«Тэсийн» бітіктасы

Жалпы мәлімет

 747- 759 ж. билік құрған    Ел Етмiш Бiлге қаған дәуірінде жазылған. Моңғолия Хөвсгөл аймағы Цагаан уул сұмыны Тэс өзенінің сол жағалауындағы  Авдрантын хөндий  деген жерден табылған.  Бітіктас қызғылтым күрең түсті граниттен жасалынған. Бұл тұғырға орнатылатын төменгі тұсының сынығы. Соған  қарағанда бітіктас ұзын биік болған тәрізді. Бір қапталының бұрышында  таңба қашалған. Бітіктастың аталмыш сынығында 22 жол  мәтін қашалған. Оның біраз бөлігі  өшіңкі. Бітіктастың өлшемі: ұзындығы –0, 85 м, ені – 0,35 м, қалыңдығы-0,22 м. Моңғолия Археология институтының зертхана қоймасында сақтаулы тұр.






Ғылыми зерттеулер

1976 ж. Совет-Моңғолия бірлескен тарихи-мәдени  экспедициясы кезінде С.Г.  Кляшторный, С. Қаржаубай, А. Очир  жергілікті тұрғын Л. Цэдэвтің  айтуынша тапқан. Алғашқы мәтіндік, тарихи-деректанулық зерттеулерін С. Қаржаубай, С.Г. Кляшторный , М. Шинэхүү жариялады.  1996-1997 ж. Моңғолия-Жапония бірлескен экспедициясы бітіктасты мұқият зерттеген.   

Ғылыми әдебиет

Кляшторный С.Г. Эпиграфические работы в Монголии  // Археологические Открытия1976 г., Москва, 1977,  С. 588-589.

Харжаубай С.  Тэсийн гэрэлт хөшөөний тухай  // ШУА мэдээ, Улаанбаатар, 1977 , ¹3, 75-т.

Харжаубай С.  Тэсийн гэрэлт хөшөө // Хэл зохиол судлал, Улаанбаатар, 1979 , Tom. 13, Fasc. 1-25, 117-124-т.

Харжаубай С. Историчекое значение Тэсинского памятника // Олон улсын Монголч эрдэмтдийн IV их хурал. 3-боть, Улаанбаатар, 1986, 391-395.

          Кляшторный С.Г. Терхинская надпись (Предварительная публикация)  // Советская тюркология, Баку, 1980 , 3, С. 82-85.

         Klyashtorny, S. G.  The Tes Inscription of the Uighur Bogu Qaghan   // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae.   Tomus- XXXIX (1), Budapest , 1985,  pp. 137-156, +5 pis.

         Кляшторный С.Г.  Надпись уйгурского Бегб кагана в северо-западной Монголии // Центральная Азия . Новые памятники письменности и искусства.  Сборник статей . Москва, 1987, С. 19-37.  

         Шинэхүү М.     Орхон-Сэлэнгийн руни бичгийн шинэ дурсгал //   Археологийн Судлал, Studio Archaeologica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Reipublicae Populi Mongolici.  Tomus- 8, Fasc. 1, Улаанбаатар, 1980,   36-41 х.

Takashi Oozawa ( Tes Inscription)  // Provisional report of researches on historical sites and inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998 . Edited by Takao Moriyasu  and Ayudai Ochir.  The Society of Central Eurasian Studies,Toyonaka,OsakaUniversity,  1999. pp. 158-167

Мәтін


жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.                   

....................................................................

 

2.                   

jïlqa..............................................................

 

3.                   

mïš ..............................................................

 

 

4.                   

aγïntïrtï Uyγur qanïm tuttulmïš:  …k…[taqï] γu yïl.......................................

 

5.                   

……….i: aqanïm: yašï tegi učdï: oγulï: yabγum: qaγan boltï:

 

6.                   

olurtï oγulï  Tarduš: yabγu Töles šad : olurtï: aqanïm: El: ……….

 

7.                   

Teŋiri:qïlïntuqda: Uyγur qaγan: olurmuš: Bökü Uluγ qaγan

 

8.                   

olurmuš: biŋ  (anïŋ) : Eli üč yüz yïl: el  tutmuš: ančïp: budunï: bardï:

 

9.                   

mïš: Buzuq bašïn qaza: Učuz Köl: ke:atlïγïn: tüke bar/mïš/:

 

10.               

di: Beril: Qadïr: Qašïr:  anta barmïš: ol budunïm: Keŋkeresde

 

11.               

Tabγačqa: qïzšanmïš: Uyγur: qaγan: on: yïl: olurmuš: yetmiš: yïl ermiš:

 

12.               

…re : Tabγačqa: bazlanmïš Ujγur  qaγan toq  olurmïs: jetmiš jïl ermiš:

 

13.               

.de Teŋride ...............................Uyγur qaγan: olurmuš:

 

14.               

/qaγan /ermiš: qaγan...................ki ermiš anta adïn: üdkünč qaγan ermiš:

 

15.               

.. üčün Otuz: /Tatar/...........................el: tutdï: ančïp: yašï tegdi:

 

16.               

Teŋride bolmuš: /El etmiš: Bilge qa/γanïm: olurtï:  El tutdï:

 

17.               

...............................  bilgüsin üčün öŋre:kün toγsïqdaqï budun……

 

18.               

Bulaqïγ: Aya: bašï: olurtï.........................................jerig jeg.....................................

 

19.               

.............................................................................................Kül: Beg: ..................

 

20.               

....dezig: Qašar Qoruγ: Quntï: čït tikdi örügen yaratdï  yayïldï..................

 

21.               

... : elser: ilgerü: Quntï:bilgesün: bitigin bu: urtï: bu yaratdï:

 

22.               

..............................: Toquz buyruq.....: γï uyγurmïš: tay..........................





 

 

..aQLiJ

 

...GYm

 

LiJ...G...uK...mLTUTmNQRGJUiTROG

 

iwUBNGQ mUGBJiLGU iDCUpgtiYJ mQi

 

ilmNQ iTRLU DCslutUGBJ sUDRTiLGUiTRL

 

NGQGLUXb smRLU NGQ RGJUaD aOLiQ iryt

 

iDRBiNDUB pW smTUTl LiJzujCu ilyB smRLU

 

smRBaXt NGLT iK luXzCU azQNiYBxzUB sm

 

adsrKyK mUDUBLU smRBaO RYQ RDQ lirbid

 

smrLiJ Ymtj smRLU LiJ NU NGQ RGJU YmNYzQ aQCGBT

 

smrLiJ smtjsmRLU xUT NGQ RUGJU YmNLzB aQCGBT ar

 

smRLUNGQ RGJU...Y...adrytiD

smrNGQWKdu NDaOsmriK...NGQ smrNGQ

 

idgtiYJpw iDT...zTU nCu .

 

iDTUTl iTRLU mNGQ...smLUB adryt

 

NDUBiQDkYGUTnuK aryunCunsuglb

 

Kgr...iTRLU iYB iJaGaLUB

 

. gib luK .

 

iDLJJiDTRJ ngruidKit TiC iOUx GRUxRYQ gzd

 

iDTRJUB iTRU UBnigtib nisuglb aOUxurglrsl

 

JTsmRGJUiG...xRJUBzxT..





Пікір қалдыру