Орду-балық ( Харбалгас // Қарабалғасұн – I ) бітіктасы

Жалпы мәлімет

  

Көне түрікше атағы  «Ай Тәңіріде Құт болған Алып Білге Тәңірі Ұйғыр қаған»-ға арналып орнатылған бітіктас. (808-832 жылдар)

 Арханғай аймағы Хотонт сұмыны ежелгi Түрік Елі мен Ұйғыр қағандығының астанасы Орду-балық ( жергiлiктi халық : Харбалгас «Қара қала»  деп атайды) қаласының оңтүстiгiнде орналасқан. В.В. Радловтың пікірінше  бітіктас  әуелi арыстан бейнелi тұғырдың үстiнде  орнатылған және біітктастың төбесінде алты айдаһар алысқан бейне бедерленген, ол  2х1,8х0,9 м өлшемдi  болуы керек. Қазір одан бірнеше сынықтары ғана сақталынған.  Үш тілді көне түрiк , соғды және қытай жазулы мәтіні бар  бітіктас  ақшыл сұр мәрмәрден жасалынған. Қазір  30 шақты  сөзi  бар тоғыз дана  iрiлi-ұсақты  сынық бөлшектері  ғана сақталынған. Бітіктастың айдаһар бейнеленген  көне түрік мәтінді үш бөлшегі, соғды, қытай  жазулы үш бөлшегі және төбесі іспетті домалақ тас бір дана, екі дана тұғыры іспетті тас  орнында. Айдаһар төбесінің бір сынығы Хотон сұмыны мәдени орталығында сақтаулы.  Қытай соғды жазулы екі тас бөлшегі Санкт-Петерборда. Басқа құрамдас бөлшектерінің қайда екендігі  белгісіз.




 

 

 

Ғылыми зерттеулер

1889 ж. Н.М.Ядринцев  алғаш зерттеген. В.В. Радлов көне түрік мәтіннің алғашқы аудармасын жасап, фотосуреттері мен эстампаждық көшірмелерін жариялады. Бұл бітіктас ескерткіш жайында Фин-угор ғылыми кеңесiнiң атласында  мағлұмат берілген.  Бітіктастағы  қытай жазуының бөлшектерін  1897 ж.  В.П. Васильев тәржiмелеген.  Бітіктастың қапталдарындағы белгісіз жазуы көен соғды жазу екенiн 1909 ж. Ф. Мюллер анықтайды,   ал  көне соғды мәтінін В.В. Радловтың атласы бойынша 1930 ж. О. Хансен, 1988 ж. Г. Хамилтон,   1990 ж. Йошида Ютака аударды. 1996-1997 ж. Моңғолия-Жапония бірлескен экспедициясы бітіктасты зерттеген.

Ғылыми әдебиет

Ядринцев Н.М. Отчет экспедиции на Орхон, совершенной в1889 г., по поручению Восточно-Сибирского отдела императорского Географического общества. Труды Орхонской экспедиции. Вып.1, 1892. С.51-113.

Radloff W.  Das Uigurusche Denkmal von Kara-Balgasun // Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei.  Dritte  Lieferung  Die Denkmäler von Koscho-Zaidam, die ubrigen denkmaler des Orchon bechens und denkmaler im flussgebiete  des Jenissei. St.Petersburg, 1895. p. 283-298.

 Радлов В.В.   Предварительный отчет о результатах экспедиции для археологического исследования бассейна р. Орхона // Сборник трудов Орхонской экспедиции, I, Санкт-Петербург, 1892,  С. 1-54.

  Radloff W.  Atlas der Alterthümer der Mongolei. Arbeiten der Orchon Expedition. I-IV. St.Petersburg, 1892, 1893, 1896, 1899. ; Радлов В.В.  Атлас древностей Монголии. Труды Орхонской экспедиции, I-IV. СПб.,  1892, 1893, 1896, 1899.

Inscriptions de L'Orkhon recueillies par L’ Expedition Finnoise 1890  et puhliees par la Societe Finno-

Ougrienne. Helsingfors. 1892.  pp. 24-25, Tab. 46-60.

Müller W. K.   Ein iranisches Sprachdenkmal aus der nordlichen Mongolei //  Sitzungsberichte der Preuftischen Akademie der Wissenschaften. Berlin, 1909, pp. 726-730.

Hansen  O.   Zur soghdischen Inschrift auf dem dreisprachigen Denkmal von Karabalgasun //  Journal de la Societe Finno-Ougrienne, Heksinki,   1930 , XLIV-3, 39 p.

Yoshida  Y.     Some New Readings of the Sogdian Version of the Karabalgasun Inscription // Documents et archivesprovenanl de I'Asie Centrale, Kyoto, 1990,   pp. 117-123.

Takao Moriyasu, Yutaka Yoshida, Akio Katayama ( Qara-Balgasun Inscription)  // Provisional report of researches on historical sites and inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998 . Edited by Takao Moriyasu  and Ayudai Ochir.  The Society of Central Eurasian Studies, Toyonaka, Osaka University,  1999. pp. 209-224.


Мәтін


жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.                                 

[B] u Teŋiriken+ 

2.                                 

[Ay] Teŋiride q[u]+

3.                                 

+t bolmïš al+

4.                                 

[+ïp] Bilge Teŋ+

5.                                 

[+ir] i Uyγur Qa+

6.                                 

[+γan ...........]  



жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.                                   

……………………eki: s……….…………

2.                                   

……………………ir:Elin …….…………

3.                                   

……………qa: nuγuš………..…………

4.                                   

……………erigme: ………..……………

5.                                   

……………kide: jeg………..……………

6.                                   

………ilgerü: kün: toγušuq……………

7.                                   

……………esidip: yaŋïlïyu: ulu ………

8.                                   

……………kerü: kün : batïsïq…………

9.                                   

……………ilkide: je……………………

10.                               

……………?baranč…………….…………

11.                               

…………………..j ………………………






жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.                               

……………………atin: yaratip…………

2.                               

………………Teŋiri: den…….…………

3.                               

……………ma: ….dan………..…………

4.                               

…………… Teŋiri: mar: n .……………

5.                               

……………γ: törün: yay…..……………

6.                               

………ün: jeme: qul……………

7.                               

……………batadïat ………

8.                               

……………örginte : in…………

9.                               

……………birle: uluγ………………

10.                           

……………eki: ögrenč…….…………

11.                           

…………………i: qamuγ…………………

12.                           

…………..dï: anta………………….

13.                           

……………ranč…….…………


 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.                               

……………………mqa……….…………

2.                               

……………………ïdïqïs:z…….…………

3.                               

…………… qïn: qañu ………..…………

4.                               

……………jeme: biz: on..……………

5.                               

……………küčlüg: boltï……………….

6.                               

……… miz: oluruγšïz: bilge ……………

7.                               

…mïzqa: qorqunuyana: ïnančlïγ: ……

8.                               

……ir: eki: adïrïl..emgeksizin……

9.                               

……maq: qunušmaq: tartïšmaq:

10.                           

……ačïn: ičgün: maŋa…………






















1

BUtyriKn

2

JtyridaQ

3

UTBULmsL

4

pbilgaty

5

riUJGURQ

6

GN...


1

...Ki...

2

...r ali...

3

...NU...

4

...rg...

5

...Kidi...jig...

6

...gruKunTUGYU...

7

...isdp JyiLJUULU...

8

...iru KuzBTYiQ...

9

...ilKdi...

10

...BRaW...


1

...TNJRTip...

2

...tyridn...

3

...DN...

4

...tyri mr...

5

...turun JJ...

6

...n jmaQUL...

7

BTaDi aT...

8

...urginta in...

9

...birla ULUG...

10

...Ki ugrW...

11

...i QmG...

12

...Di Oa...

13

...RW...


1

...mQa...

2

...iDG...

3

QiN QNU...

4

...jma biz UN...

5

...KuClug BULTi...

6

...mz ULRUQSz bilga...

7

mzQa QURQUNU JNU iNWLG...

8

...r KiDRL...mgKsuz T

9

...RmQ QUNUSmQ TRTSmQ...

10

...CN uCgun mya...



Пікір қалдыру