Қырым ханы Меңлі Керейдің Оспан патшасы Фатих сұлтан Мехметке жазған хаты (1475-1476)

Жалпы мәлімет

Қырым хандығының ханы Меңлі Керей Оспан патшасы Фатих сұлтан Мехметке  жіберілген тархандық құзырет беріп жазылған жарлықты хат.  Ортағасырлық түрк тілінде арабграфикалық диуани стилінде 20  жол жазылған. Қағаз өлшемі: 34х21 см. Хаттың төменгі тұсында куфи жазулы мәтінді  төртбұрыш пішінді орта тұсында тарақ таңбалы мөрі көк боямен басылған. Мөрдің өлшемі: 5,7 х 5,7 см.

Мөрдің куфи жазулы сыртқы тұсында мәтіні:

Bissimillah ir-rahman ir-rahim. Ia illah illa illah muhammed rasul allah – Рахман және рахим иесі Алланың атымен бастаймын. Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед Алланың елшісі, Halada allah Mulkahu la halaka  hayirahu  

Алла оның билігін мәңгілік етсін, оның  қайырын жоймасын!  

Мөрдің куфи жазулы ішкі  тұсында мәтіні:

Mengli Kerei han bin Hajı Kerei han

Меңлі Керей  хан ибн хажы Керей хан.

Орта тұсында : «тарақ» таңба

 Түркия, Стамбұл қаласы Топқапы сарай музейі архивінде сақтаулы ( Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi,  №6691/ 6 ). 

Ғылыми зерттеулер

A.N. Kurat, М.А. Усманов,  M. Özyetgin  мәтіндік зерттеулер жүргізді.

Ғылыми әдебиет

Kurat A.N. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Altun Ordu, Kırım ve Türkistan Hanlarına ait yarlık ve bitikler. Istanbul: Burhaneddin  matbaası, 1940. – 211. (91-100).

Усманов М.А. Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв. – Казань: Казань университеты нәшрияты, 1979. -319. (32-36, 144-145, таблица XI начало, таблица XII начало,).

Özyetgin A.M. Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi.  – Ankara, 1996. – 140. (20, 115-116, 145-146).

Мәтін


Арабграфикалық мәтін транскрипциясы

Қазақша сөзбе-сөз

1.                 

huwe Allah

Алла

2.                                                       

padişah-ı ağzam

Падишаһ ағзам

3.                                                       

halladallhu mulkehu

Алла оның билгін ұзақ қылсын

4.                                                       

bi cenabı sultanı selatin-i cihan-basitu’l-emni cihan-basitu’l- emni ve’l-eman naşiru’-l-ğadli ve’l-ihsan qahiru’l-kefereti ve’l-ğudvan el-mahsus bi ğinayeti’l-melik’l-mennan

Заманның сұлтандарының сұлтаны жиһанға тыныштық орнатқан әділет пен жақсылықты жайған кәпірлер мен жауыздықты жойған аса мейірімді Алланың ғинаятының иесі болған

5.                                                       

edameğllahu devletehu ila yevmi’l-mizan bağde’l-edğiyeti’l-mustecabeti ve’l-esniyeti’l-mustetabeh

Алла таразы күніне дейін мемлекетін ұзақ қылсын, қабылданған  дұғалармен мадақтаудан кейін

6.                                                       

mağruz-ı bendegi oldur ki kemineŋiz halindin istifsa olursaŋız Allah ğinayeti birle ve sultanım devletinde sağ

пендеңіздегі   өтініші былай-дүр есендінгін құлыңыздың сұрасаңыз Алланың ғинаятымен сұлтан мемлекетінде сау

7.                                                       

selamet qullaqda hazır turupmız ve hem taht tarafından haber şoldur ki halleri qatı bitigdir alınmışdır ilçi

саламат құлдықта әзір тұрмыз уа һәм тақ тарапынан хабар осы-дүр ки халдары қат-жақсы бітіг-дүр алынған еді елші

8.                                                       

dahı varıp irdi henuz taht ilindedir. ne vaqt muğayyen haber bilsek devlet qapusında bildürürmiz

тағы барып еді әлі тақ елінде дүр. Не уақыт белгілі хабар білсек мемлекет қақпасында білдірерміз.

9.                                                       

qral-ı kafirden dahı kemineŋize ilçi adem keldi kemineŋiz dahı şöyle cavan birle könderdük ki

Крал кәпірден және  дәрменсіз құлыңызға елші адам келді. Дәрменсіз құлыңыз тағы солай жауаппен жібердік-ки

10.                                                   

devletlü sultanım sağ olsun sen qara boğdan ile bir olursaŋ senden özge

Мемлекетті сұлтаным сау болсын сен қара  боданмен бір отырсаң сенен өзге

11.                                                   

düşmenimiz yoqdur ve eger qara boğdan birle bir olmay padişahımız ile barışsaŋız biz dahı

Дұшпанымыз жоқ-тұр уа егер қара бодан бірге бір болмай падишаһымызбен бейбіт болсаңыз біз тағы

12.                                                   

hoş dostmız diyü iki ay vağde verüp bir ademimiz qoşup könderdük ne vaqt ol canibden

Хош достымыз дей екі ай уағда (мерзім) беріп бір адамымыз қосып жібердік не уақыт ол жақтан

13.                                                   

dahı haber bilsek devlet qapusına könderirmiz ve dahı devletli sultanınıŋ ğadl dadına layıq

Тағы хабар білсек мемлекет қақпасына жіберерміз уа тағы мемлекетті сұлтанымның әділ турасына лайық

14.                                                   

Kimse neleri devlet qapusına didürmek kemineŋize vacibdür eyle olsa kemineŋize inğam olınan qullarıŋız

Кімде нелері  мемлекет қақпасына тигізбек дәрменсіз құлыңызға уйжіп-дүр олай болса  дәрменсіз құлыңызға нығмет болған құлдарыңыз

15.                                                   

ve dahı kefeniŋ müsülmanları gavurları mecmuğları Hüsam qazi duğacıŋızdan hoşnuddurlar ve dahı yağılıq

Уа тағы Кафаның мұсылмандары кәпірлері баршалары Хусам қазы дұғашыңыздан хош болсындар уа тағы  жауыздық+

16.                                                   

lar olındı tağun oldı ni qadar taqsirlıq vaqğalarda yarlı miskinniŋ muradları hasıl olup sultanıma

+тар болды індет болды не қадар кемшілік оқиғаларда жарлы бишараның мұраттары пайда болған сұлтаныма

17.                                                   

çok sevablar alınıp kiçe kündüz devletlü sultanıma duğa ve senaları ederler şimdi barça duğaçı

Көп сауаптар алынып кешке күндіз мемлекетті сұлтаныма дұға уа мадақтар етеді қазір барша дұғашы

18.                                                   

yarlı miskin halqnıng temenası oldur ki hüsam qazini yene kefe qazilıqına muqarrer olına yarlı miskinniŋ

Жарды жақыбай халқының тілегі сол дүр ки Хусам қазы жне Кафа қазылығына шешім болғанына жарлы жақыбайдың

19.                                                   

muradı olunup sultanıma ğazim sevab ola baqi ferman sultanımıŋdur devlet-i ebedi ve sağadet-i sermedi dayim ve qayim

Мұраты болып сұлтаныма үлкен сауап болғай мәңгілік бұйрық (ферман) сұлтанымның-дүр! Мемлекеті мәңгілік уа сағадат үнемі тұрақты уа аяқта

20.                                                   

bad innehu ra’ufun bi’l-ibad ‘abdüküm

Ол құлдарына мархабаттылы

21.                                                   

meŋli girey el-haqir

Меңлі Керей  құлыңыз


Пікір қалдыру