Ұлық Мұхаммед ханның Осман патшасы 2-нші Мұрадқа жазған хаты, 1428 ж.

Жалпы мәлімет

Хатта Ұлық Мұхаммед  (1400-1445 жж.) –  Осман патшасы  Екінші Мұрадқа жазған хатында  Ұлық ұлыс пен  Осман патшалығы арасында орныққан саяси-достық қатынасты қайта жандандыруға ниет екендігін білдіреді.

 Ұлық Мұхаммед хан   Осман патшасы – Мұрад Екіншіге негізгі бақталасы – Барақ хан мен Мансұрды 1426 ж. жеңіп (9-жол), хан ретінде Ұлық ұлыста қайта билік басына келгенін баяндайды және сауда жолын тыныштандырып, сауда-саттықты жандандыруды, сумен және құрлықпен өтетін сауда жолдары бойында ат-көлік ауыстыратын орталықтарды (пошта бекеттерін) реттеуді ұсынады.

Хат бір-біріне жапсырылған алты бөліктен құралған жібек қағазға жазылған. Көлемі: 200 х 23 см. Мәтін араб жазуы, диуани үлгісімен көне түрік тілінде 19 жолда орындалған. Соңғы 13-14 жолдарының бірқатар жазулары уақыттан зардап шегіп, сиясы көмескіленген, оқылуы ауыр. Құжатта төртбұрыш пішінді хан мөрі 3, 6, 9, 12, 19 жолдар тұсында басылған.

Мөрдің куфи жазулы мәтіні:

Мөрдегі сыртқы текшедегі арабша куфи жазулы мәтіні: Ia illah illa illah muhammed rasul allah, min gadil malik wa dalim malik - Алладан басқа құдай жоқ, Кім әділлетті болады сол билейді. Кім езгілейді сол өледі. 

 Мөрдегі ішкі текшедегі куфи жазулы мәтіні:  as-sultan al-gadil Muhamed han - сұлтан әділетті Мұхаммед хан. Орта тұсында «тарақ» таңбалы.

 Хаттың түпнұсқасы Түркия,  Стамбұл қаласы Топкапы сарайы музейінің  архиві қорында ( Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi,  № 10202) сақтаулы.

Ғылыми зерттеулер

A.N. Kurat, М.А. Усманов,  M. Özyetgin , А. Ибатов, Н. Базылхан, Ө.  Тұяқбаев мәтіндік зерттеулер жүргізді. 

Ғылыми әдебиет

Kurat A.N. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivindeki Altun Ordu, Kırım ve Türkistan Hanlarına ait yarlık ve bitikler. -Istanbul: Burhaneddin  matbaası, 1940. – 211. (6-36).

Усманов М.А. Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв. – Казань: Казань университеты нәшрияты, 1979. -319. (30-31).

Özyetgin A.M. Altın Ordu, Kırım ve Kazan sahasına ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslup incelemesi.  – Ankara, 1996. – 140. (17-18, 106-107, 253).

Ибатов А. XIV ғасырдағы хандар жарлықтарының тілі. – Алматы: Ғылым, 1990. – 151 б.( 20-25).

Базылхан Н., Тұяқбаев Ө.  Далалық мемлекеттер дипломатиясының ресми құжаттары: жарлықтар, хаттар, елшілік белгілері (XIII-XVIIIғғ.). (мәтін транскрипциясы, ғылыми аудармалары, түсініктемелері, көрсеткіштері). - Алматы, 2014.-207 бет. (90-97).

Мәтін

Жол реті

Мәтін транскрипциясы

Қазақша сөзбе-сөз

1.                 

Haq tagala ginayetila Muhammad bigambar mugjizatila

Хақ тағала көмегімен, Мұхаммед пайғамбар муғжизасымен

2.                 

Muhammaddin Gazi Muradqa

Мұхаммед  Ғази Мұратқа

3.                 

Salam, buruŋğı han ağalarımız [birle] sizniŋ Rum wilaiatiniŋ  sultan atalarıŋız

Сәлем! Бұрынғы хан ағаларымыз (бірге) Сіздің Рум уәлаятының сұлтан аталарыңыз

4.                 

ağalarıŋız birle elçi kileçi itişib bölek salam alısıp bazarkan ortaq

Ағаларыңыз бірге елші келіп-кетіп, бөлек сәлем алысып, базаршы (саудагер) ортақ

5.                 

jürüşüb yahşı barış keliş qılur irmiş irdük  soŋra han ağamız

жүрісіп, жақсы барыс-келіс қылар еткен едік, соңыра хан ағамыз

6.                 

Toqtamış han sizniŋ uluğ babaŋız Gazi Bayazid bek birla buruŋğı yahşı yosunça elçi kileçi itişib

Тоқтамыс хан Сіздің ұлық бабаңыз Ғазы Баязид бек бірге бұрынғы жақсы жосынша елші келіп-кетіп

7.                 

bölek salam itişib ikisi taqı dostluq yahşılıq Tengri rahmatiŋe bardılar

бөлек сәлем етісіп, екеуі тағы достық, жақсылық Тәңірі рахметіне  барды.

8.                 

basa, Haq tagala yarlığab buruŋğı han ağalarımıznıŋg uluğ orunnı berib turğanda öz ara

және, Хақ тағала жарылқап бұрынғы хан ағаларымыз ұлық орынды беріп тұрғанда өз ара

9.                 

turamız talaşıp soŋrağı zamanıda uçur bolub  taht Baraq qoluna tuşub turur irdi buruŋğı yıl

тұрамыз таласып, соңғы заманда себеп (жау) болып, тақ Барақ қолына түсіп тұрған еді, бұрынғы жыл

10.             

Hudainiŋ ginaiaty birla çerik urub berib Baraq birla Mansurni qaçırduq tahtnı malakni bizke berdi olar

Құдайдың ғинаяты бірге шерік ұрып беріп, Барақ бірге Мансұрды қашырдық, тақты, мәлікті (билікті) бізге берді олар.

11.             

taqi ançu öz illerin ala qaçıp jürübardılar birer ikişer yıl Özüni qışlatıb köşüb kelib tururmiz basa. Sizke kisi

Тағы олар өз елдерін ала қашып жүре кеткен еді, бірер екі жыл Өзүді қыстап, көшіп келіп тұрмыз, және. Сізге кісі (салып)

12.             

isek ulaq aşurmai teb imaduq basa, sizden su birlе kişi kelkei bildük neçük boldu kеlmеdi sizniŋ yahşı 

етсек, ұла асырмайды деп ойладық, және Сізден суменен (су жолымен) кісі келгей (келер деп) білдік, не себеп болды келмеді. Сіздің жақсы

13.             

atıŋıznı aman turqanlıknı haçi mulla beklerden bildük, imdi …… biz ikimiz bir gasr ……

атыңызды, аман тұрғаныңызды қажы, молла, бектерден білдік. енді ...... біз екеуіміз,  бір ғасыр ...

14.             

Dawlat Berdi irsa biz taqi T[eŋri]-niŋ jazısı birle buruŋğı yahşılarımız josunıça keldi berişini aramızda elçi kеleçi itişib salam   

Дәулет Берді ерсе (болса), біз тағы Тәңірінің жазуы бірге, бұрынғы жақсыларымыз жосынынша келді-берісті арамызда елші алмасып, сәлем

15.             

böleklerimiz itişib bazarkan ortaqlarımız jürüşse kaçar boi qalur menkü atqa yahşısı  almasuğailu arine basa

бөлектіріміз етісіп, базаршы ортақларымыз жүріссе, қашар бойы мәңгі атқа жақсысын алмасуға әрине және

16.             

aramızda bu bir kesek ulaq kafirni keterürke neçük maslehat bolsa aiytib esetkin qururdın sudın bazarkan ortaq

арамызда бұл бір кесек ұлақ көлікті кәпірді кетірерге қандай маслихат болса, айтып естірткейсіз. Құрлықтан, судан базаршы ортақ

17.             

jürüb jarlı miskin tirlikin qılsunlar basa. Sizniŋ aman turkanlikni körüb kelsün tеb Haji Gabd Berikdin hojadan  bitik salam aitduq. Sizni

жүріп, жарлы-міскін тірлігін қылсын, және. Сіздің аман тұрғаныңызды көріп келсін деп Қажы Әбді Беріктен  бітік сәлем айттық. Сізді

18.             

köz körerge kişi jiberini özüŋüz bilürsiz tеb bitik salam aitduq yıl bişin Orda Özü yağasında  bitildi

көз көрерге кісі жіберуіңізді өзіңіз білесіз деп сәлем хат айттық, жыл мешін Орда Өзү жағасында жазылды.

19.             

fi al-iaum as-saga gişrin şahr jumadi al-auwal sanah ihda salasuna ua samanimiga. seneh 831

жиырма жетінші күні жұмадил-аууал айында сегіз жүз отыз бірінші жылы. жыл 831

Пікір қалдыру