Орду-балық ( Хар балгас // Қарабалғасұн –II) бітіктасы

Жалпы мәлімет

Орду-балық ( Хар балгас // Қарабалғасұн –II) бітіктасы

Ұйғыр қағандығы   (IX ғ.) дәуірінде өмір сүрген  қолбасшысы  Бұқа// «Гюйлу-Мохэ» . Арханғай аймағы Хотонт сұмыны Орхон өзенiнiң батысындағы Орду-балық  қаласынан 8 км солтүстiктегi Жарантайн өзенi жағалауынан  табылған. Бітіктас сұр граниттен жасалынған. Мәтінде 12 жолдан  103 таңба-әрiп бар. Ескерткiште екi таңба қашалған. Бітіктастың  биiктiгi-1,7 м, енi-0,30-0,25, қалыңдығы – 0,12-0,15 м. Қазiр Моңғолия ҰА-ның Қоғамдық ғылымдар ғимаратының  алдыңғы алаңда  орнатылған.







Ғылыми зерттеулер

1973 ж.  8-жылдық орта мектептің тарих пәнінің оқытушысы С. Мягмарсүрэн  тапқан. 1975 ж. Моңғол-Совет экспедициясы ҰА-ның Тарих институтының лабораториясына әкелген. Моңғол ғалымы М. Шинэхүү алғашқы тiлдiк зерттеулерiн жүргiздi. 2018 ж. Б.Аз-заяа тағыда мәтінді оқыды. 

Ғылыми әдебиет

Шинэхүү М.  Новый памятник рунической письменности уйгурского Карабалгасуна // Олон Улсын Монголч Эрдэмтний III их хурал , Боть-3, Улаанбаатар, 1979, 301-305 т.

Шинэхүү М.     Орхон-Сэлэнгийн руни бичгийн шинэ дурсгал //   Археологийн Судлал, Studio Archaeologica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Reipublicae Populi Mongolici.  Tomus- 8, Fasc. 1, Улаанбаатар, 1980,   42-43 х.           

Санжмятав Т.   Архангай аймагийн нутаг дахь эртний түүх соёлын дурсгал.  Улаанбаатар. 1993, 50-т., Таблица-128.

 Болд Л.       БНМАУ-ын нутаг дахь хадны бичээс. Улаанбаатар, 1990, 126-127 т.

 Цэвээндорж, Д.  Уйгурын ХаантУлсын үеийн бичигтэй хөшөөд. Археологийн Судлал , (SA,Tom. 15, Fasc. 1-11), Улаанбаатар, 1995,  70-72т.

Аз-заяа Б. Их бичигтийн руни бичгийн дурсгал. // Altaica. XIV. -Улаанбаатар, 2018.-142-148. 

Мәтін

Мәтін:

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.       

Aqunçı

2.       

Buyuruqı (Buyquqı) : ertim

3.       

öŋtenig : at ıdır

4.       

еtim: kedinig

5.       

іtі erür: ertim

6.       

Kök: Teŋiride

7.       

qutum: yuyqa

8.       

boltı : yağız

9.       

Yerde: yolım

10.   

qışğa : boltı

11.   

/e/tegmişe : boltı

12.   

Buqa oğulı  а




1.       WUQ

2.       mtr ixRJUB

3.       RDiT gntyu

4.       gndiK mti

5.       mtr rurti

6.       aQJUJ mTUQ

7.       adiryt KuK

8.       ziGJ iTLUB

9.       mLUJ adrj

10.   iTLUB aGYiQ

11.   iTLUB aYmgt

12.   iTmLGU aQUB



Пікір қалдыру