болсын, -деген.
  45. Жолбарыс пен киік аулауға барған. Орта жолда жыланға кездесіпті. Шұбар жылан тік жарға тырмысып кетті. Жолбарыс өлімнен қорықпады. Өлімнен сақтанып, шаттана-қуанып жүрді, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  46. Қара тұрық /арық/ аттың құйрығын ұстап, төменде жерді жаңғыртар, тоғыз қабат терлікті салып, ат қатты  терлесін, -деген. Сонша біліңдер: жаман ол.
  47. Мен үйреншікті қара құспын /бүркітпін/, жасыл қайа менің жайлауым, қызыл қайа менің қыстауым. Ол тауда тұрып, қуанамын. Сонша біліңдер: игі ол.
  48. Ер жігіт қайғылы болды, аспан бұлтты болды. Солар арасында күн жарқырады. Қайғы орнына қуаныш келер, дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  49. Боз бұлыт  қозғалды. Халық үстіне жаңбыр құйды. Қара бұлыт көшті, жер жүзіне жаубар жауды, егін пісті, шөптер көгерді, аюанаттар мен кісілерге жақсы болды-дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  50. Күл сөзімен бекке өткізді, құзғын сөзімен көкке жетті, жоғарыда тәңрі есітті, төменде кісілер білді, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  51. Алып ер ұлы әскерге барды. Әскер жерінде ерікті хабаршы сендірді, -дер. «Егер жаршы ойы бітіп қалса да, өзі ер атанады» -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  52. Мен үйір үшін күш беретін айғырмын. Жаңғақ ағашын жазда жайладым. Құстар көп ұялар осындай жерде тұрып, қуанамын. Сонша біліңдер: игі ол.
  53. Тоғандар құрыды, ыдыстар босады. Тоғандар неге құрысын, күн әсері болып тұрғанда. Біліп қойыңдар бұл тәкпірнама басталғанда, кейбір кедергілер болды, соңы және жақсы болды.
  54. Туыстарына өкпелеп ұлы кетіп қалды. Және қайғылы болып, қайтып келді. «Анам сөзін тыңдайын», -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  55. Жылға жеткендерін түрлендірмедім, айға жеткендерін бұлдірмедім. Оларға игілік болсын, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  56. Мен «Тоғыз арал бұғымын. Әдемі тізе үстінде тұрып маңраймын. Жоғарыда тәңрі есітті, төменде кісі білді. Соншалықты күштімін. Сонша біліңдер: игі ол.
  57. Тырна құс ұясына қонды. Сезбестен тұзаққа ілініп қалды. Ұшуға болмады, отырар, дер. Сонша біліңдер: жаман ол.
  58. Иарғун /көл/ киігімін. Жазды өткізген тауда отырып, күнді өткізудемін. Қуанамын, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  59. Қандық әскер аңға шықты, қора ішіне киік кірді, қан киікті қолға түсірді. Бұған бүкіл әскер қуанды, -дер. Сонша біліңдер: игі ол.
  60. Мен қолда үйренген лашынмын, сұлу қияға қонып, дүниеге көз салған. Қонып, жаңғақ ағаштарын мекендеп жазды өткіземін, -дер. Сонша біліңдер: анық игі ол.
  61. Семіз ат аузы қатты болады, оның иесі ештеңе істемеді, -дер. Сонша біліңдер: жаман ол.
  62. Енді сүйікті ұлдарым біліп қойыңдар. Бұл ырқ жазу /тәкпірнама/ игілікті ол.
  63. Барыс жыл екінші айдың он бесі күн Тайғунда тұратын тәуекелдігі Буруа-Құры шәкірттері Ісіг Санғун және Ита Чуқ үшін жаздым.



Пікір қалдыру