Ел етміш білге қағанның екінші («Тариат» // «Тэрх») бітіктасы

Жалпы мәлімет


 747- 759 ж. билік құрған    Ел Етмiш Бiлге қағанға арналған ескерткiш кешен.  Оның аты көне және т.б. : Teŋiride : bolmuš :  El Etmiš Bilge: qaγan: 

Қазіргі Моңғолия Арханғай аймағы Тариат сұмыны Хойд Тэрхийн өзенінен солтүстікте «Долоон мод» деген жерден табылған. Бітіктас пен тұғыры арнайы салынған  көтеріңкі жер қабатында орналасқан екен.  753 ж. орналған болу керек. Бітіктас ақшыл сұрғылт түсті граниттен жасалынған. Бітіктастың төрт бетінде 30 жол мәтін қашалған. Тұғыры тасбақа сұрғылт түсті граниттен жасалынған. Тасбақа жонында ұңғысы бар. Тасбақаның оң жақ жанбасында таңба және  1 жол мәтін қашалған. Бітіктастың сапты  төмеңгі бөлшегі – 0,8х0,35х0,24 м;  ортаңғы бөлшегі– 0,9х0,35х0,24 м , үстіңгі бөлшегі – 0,75х0,35х0,24 м , жалпы өлшемі – 2,35 х 0,3-0,35 х 0,2-0,24м. Тұғыр тасбақаның өлшемі-0,8х0,35х0,24 м; 

Бітіктас бөлшектері Моңғолия Археология институтының лабораториялық қоймасында  сақтаулы тұр. Тұғыр тасбақа Моңғолия Ұлттық академиясының есік алдында қойылған.




 



         

Ғылыми зерттеулер

1956 ж.  моңғол археологы Ц. Доржсүрэн алғаш тауып, жерден 1 м-дей қылтиып көрініп  тұрған  тасбақа жонындағы бітіктас бөлшегін қазып тексерді және зерттеу жүргізген соң қайтадан көміп қояды . 1969 ж.  Совет-Моңғолия бірлескен тарихи-мәдени экпедициясы  тарапынан  қайтадан қазылып , қағаз қалыптық көшірме (эстампаж) алынды. 1970 жылы Н. Сэр-Оджав, В.В. Волков археологиялық қазбалар жүргізіп біітктастың қалған екі бөлшегін тауып анықтады .  Аталмыш бітіктастың мәтіндік, тарихи-деректанулық  зерттеулерін   Б. Базылхан, М. Шинэхүү , С.Г. Кляшторный , Т. Текин, Қ. Сартқожаұлы  жасады.   1996-1997 ж. Моңғолия-Жапония бірлескен экспедициясы бітіктасты зерделей тексерген. 

Ғылыми әдебиет

 Доржсүрэн Ц. 1956-57 онд Архангай аймагт археологийн шинжилгээ хийсэн тухай. Улаанбаатар, 1958,  19 т.                 (1969 жылғы аталмыш экспедиция құрамында: С.Г. Кляшторный , Б. Базылхан, Х. Лувсанбалдан , М. Шинэхүү қатысқан).

                Сэр-Оджав Н.  Эртний түрэгүүд (VI-V1II ууун)  //  Studiа Archaeologica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Reipublicae Populi Mongolici , Том. 5, Fasc. 2., Улаанбаатар, 1970,  84 -талд., Зураг-22 а, 22б.  

                Базылхан Б.   Теркі көне түрік жазба ескерткіші (Қолжазба -65 бет, фотосурет - 25 дана, 1969-1970 жыл )

Базылхан Б.  Тэрхийн түрэг бичээс // Studia Mongolica. Permanent Commitete International Congress of Mongolists , Улаанбаатар,  1980, Tom. 8 (16), Fasc. 12,  163-175 т

                Шинэхүү, М.   Памятник рунической письменности из Тариата // Роль кочевых народов в цивилизации Центральной Азии, Улаанбаатар, 1974 , С. 327-331.

Шинэхүү М.  Тариатын орхон бичгийн шинэ дурсгал.  Studiа Archaeologica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Reipublicae Populi Mongolici., Улаанбаатар, 1975, Том. 6, Fasc. 1, -219 х.

                Кляшторный С.Г.  Терхинская надпись (предварительная публикация) // Советская тюркология, 1980, ¹3, С. 82-95.

Klyashtorny, S. G.  The Terkhin Inscription. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae.   Tomus-XXXVI (1-3), Budapest, 1982,  pp. 335-366, -17 pis.

 Кляшторный С.Г. Историко-культурное значение Терхинского памятника // Олон улсын Монголч эрдэмтдийн IV их хурал. 3-боть, Улаанбаатар, 1986, 423-424

                Tekin T.   The Tariat (Terkhin) Inscription. Acta Orientalia Aacdamiae Scientiarum Hungaricae. Tomus- XXXVII (1-3), Budapest,  1982, pp. 43-68.

           Харжаубай С. Древнетюркские рунические надписи и тюрко-уйгурские этно-культурные связи в VII-IX веках. АДК., Алма-Ата, 1988, С.5-7.

         Каржаубай С.   Второй памятник Ель-етмиш Бильге каган (терхинская /Тариатинская/стела) // Обьединенный каганат тюрков в 745-760 годах (по материалам рунических надписей), Астана, 2002, С. 32-52 .

    Akio Katayama  ( Tariat  Inscription)  // Provisional report of researches on historical sites and inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998 . Edited by Takao Moriyasu  and Ayudai Ochir.  The Society of Central Eurasian Studies, Toyonaka, Osaka University,  1999. pp. 168-176.

Мәтін

Ел етміш білге қағанның екінші  (Тариат // Тэрх) бітіктасының мәтіні

 (1-30 жол)


жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

1.     

Teŋride : bolmuş:El Etmiş Bilge: qağan:  El bilge: qatun:qağan  atığ

qatun atığ  ata­nıp: Ötüken kedin uçınta: Tez başınta: örügün ...................... [çıt] anta yaratıtdım: barş yılqa yılan yılqa: eki yıl

2.     

yayladım: ulu yılqa Ötüken: ortuşınta Şöŋüz ba[şınta]  Iduq başı kedininte: yayladim. Örügün: bunta: yaratıdım. Čıt bunta toqıtıdım. Bıŋ yıllıq: tümen künlük :Bitigimin  belgümin bunta

3.     

yaşı taşqa: yaratıdım:tolqu: taşqa toqıtıdım :üze kök Teŋiri yarılqaduq : üçün

asra yağız  yer: igitük : üçün:elimen: törümen etintim: öŋre  kün toğuşuqdaqı:  budun: kisre ay toğuşuqdaqı:  budun: 

4.     

tört buluŋdaqı budun:    küç  berür yağım:  bölüg yoq boltı…. ekin ara ılığım

at ırığlağım :  Sekiz Seleŋe: Orqun Toğula: Seben: Teldü: Qarağa : Boruğu: 

ol yerimen şubumın qonar köçerben:

5.     

yaylağım: Ötüken: quzı kedin uçı Tez başı öŋdüni Qanuy:  Künüy :biz ekin ara qıçlağım Ötüken yeri : Onğı  Тa[rqan]  süyü yağ:   budun[qa] .....ğı  berigerü uçı : Altun :  Yış kedin üçı : Kögmen: iligerü   uçı Kölün

6.     

Teŋіride: bolmuş: El Etmiş Bilge aqanım : içreki : budunı : altmıs Buyruq Başı

Inançu Bağa Tarqan  Uluğ Buyruq Toquz : bolmıs Bilge:  Tay Seŋün …tu…..

 bes yüz başı   Kül Oŋı: Öz  ınançu: bes yüz:  başı: Uluğ Öz  Inançu

7.     

Uruŋu: yüz : başı : Uluğ Uruŋu Töles begler oğulı :bıŋ başı  Töles Külüg Еrin:

Tarduş begler  oğulı bıŋ başı Tarduş Külüg : erin:Işbara[s] bes bıŋ er : başı 

Alıp Işbara Seŋün  Jağlaqar

8.     

.............................................mıs  toquz yüz er:  başı:  Tоyqan: Uluğ Tarqan:

buquğ bıŋa.........

9.     

....budunı bıŋa qağan Аtaçıq budunı bıŋa 

10. 

Teŋirim qanım: ...................qan atlığ çigsi aqunçu: Аlıp: bilge.................... qan.....

Oğuz  budun altı yüz Söŋüt bir tümen budun qazğantı

11. 

Teŋіri аqanım: atlığı Toquz Tatar .............................buyruq .......................ğı ..................... [Söŋüt  bıŋ ] budunı tegtemin : bu bitidükde: qanıma:

Tоrğaq  başı qa…..Аtaçuq Begçeker çigsi  birle Bağa Tarqan üç yüz Tоrğaq turdı

12. 

Teŋirim  аqanım: oğulı ....................Bilge ...........lığı ........... isig  y  ....................

buyruq Аzsıp Tay  Seŋün  budunı : Toŋra buyruq ...........başı : Üç Qarluq bunça: budun: Yabğu : budunı :

13. 

Teŋirim  [qanım: oğulı ].................... Udurğan ................. ç başı  Seŋün: budunı: Toquz Bayırqu: ............  başı  Basmil: Toquz Tatar:  bunça: budun Čad: budunı:

14. 

..................................anta tegdi:bunı yaratığma ........Qutluğ Tarqan ..........budunığ atın : yolın : yağıma: Alum Čisi eki: ya..................Qutluğ: Bilge : Seŋün Urşu Qutluğ: Tarqan Seŋün: ol  eki yorı 

15. 

................................yarılqadı: Bayırqu:  Tarduş: Bilge Tarqan

.............Qutluğ Jağmaç:  Tabğaç : Şoğdaq başı : Bilge Seŋün  Ozul Şenirken

16. 

......................Jolluğ qağan [Tоrıyan qağan ? [ Bumın  qağan:  üç qağan olurmis:

 eki yüz yıl olurmış

17. 

..................................................qıza barmış: Uçuz eki:  atlığın tüke barmıs Qadar Qaşar Bedi Bersel : Ay taz: Oğuz

18. 

....................................................: eçüm: apam:  sekiz on yıl : olurmuş:

Ötüken Eli : Ögüres Eli : ekin ara :Orqun:  ögüzde 

19. 

..........................................................................yıl olurunta ...............yıl barmıs:

аtımın üze: kök Teŋiri :aşıra :yağız Jer: yana

20. 

.........................................................................................................................................................ntar atantım : sekiz otuz yaşıma: yılan yılqa:  Türük Еlinte bulğadum: anta artutdım

21. 

..................................................... atlığın yamaşdı bıŋa.....

......yorıtdım:    Ozmış Tegin Udurğanta : yorıyor : tedi: anı alğıl tedi: anta toqıtırım qan…….anta yoq boltı:Türük budunığ anta içgirtim: аnta

22. 

...........................[Kömü]r tağda Yar ögüzde üç tuğluğ Türük budunqa anta :

yetinçi ay: törüt yegirmike

23. 

...........................................................................anta : toqtartım aqanım: altım: anta yoq boltı: Türük budunığ anta : içgertim: anta yana

24. 

...................................................... Ozmış Tegin qan boltı: qoñ yılqa: yorıdım

25. 

[ekinti]............................................................. biçin yılqa yo[rıdım] ...............................süŋüstüım anta şançdım qanın anta

26. 

.........................................tutdım.............................. atıştım .......................................el atamış taqığu yılqa:  yorıdım yıl[...........] besinç ay: üç yegirmike : qalışdı

27. 

süŋüs[dim] ...............içgerip igdir bölük............................ ben anta kisre ...........ıt yılqa:  Üç Qarluq : yablaq saqınıp:  Teze bardı: qurıya On oqqa

28. 

kirti: anta ................. [Üç Qarluq]  lağzın yılqa [Toquz Tatar] ...........

Toquz buyruq Bes Söŋüt:  qara budun:  Toryan: aqaŋım qanqa:  ötünti : eçü apa atı

29. 

bar tedi......................anta: yabğu a[tadı] ...........................anta kisre: küsgü yılqa [Esin siz]de  küç : qara budun …mis: Esinsizde:  küç : qara şub ermis: qara budun : Torıyan qağan

30. 

atadı Teŋiride : bolmuş : El Etmiş: Bilge qağan : atadı  El bilge qatun: atadı: 

qağan :atanıp : qatun atanıp:  Ötüken:  ortuşunta : kedinin  örügin:bunta:  etdim

Тасбақа тұғырдың бүйіріндегі мәтін

31. 

Bunı : yaratığma böke tutаm

 



pNTGTNUTQGTNGQNUTQ aglbl NGQ aglbsmtl YmLUB adiryt

aOTiC...ngruaOiYBzt aOiCUndKnXtu

LiJiK aQLiJNLiJaQLiJYRBmDTTRJ

 

aOindKYBxDiYB zyuYaOiYUTRU nXtuakLiJULU mDLJJ

mDTixTaOUBTiC mDTRJ aOUB nigru mDLJJ

aOUBnmuglbnmgtb KlnuKnmut kiLiJyiB

 

mDTixTiQYT UxLUT mDTRJ aQYTiYJ

nCuitgi rjziGJaRYnCu xDQLRJirytKuKazu NDUBiQDQYGUTJarsK NDUB aQDQYGUTnuKaryumtntnmurut nml

 

mGJ rurbCuK NDUB iQDyLUBtrut

aylszKs mGLGRTmGLiaRnKiiwUBxJglub nbrCuKRNUQNmBUYnmrjLU UGRUB aGRQ udlt nbs aLGUTNQRU

 

iCUndKizUQ nXtu mGLJJ

GJjusNQRTiGNU irjnXtumGLCQiRnKzb jnuX JUyQndyu iYBzt nluKiCUurgilnmguK iCUndKYij NUw iCU urgirb iGN...aQNDUB

 

iKrY mNQaglbsmtl smLUB adiryt

aglbimLUBzUxTxRJUBGLUNQRTaGBUWNiiYBxRJUBYmw iNDUB

UWNizuGLU iYB zujsb UWNizu iyUgluKiYBzujsbi...UT...nysJT

 

zuj UyRU

rlgb YUDRT nrgluKslutiYB yiB iLGUrlgbslutUyRUGLU iYB RQLGJnysRBYipLiYB ryiBsb aRBYnr gluKYUDRTYByiBiLGU

 

...TUQzjuzr BYi TUJQN ULGTRQN BxUGBiya

 

ayiBiNDUBxCTNGQayiBiNDUB

 

UWQisgiCGLTNQ... mNQmryt iOGzQNDUBnmutribtuyszujiwNDUBzGU...NQ ... aglb pL

 

adXdtibUB nmtgtiNDUB...RTTzUxTiGLT mNQiryt iDRUTQGRUTzuCuNQRTaGBaLJBisgiCrKCgbxCT...iSBQGRUT amNQ

 

 

 

iNDUBnuysJTapSzixRJB...jgs iGLT aglb iLGUmNQmryt iNDUB UGBJ NDUB aWUB xLRQCuV....aRyUT

 

nuysYBC...NGRDU...mryt

iNDUB DC NDUB aWUB RTTzxTLmSB...UxRJBzxT iNDUB

 

amGJ NiLUJ NiTGNDUB...NQRTGLTUQamGTRJiNUB idgtaO

iRUJ iKLU nuysNQRTGLTUQUYRUnuys aglb GLTUQ...J iK isiYmUL

 

UxRJB aDxLRJ

nKrysLzUnuysaglb aSBQDGUS CGBTsmGJGLTUQ...NQRTaglb SUDRT

 

YmRLU LiJ zujiK smRLUNGQCu NGQNimUB...NGQGLUJ...

 

zGUzTJ lsrbidbRYQRDQsmRBiXtNGLT iKzUCU smRBazQ

 

 

adzgu NxRU aRnK ilsrgu ilnXtu smRLU LiJNUzKs map muC

 

 

iNJ rjzGJ aRS irytXuK azuNmT smRBLiJ...ORLU LiJ...

 

 

mOTRO

mDTTR aO mDGLUB aOnl Xrut aQLiJNLiJ amYJzTUzKs

 

mDTRUJ...ayiBiDYmJNGLT

 idtLGLiN idt RUJiRJ aOGRUDUngtSmzU

 

 

aKimrgj trut JWtjaOaQNDUBXrutGLGUTCu adzguRJ aDGTrmuX

 

aOmTLmNQmTRTQUT  

aO aNJ aO mtrgC aOGNDUB Xrut iwUBxJ

mDiRUJ akLiJFUx iwUBNQngtSmz

 

 

iONiNQmDWYaOmdsyus ...mDiRJakLiJnCb...itniK

 

UGiQT...mTST...mDTUT

aDYLQ aKimrgjCu J...LiJ mDiRUJ aQLiJ...

 

akLiJ...arsKaOnb...rdg...mdsyus

axNUiJRUQ iDRBazt pNQSQLBJ xLRQCu

 

RTTzxT...aQLiJizGLxLRQCu...aO itriK

iTipuC itntu aQNQmyQ NJRUT NDUBaRQ tuyssbxRJUBzxT

 

 

CuKidzsnisakLiJugsuK arsKaO ...iDT UGBJ aO...idtRB

NGQ NJRUT NDUBaRQ smrBUS aRQCuK adzsnis sm...NDUBaRQ

 

 

aDT NUTQaglbliDT NGQaglb smtl YmLUB idirytiDT

mdit aOUB nigru nindK aOYUTRU nXtu pNTNUTQ pNT NGQ

 

 

mTUTaXbamGTRJ iNUB



Пікір қалдыру