Қырым ханы Хажы Керейдің Анкаралық Махмұд ұлы Хаким Йаһйаға жіберген жарлығы, 1453 ж.

Жалпы мәлімет

Қырым хандығының ханы Қажы Керей ханнан 1453 жылы Анкаралық Махмұд ұлы Хаким Йаһйаға жіберілген тархандық құзырет беріп жазылған жарлықты хат.  Ортағасырлық түрк тілінде арабграфикалық диуани стилінде 54 жол жазылған.

Түркия, Стамбұл қаласы Топқапы сарай музейі архивінде сақтаулы (Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi,  №10724).   

Ғылыми зерттеулер

A.N. Kurat,   M. Özyetgin  мәтіндік зерттеулер жүргізді.

Ғылыми әдебиет

Kurat A.N. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Altun Ordu, Kırım ve Türkistan Hanlarına ait yarlık ve bitikler. Istanbul: Burhaneddin  matbaası, 1940. – 211. (62-80).

Özyetgin A.M. Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi.  – Ankara, 1996. – 140. (19-20, 112-115, 142-145).

Мәтін

Арабграфикалық мәтін транскрипциясы

Қазақша сөзбе-сөз

1.                

Bismillahir-rahmanir-rahim

Рахман және рахим болған Алланың атымен бастаймыз

2.                

bil-quvvetil-ahadiyye vel-mugcizetil- muhammediyye

Алланың күшімен Мұхаммедтің мұғжизасымен

3.                

Meŋgü Teŋri küçinde Muhammed resulullah vilayetinde

Мәңгі Тәңірінің күшінде Мұхаммед расұл алланың уалаятында

4.                

Haci Kirey sözim

Хажы Керей сөзім

5.                

uluğ ulusnıŋ tümen, miŋ, yüz, on

Ұлық ұлыстың түмен, мың, жүз, он

6.                

oğlanlar begleriŋe basa qırım tümenini

оғландары бектеріне, және Қырым түменінін

7.                

bilgen iminek başlığ daruğa begleriŋe

білген Імінек бастаған дарұға бектеріне

8.                

basa Qırq yerinniŋ Şah merdan başlığ daruğa begleriŋe

және Қырық жердің Шахмердан бастаған дарұға бектеріне

9.                

Halil başlığ yüz begleriŋe sadat-ı gulvileriŋe müfti

Халил бастаған жүз бектеріне, сағадат сейіттеріне, муфти

10.            

müderrisleriŋe qazi muhtesibleriŋe meşayih sufileriŋe

мүдерістеріне, қазы мухтешиплеріне мешайих суфилеріне

11.            

divan bitkeçileriŋe ulu tamğa üstinde turğan ahmed hoca

диуан бітікшілеріне, ұлы тамға үстінде тұрған Ахмед Хожа

12.            

hacike başlığ tamğaçı tartnaqçılarıŋa basa qırq yiti yerniŋ

Хажике бастаған тамғашы  тартнақшыларына және Қырық Йеті жердің

13.            

Teŋri berdi başlığ tamğaçı tartnaqçılarıŋa hazinanıŋ

Тәңріберді бастаған тамғашы тартнақшыларына  қазынаның

14.            

anbarçılarıŋa yaftaçı yasaqçılarıŋa müsemma qalançılarıŋa

анбаршыларына, йафташы йасақшыларына мусемма қаланшыларына

15.            

bökervül çerikleriŋe tutqavul qabaqçı qaravullarıŋa yortqan

Бөкеруіл шеріктеріне, тұтқауыл қабақшы қаруылдарына жорытқан

16.            

yasaşı tep çağdavul qaravul tep çalğı haqqı tep qara sanı

йасашы деп чағдауыл қарауыл деп шалғы хаққы деп қара саны

17.            

qaldı yasağı tep qara qonağı tep huccet bahane qılıp ne erse

Қалды йасағы деп қара қонағы деп хужжет баһане қылып не болса

18.            

tilemesünler almasunlar ewleriŋe küç birle qonaq tüşürüp

тілемесіндер, алмасындар үйлеріне күшпен қонақ түсіріп

19.            

qondurmasunlar tavar qarasıdın gulufe süsün tep almasunlar

Қондырмасындра тауар қарасынанжем сусын деп алмасындар

20.            

atların kölüklerin ulağ ilmek tutmasunlar ne-kim satsa

Аттарын көліктерін ұла ілуге тұтпасындар не кімде сатса

21.            

alsa tavar qara ılqı qul qaravaş satsa ve alsa harc haracat tamğa

Алса тауар қара ылқы құл қарабас сатса уа алса қаржы қаражат тамға

22.            

tartnaq almasunlar basa tuz arabaları aşlıq öz arabaları Qırımğa

тартнақ алмасындар тағы түз арбалары астық өз арбалары Қырымға

23.            

Kefege barsa arabalarındın tamğa tartnaq almasunlar qabaqçılıq tep

Кефеге барса арбаларынан тамға тартнақ алмасындар қабақшылық деп

24.            

qaraqolluq tep tilemesünler heft-yek gameldarımız tep

Қарақолдық деп тілемесіндер  жетіде бір амалдарымынз деп

25.            

qap harcı tep pulkuz haqqı tep tilemesünler almasunlar kim kim erse

Қап қаржы деп пұл құз хаққы деп тілемесіндер алмасындар кім кім болса

26.            

tartup zor birle hiç ne ersesin almasunlar qayu ma törlüg yandın

Тартып зор мен еш не болса да алмасындар қайдан да төрлік жанынан

27.            

bolsa küç basınç yunçuğ zahmet zulm gavan qılmasunlar taşğarudın

Болса күш басыншы йұнжұқ захмет зұлым қылмасындар тысқарыдан

28.            

at birle içgerüdin kemi birle yörüyüp bazerganlik qılıp satığ alığ

Атпен іштегіден кеме мен жүріп базарлық қылып сатығ алығ

29.            

yörigen ilci yolçılarıŋa aşqan barğan yolavçı

Жүрген елші жолшыларына асқан барған жолаушы

30.            

yörütüçileriŋe quşçı barsçılarıŋa kemiçi köprüçi

жүргізушілеріне құсшы барысшыларына кемеші көпірші

31.            

kiçüçileriŋe içki kentleriŋ hirfet ağalarıŋa

Кешушілеріне ішкі кенттердің өнер

ағаларына

32.            

taşqı sala qonumnıŋ il qartlarıŋa qayu ma törlüg gamel

Тыстағы ауыл қоныстың ел қарттарына қайдан ба төрлік жай

33.            

iş üzre yörigen kişleriŋe köp illerge köp

Іс жайымен жүрген кісілеріне көп еллерге көп

34.            

kişilerge barçağa tüzünçe bilgeler bu yarlığnı tuta

Кісілерге баршаға түзуінше белгілер бұ жарлықты ұстай

35.            

Turğan enkürli

 mahmud oğlu hekim yahyağa soyuкğal

Тұрған Енкүрлі (Анкаралы)

Махмұд оғлұ Хеким Йаһйаға сойырғал

36.            

bolup tarhan bolsun tidimiz qayda tilerse barsun

Болып тархан болсын дедіміз қайда тілерсе барсын

37.            

qayda tilerse yörüsün bu kündin ilgerü yasaq alban

Қайда тілерсе жүрсін бұ күннен ілгері

Йасақ қызмет албан

38.            

almasunlar müsemma salığ salmasunlar almasunlar qoluş qolqa

Алмасындар мусемма салық алмасындар алмасындар қолыш қолқа

39.            

tilermesünler çerig öf tep rahmet itmesünler qayda taqı

Тілемесіндер шерік өп деп рахмет етпесіндер қайда тағы

40.            

bolsa ikin yetkin qılsa hazir anbar tep qurt anbarı

Болса екен жеткін қылса қазір анбар деп құрт анбары

41.            

tep ne irse tilemesünler almasunlar irdin haqqı tep boyunsa

Деп не болса тілемесіндер алмасындар ердің хаққы деп бойынша

42.            

qılur bende qırq yirde ve qırımda kefede kerçde tamanda ve qabada

Қылар пенде Қыры Йерде уа Қырымда Кефеде Керчде Таманда уа Қабада

43.            

ve qıpçaqda ne kim menüm hükmüm yitken yirde kim kim erse bu hakim yahyadım

Уа Қыпшақта не кім менің үкімім жеткен жерде кім кім болса бұ Хакім  Йаһйадың

44.            

tamğa tarnaq harc haracat tilemesünler almasunlar tidimiz inç yöriyüp

Тамға тарнақ қаржы қаражат тілемесіндер алмасындар дедіміз енші жорытып

45.            

tınçlıq üzre oturup köni yarlı tirligin qılıp bizim uruğ uruğlarımızge

Діншілік үсті отырып күні жарлы тірлігін қылып бізім ұрыұ ұрықтарымызға

46.            

şam u sabahta ğudüvv ü revahda biş vaqt namazda duga ve alqış

Шам уа сабаһта таңертең кешке бес уақыт намазда дұға уа алғыс

47.            

qıla tursun tidimiz basa yoqaru uluğ işiŋni qarap ni kim törlüg

Қыла тұрсын дедіміз тағы жоғары ұлық ісін қарап не кім төрлік

48.            

sözi bolsa ötüne tursun tidimiz basa bulayu turğaç idip erip yarlığ

Сөзі болса  өтіне тұрсын дедіміз тағы бұлай тұрған етіп еріп жарлық

49.            

üzerge qılıp bu tarhan qılğanımız hakim yahyağı küç basınç zahmet yunçuğ

Үстіне қылып бұ тархан қылғанымыз Хаким Йаһйаның күш басу захмет йұнчұғ

50.            

zulm gavan tegürgen kişilerge ne yahşısı bolğay qorqarlar erne

Зұлым ғауан тебірген кісілерге не жақсысы болғай қорқарлар деп

51.            

tidimiz tep tuta turğan altun nişanlığ al tamğalığ yarlığ birdimiz

Дедіміз деп тұт тұрған алтын нышандық ал таңбалық жарлық  бердіміз.

52.            

tawuq yılı sekiz yüz elli yedikde bitidi mübarek safer ayınuŋ yigirmi

Тауық жылы секіз жүз елу жетіде бітіді.Мүбәрек сапар айының жиырма

53.            

altınçı kün düşenbe kün orda-yı mugazzam qırq yirde sarayda bitinildi

Алтыншы күн дүйсенбі күн Орданы Мұғаззам Қырық Йерде сарайда бітілді.

54.            

qazil-quzat mevlana sadr-ı cihan ötündi gali bahşı bitidi.

Ғазыл құжат Мәулана Садри Жиһан өтінді Әлі баһшы жазды.

Пікір қалдыру