Ел етміш білге қаған (Мойыншұр) ғұрыптық кешені және бітіктастары

Жалпы мәлімет

 747- 759 ж. билік құрған   Ел Етмiш Бiлге қағанға арналған ескерткiш кешен.  Оның аты көне түрк тілінде : El Etmiš : Bilge qaγan, қытай деректерінде :  Гэлэ-хан Мояньчжо (Мойын-чұр // Баян-чұр) .   Бұлған аймағы Сайхан сұмыны Могойн шинэ ус деген жерде орналасқан. Кешенде бітіктас, оның тұғыры ұңғылы тасбақа  және тас үйінді қорған ( шеңбері -26 м ) бар.   Бітіктасты 759 ж.  орнатқан. Ол қоңыр сарғылт түсті гранит тастан жасалынған. Төрт беті толы  50 жол көне түрк мәтін қашалған.




 


Ғылыми зерттеулер

 1909 ж. Фин-угор ғылыми кеңесiнің экспедиция жетекшiсi Г.И. Рамстедт алғашқы мәлiметтердi «Cелеңгi тасы»  деп атап, бітіктастың   мәтіндік зерттеулерін жариялайды. Х.Н. Орхун , С.Е. Малов, Е. Убрятова, Б. Базылхан, Ғ.Айдаров, С. Қаржаубай,  С.Г.Кляшторный, Л.Ю. Тугушева  мәтіндік зерттеулер жасады.

Ғылыми әдебиет

Рамстедт Г. И.  Как был найден «Селенгинский камень». Перевод надписи Селенгинского камня //  Труды Троицкосавско- Кяхтинского Отделения Приамурского Отдела Императорского Русского Географического Общества,  1914, 15-1, С. 34-39, 40-49.;  Ramstedt, G. J.  Zwei uigurische Runeninschriften in  der Nord-Mongolei // Journal de la Societe Finno-Ougrienne-XXX-3, Helsingfors, 1913,  63 p., +3 pis. ;               

Orhun  H.N. Eski Turk Yazitlari (Sine-Usu yaziti) , Istanbul, 1939, T-2. ss. 163-186. 

Малов С.Е.  Памятник Моюн-чуру // Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. Москва, Ленинград,   1959, С. 30-44. 

Базылхан Б. Мойынчұр ескерткіші. Қолжазба. Орхон ескерткіштерін зерттеу іссапар есебі. Улаанбаатар, 1963ж. 1-35 беттері.

Айдаров Г.   Памятник Моюн-чуру //  Язык орхонских памятников древнетюркской письменности YIII века. Алма-Ата, 1971.С. 339-352.

Каржаубай С.   Третий памятник Ель-етмиш кагана (могойн шинэ усинский памятник) // Обьединенный каганат тюрков в 745-760 годах (по материалам рунических надписей), Астана, 2002, С. 52-89.

Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық  Атласы. – Астана: Күлтегін, 2005 – 360 б.

Тугушева Л.Ю. Тюркские рунические письменные памятники из Монголии./Тугушева Л.Ю. -М.: ИНСАН, 2008.-192с.


Мәтін




ЕЛ ЕТМІШ БІЛГЕ ҚАҒАН БІРІНШІ

(МОЙЫН-ЧҰР) БІТІКТАСЫНЫҢ МӘТІНІ

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

1.     

Teŋride bolmuš: El Et/miš : Bilge qaγan: b…// .............Töles   ………………

2.     

Őtüken Elі: Őgüres Eli: : ekin ara:olurmuš: subï: Seleŋe ermiš: anta:el.... //………….................…………ermiš:barmïš .........................…

3.     

su………….anta: qalmïšï : budun:On Uyγur Toquz Oγuz: üze: yüz // yïl  olurup: 

Orqun ögüz: .............................……

4.     

Türük ........čaq:elig (оn?) yïl : olurmus: Türük eliŋe: altï: otuz yašïma: enč//…………… ………….berti: anta: boyla……….......................….

5.     

yanа: ………….i:Toquz Oγuz budunïmïn: etirü  qubartï: altïm  аqaŋïm: Kül

/bilgе qaγan/………......................

6.     

sü yorïdï: özümin öŋre: bïŋa:bašï: ïtï : Kejrede: öŋden: yantïčïmda:

//……qoŋluγ: toqluγ………...........

7.     

ičgerip: yanï yorïdïm Kejre: bašïnta  üč Вirküde: qan süsin: // birle  qatïltïm:anta:……......………

8.     

еrtim Qara:Qum:ašmïš: Kögerde:Kömür taγda: Yar ögüzde: Üč Tuγ/luγ/:

// Türük budun: ……………………………

9.     

Ozmïš Tegin: qan bolmïš: qoň yïlqa: yorïdïm: екіnti: süŋüs…/ altïnč/

// ay altï yaŋïqa: toqïtdïm………………………

10. 

tutdïm: qatunïn: anta: altïm: Türük budun: anta: ïnγaru: yoq: boltï аntа kisre:

// taqïγqu : yïlqa: ………….budun: ………………………….tuyup

11. 

Üč Qarluq: yablaq ašqïnïp   teze bardï  quruya On Oqa: kirti: laγ//zin yïlqa: …………………..……Tay Bilge: Tutuqïγ: …………………

12. 

yabγu: atadï anta : kisre: aqaŋïm: qaγan: učdu: qara budun: qïlïnč 

// sgü yïlqa……………..….… …………………………..dïm:

13. 

tutdïm: ……………birle………anta: Bökеgük/de/: jetdim: kеče yarïq ba//tar:erikle: süŋüsdim: anta:  šančdïm: kün:/artatïlmïs?:/ tün/ öčürilmis?:/ Bökеgükde: Segiz Oγuz: Toquz Tatar: qalmaduq: eki yaŋïqa: kün toγuru: süŋüsdim: qulum küŋüm: budunïγ: Teŋri:

14. 

jer: аyu: berti: anta: šančdïm: yazïqlïγ аtlïlïγ ...........Teŋri: tuta berti: // qara : igіl: budunïγ: yoq qïlmadïm: еbin barqïn yïlqïšïn: yulmadïm: qïyïn: aydïm: turγuru qutum: kentü budunïm: tedim: udu: kelin tedim: qudup: bardïm: kelmedi: yiče:

15. 

ertim: Burγudа: jetdim: törtinč ay: toquz yaŋïqa: süŋüsdim: šančdïm: yïlqïšïn: barïmïn: qïzïn: quduzïn:  kelirtim: besinč ay: udu: kelti: Segiz Oγuz: Toquz Tatar: qalmadï: kelti: Seleŋe: kedеn: yïlun: qul: berdеn: sïŋar: Šïp bašïŋa: tegi: čerig itdim:

16. 

Кerügün: Šaqïšïn: Šïpbašï: köre: kelti: altï učï: Seleŋeke tegi: čerig itdi: besinč ay toquz :otuzqa: süŋüs:dim: anta šančdïm: Seleŋeke: šïqa:  šančdïm: yazï qïltïm: üküsi: Seleŋe: qodï: bardï: biz: Seleŋe: keče: udu: yorïdïm: süŋüsde: tutup: on er idim:

17. 

Tay Вilge : Tutuq: yablaqïn: üčün: bir eki atlïq: üčün: qara: budunïm: öltiŋ: jetdeŋ:yaŋa ičik ölmeči: jetmeči: sen tedim: jiče: isig: küčüg: bergil: tedim: eki ay kütdim: kelmedi: sekizinč ay: bir yaŋïqa: sü yorïyïn: tedim: tuγ: tašqïr: erikli:

18. 

Jelme: eri: kelti: yaγï  kelir: tedi: yaγïn bašï: yorïyu: kelti: sekizinč ay: eki yaŋïqa: Čïγïltar: Költe: qašuy: kezü: süŋüsdim: anta: šančdïm: anta: udu: yorïdïm: ol ay: bes jegirmike: Kejre: bašï Üč Birküde: Tatar: birle: aqtï: toqïdïm: šïŋarï:budun:

19. 

ičikdi: šïŋаrï:budun……a: kirti: anta: yana: tüsdim: Ötüken Yïšïn: qïšladïm:

yaγïda: bоšuna: bоšuna аldïm: eki oγulïma: yabγu: šad at bertim Tarduš: Töles: budunqa: bertim: ančïp: barš:yïlqa: Čеk tapa: yorïdïm: ekinti ay tört: jegirmike: Kemde:

20. 

toqïdïšïm: оl ay……………….nta: Tez bašïnta: Qašar qurïdïn: örügen anta: itetdim:  čït anta: toqïtïdïm: yay anta: yayladïm: yaqa: anta: yaqaladïm bilgümen: bitigmen anta: yarattïdïm: ančïp: ol yïl: küzün ilgerü: yorïdïm: Tatarïγ: yatïdïm: tabïšγan:yïl:

21. 

besinči ay qa:tegi………………..………………..qa: ……….….// ŋiz bašï: anta: ïdïq jer: kedinte: Aybaš  Tuquš: belterinti: anta yayladïm: örügіn: anta: yarattïdïm:

čït anta: toqïtdïm: biŋ yïllïq: tümen künlik: bitigimin: bilgümin: anta: yašï tašqa:

22. 

yarattïdïm: tol……………………….............................: // yarïmatïn: yaγïd  kelmis :

örün begig : qara qulluqïγ: anï olurmus: Qïrqïz tapa: er idmis: siz tašïqïŋ: Čikig tašγarïŋ: temis: men: tašqïyïyn temis: Kür budqa ïda:

23. 

qabšïlïm temis: Őtüken………………………………………….............temis: ….z: ..aŋï …….sü yorïdïm: ……………….tutuq: bašïn: Čik tapa: ebiŋe: ïtdïm:

Isi jer tapa: Az er   ïtdïm: kör tedim: Qïrqïz qanï: Kögmen: irinte:

24. 

…………………………………………......................................................ermis:

jelmisin Іs: jeriŋerü: ïtïdïm: jelmisin menіŋ  еr anta bašmïš: atïl tutmïš: qanïŋa: .........

25.  ЕС

................................................er kelti: Qarluq: Еsiŋe: kelmedük tedi: erin: Qarluq: ………………… Ertis ögüzig: Arqar bašï tušï: anta: Er Qamïš Altïn  yanta sallap: kečdim: bir jegirminči ay: sekiz jegirmike……: yoluqdum Bolču ögüzde: : Üč Qarluγïγ:

26. 

anta: toqïdïm: anta: yanï: tüsdim: Čіk budunïγ: bïŋam süre:kelti: ………Tez bašï : čïtïmïn yayladïm: yaqa: anta: yaqаladïm: Čіk budunqa: tutuq bertim: Іš barïš : Tarqad: anta: anča oldum: …………..antа: er kеlti:

Qazluq költe:

27. 

………………………ïγda: körtü: yaγï………………eltip: uyu kelti: bes jegirmike…………………..Tayγun: külte: tiriltim: bidigüč er: anta: ït………………………elti: Qara: Yotluqun: kečip: kelirti: utru yorudum:…………

……………boltï: Qarluq:……………

28. 

….er edmis:……………….temis:ičre: biz bulγayïn: temis: tašdïntan: ……………..//...šayïn: temis: Bašmïl: yaγïdïp: ebim erü: bardï: anï ičgermedim: tašdïnta: Üč Qarluq:  Üč Ïduq ta…………………… ……..Ötükente:ben….

29. 

………..anta: …….altïnčï ay: bir otuzqa: süŋüsdüm anta:sančïdïm:  Ičüj kečip:

//…g tuγuru  sančïdïm anta:  ötrü: Türüges: Qarluqïγ:  tabarïn alïp :

ebin: yolïp barmïš ebime: tüsdim:…………………………………

30. 

yaγï bol………………………….…turup jerin tapa bardï yoγaru yoγardaqïn :

sekizinči ay : ben:  udu yorïdïm ebimin Er: Esigünte: Yola: költe: qutum anta: ertim:………………………………………………

31. 

Basmïlγaru:……………..ay bir otuzqa Qarluqïγ:……Yoγra Yarïšda: süsin: anta sančïdïm ebi:on kün öŋre ürküp barmïš anta: yana: yorïp: tüsdim:………………

……………………………………………………………………………………

32. 

Bir yegirminč ……………sančdïm………budunïŋa // kirtim: Irelünte:Talïqïmta: yetdim šanuqï: Tabγačdaqï: Oγuz: Türük: tašïqmïš: anta: qatïlmïš: anta begler:……………………………………………………………………………

33. 

meniŋ süm üč……………………// beš yüz kedimlig yadaγ bir eki šašïp kelti: küŋüm: qulum: budunïγ:Teŋiri: Jer anta: ayu berti: anta sančdïm: ………………..………………….………………………..……

34. 

anta budun ičikti:………………………Qarluq tapa tezip kirti: anta yana: tüšip:

Orqun: balïqlïγ belteriginte:El örgüginin anta : örgüpen etdim: ………………………………………

35. 

…………………………………………………………………………………….bir jegirminč ay jegirmike: Qara: Bulaq öŋden: Suqaq yolï: anta: Čigil Tutuq: .……………………………. 

36. 

……………………………………….tuγur aγuγ kečürü: .……………..……

…..sančdïm:Qarluq Basmïl: ……….…………………………………………

terilip:……………………………………………………………

37. 

kelti:………Qarluq:…………………………….sekizinč ay: üč yaŋïqa: yorïdïm: ……………………………Qarluq tirigi barïp: Türügeske: kirti: yana tüsip:

38. 

onunč ay:yaŋïqa: …………temiši: üč: …………..............…………

…………………………………………tüšdim  anta yaqaγaru: Basmïl:Qarluq: yoq boltï: qoñ yïlqa:

39. 

…………….yayladïm: …………………………..tabγač qanï: …………….

tezip bermiš:……….oγulïn:qotïdïm: ……..budun……………………….toqïdïm anta olurup:ebiŋe: іtim: qut yaratïγ: tuγun:

40. 

ebim ken: ………………….………budunïγ qut: ………ebime ekinti ay altï yaŋïqa: tüsdim: taqïγu yïlqa: ………………berti: …..yoq qïlmïš: ančïp:kelti eki qïzïn:

41. 

tapïγ: berti: ……………söziŋe yazmayïn tedi: yaŋïlmayïn: tedi: yiče: boltï: ………………………Soγdaq: Tabγačqa Seleŋede: Baybalïq yapïtï bertim:

42. 

………………………………………….tuγun: ………..qabïšïp: kelti: …..……

………….bir otuzqa………………qa anta sančïdïm: Yarïš Aγulïγ: ara yatuq: bašïnta ara:

43. 

…………………tümen: ……………………….…… sančïduq jerde:… ekinti ay: altï jegirmike: Üč Tuγluγ:

44. 

Türük...anta : qatun : yegeni : Őz Bilge : Büñi

45. 

biŋ yunt qalmïš tümen qoñ qalmïš :

46. 

...bamïš atï ...bilmez.......barča : tükep : Teze

47. 

begnig ben ...bunča bitigig bit...

48. 

...tüsdim : ...sü basï ben : ...bin yunt tümen : qoñï : ben ...sančïdïm

49. 

....dim kelürtim :







………..slut……………….B....  NGQaglb smtl smLUBadiryt

smRB smr l aO smrayls iBUS smRLU aRnK ilisrgu ilnXtu

pRLU LJ zuj azuzGUzxT RUGJUNU NDUB ismLQaOUSsu

 iw ayliXrut smRLU LiJ/NU/ gl QC...Xrut

aLJUB.aO...Wi amYJzTU

………………luK myQmw iTRBUQurit NmNDUB zGUzQUT i... iNJ

      

 aDmCOJ ndyu adrjK iTi iYB ayiB aryunmzu iDiRUJus

…….GLxUT GLFUQ………

.. nisusNQ aduKribCuaOiYB arjKmDiRUJaNJ prgCi

..aO mwt... alrib

 GLGUTCuadzguRJ aDGTrmuK adrguK smYmUQ aRQmtri

……….NDUB Xrut ..

iwJ ...N iyus itiK mDiRUJ aQLiJFUQ smLUBNQ ngitsmzU

……mdTxUT iQiyJ

aO iwUB xJ URGNi aO NUDUBXrut mw aO NiNUTQ mDTUT

pJUT…………..NDUB……aQLJUGQT arsiK

iQLiJ Niz ... GL atriK axNUaJRUQiDRBaztpNQYQLBJ xLRQCu

GxTUT glibJT

... Wsik NDUBaRQ iDCU NGQ myQ arsiK aOiDT UGBJ

mD... aQLJuKsuK

 ilKr RTBQRJ.rCK mdtj adKgXub aO..alrib ... mDTUT

 RTTzQUT zGUzKs adXgub …………... nuK mDWY aOmdsyus

 iryt GNDUB myuKmLUQ mdsyus URGUTnuK aQiyJiKi QDmLQ

...... ribaTUTiryt...N GLLTGLxzJ mDWY aO itrib UJ rj

 mDmLUJ NYiQLiJNiQRBnib mDmLiQxJ GNDUB lgi aRQ

 mdit mNDUButnK mTUQ URUGRUT      mDJ NJiQ

 aCij idmlK mDRB pDUQ mditnlK UDU

 mDWY mdsyus aQyJzQUT JWtrut mdtj aDUGRUB mtri

 itlK UDU JWsib mtrlK NizDUQ NiziQ NimRB NiYiQLiJ

 ndrb LUQ NULiJ ndaK ayls itlK iDmLQ RTTzxT zGUzKs

 mdtigrC igt ayiYBpiY RyiS

 idtigrC igtaKyls iCUNw itlK aruK UiYBpiY NiYQY nugrK

 mwiQizJ mDWY aQiY aKyls mDWYaO md syus aQzTU sQUTJWsib

 adsyu mDiRUJ UDU aCK ayls zb iDRB iDUQ ayls isKu

 mTirNU pTUT

 yitlu mNDUB aRQ nCu GLTiKrib nCu NiQLBJ xTUT aglibJT

mdit lgrib gCuK gsi aCij mditns iCmtj iCmluKY aNJ ydtj

 mdit NiJiRUJus aQiyJrib JWzKs idmlK mtuKJiK

 ilKr RkYT GUT

 JWzKs itlK UJiRUJ iYBNiGJ iditrlKiGJ itlK ir amlj

 UDU aO mDWY aO mdsys uzK JUYQ atluK RwGiC aQiyJiK

 alrib RTT aduKribCu iYB arjK aKimrgjsib JLU mDiRUJ

 NDUB iRyiY mDiQUT iTQ

... nsiJnXtu mdsut aNJ aO itriK a...NDUB iRyiY idKY

 UGBJ amLGUiK mDLaNYUB aNYUB aDGJ mDLYiQ

 apTKiC iQBiJ YRB pW mtrib aQNDUB slut YDRT mtribTDY

 idmK aKimrgj trutJtniK mDiRUJ

 aOTiC mdtti aO ... NDRUQRYQ aOiYBzit...C...JLU mYDiQUT

 nmuglb mDLQJ aO aQJ mDLJJ aOJJ mDTixT

 GRTT mDiRUJ urglinzuK LiJLU piW mDTTRJ aOnmgtib

 LiJNGYBT mDTJ

 atndiK rjxDi aO iYB...dys aQ...igt iQJWsib

 mDTixT aOTiC mDTTRJ aOngru mDLJJaO itnrtlb sQUTYBJ

 aQYTiYJ aO nmuglb nmgtib KlnuKnmut QLLiJyiB

 smRLU aO GQLLUxaRQ ggbnRU smlK DGJ NTmRJ ...LUTmDTTRJ

 smit yRGYTgKiC ykYTzis smDir ipTzQRiQ

 aDiaQDUBruK smit NiJkYTnm

mTi ayib apTKiCNSB xTUT  mdRJus....nKutu smit mLYBQ

 atnirij nmguK iNQzQRiQ mdatruK mTirz apTrjisa

 mDTi uryirj sinismlj smr………………………………...

...iyiNQ smTUTLiT YmYBaOrynmnismlj

 gzgustr ... xLRQ nr idtKdmlK ayisixLRQ itlK r..

 mdCK pLLSaOJNwYmQr aO iSUTiYBRQR

 GxLRQCu idzguUCLUB mDxLUJ... aKmrgjzKs JWmrgjrib

 itlK arus mayB GNDUBKiC mdsut iNJ aO mDxUT aO

 aQNDUBKiC mDLQJ aO aQJ mDLJJ nmTiC iYBzt..

 itluK xLzQ itlKr aO ... mDRLUW aO TQRT YRBY mtrbxTUT

atluK NGJT ... aKimrgjsib itlKUJ ptl...iGJ itruK aDG…….

 itrilK pCK NQLTUJ aRQ itlK ... aO riCugdib mtlrit

………..xLRQ iTLUB …………...mDR.UJ. URTU...

 LimYB ... smt NODYT smt NiJGLUBzb arC smt ... smdsr

..TTxDiCu xLRQCu aODYT mdmrgCiN iDRB urmb pDiGJ

………….nb adnKtu

 pCK juCi mDWY aOmdsyus aQzTUrib JWw...TaOi..

 nib pLNiRBT GxLRQ sgrut urtu aOmDWYURUGUT g.

………….mdsut ambYmRB piLUJ

 UDU zb JWzKs NQDRGJURGJiDRB apTnirj pRUT...LUBiGJ

…………….mtr aOmTUQ atluK aLUJ atnugs rnmb mDiRUJ

 zisus aDYRJaRGUJu...tb GxLRQaQzTUrib ... URGLmYB

..smdsut piRUJ aNJ aOYmRBpKruaryunuKNU ibmDWYaO

 atnulri mtriK ayNDUBzGU utnK mDCWS... Wmrgjrib

 aO smQYT Xrut zGU iQDCGBT iQUNYmdtj aOmQLT

... rlgbaO smLTQ

 myuK itlKpYYiKirbGDJglmdK zujsib ..nb……. Cumusynm

……..mDCWS. aO. itrbUJ aOrj iryt GNDUB mLUQ

 NUxRU psut aNJaO itriKpztapTxLRQ ... itKCNDUBaO

... mdtnpgru aOninigrul atngirtlbGLQLB

aO iLUJQxsndyu QLUB aRQ iKimrgjJWmrgjrib………

. xTUTlgiC

... plrt ... LmYBxLRQ mDWY ... uruCKGUGRGUT N..

 igritxLRQ ... mDRJ aQyJCu JWzKs ... xLRQ ... itlK.

   psutiNJ idriK aKsgrut pRB

 iwUB xJ xLRQ LmYB URGQJaOmdsut ... Cu ... aQyJ JWNU

 aQLiJFUx

.. NDUB ... mDTUx NLGU ... smrbpzt iNQCGBT ... mDLJJ

 NJGUTGTRJTUx mti ayib pRLU aOmDxUT

 mdsut aQyJiwJitnKamb ... TUx GNDUB ... nKmb

 nizikiKitlK piW smLikxUJ ... itrb ... aQliJUGQT

.. wUBaCij idtniJmLyJ idtniJmzJ ayzus ……….. itrbGpT

 mtrb iTpJ kLBJB adylsaQCGBT DGUS

 mnDWYaO. ... aQzTUrib ... itLKpSBQ ... NGUT

 aROiYB QTJaR GLGYRJ

 GLGUTCu aKmrgj iw JiOK ... adrj xDWY ... nmut

 iFUB aglibzu ingjNUTQ aO ... Xrut

smLQFUxnmutsmLQOUjyb

 azt pKut aCRB ... zmlib ... iTsmYB ……..

tb gtib aWUB ... nbgngb………

 mDWY nb iFUx nmut Oij nb ... nib iYBus ... mdsut……





Тәңіріде болған: Ел Ет/міш:Білге қаған: б.......//.........................................

..........................Төлес .........................Өтүкен Елі:

Өгүреш Елі: екі ара: отырған: суы :Селеңге: еді: сонда:ел....

//...................................................

...............болған еді: бар еді:...........................

.......................................................................

.......су.................сонда. қалғаны:

бүтін (халық): Он Ұйғыр Тоғыз Оғыз: үсті:

жүз жыл: отырып: ....................................

.....................................................................

Орхон өзен:.................................................

.....................................................................

Түрік .......чақ : елу (он?) жыл: отырған:

Түрік Елінде: алты: отыз (26) жасымда:

.....................................................берді: сонда:

бойла.................................................................

тағы:............................:Тоғыз Оғыз

бүтін (халық)ымды:итере қопсытты: алдым әкем: Күл

/Білге қаған/ .................................................

.......................................................................

........................................................................

сүңгі жорытты: өзімді өңірге:

мыңның : басы: етті:

Кейре (өзен)де: өңден: жанысып келгенде:

.......қойлық: тоқтық:....................................

.......................................................................

........................................................................

Ішке енгізіп: жаңа жорытдым Кейре:

басында үш Біркүде: хан сүңгісін:

//бірлесе қатыстым: сонда: ...............................

...........................................................................

...........................................................................

еді Қара: Құм: асқан:

Көгерде: Көмір тауда:

Йар өзенде:Үш Ту/лы/:

 Түрік бүтін (халық):

.......................................................................

........................................................................

Озмыш Тегін: хан болған: қой жылға:

жорыттым: екінші: сүңгілес:....

/алтыншы/

// ай алты жаңасына

тоқытдым: ......................................................

..........................................................................

........................................................................

тұтдым: қатұнын: сонда : алдым:

Түрік бүтін (халық): сонда: осылай: жоқ :болды

сонда кейін:

// тауық: жылға:...................бүтін (халық):

............................................................................................................................................

Үш Қарлұқ: жабайы (жаман) асып тежей

барды: кері Он Оққа: кірді:

до// ңыз жылға: ................................................

Тай Білге Тұтұқды:...................................

....................................................................

....................................................................

Йабғұ атанды сонда:кейін: ағайыным:

қаған: ұшды: қара бүтін (халық): қылын?

// тышқан жылға............................

..........................................................................

...............................................................дым:

 тұтдым:................бірлесе:.................сонда:

Бөкегүкде:жеттім:

 кеше жарық: батар: еркінмен: сүңгілестім:

сонда: шанышдым:

күн: /аттырып?:/

түн /өшкілей өшіріліп?/:

Бөкүгүкде:

Сегіз Оғыз:Тоғыз Татар: қалмады:

екі жанаса: күн тумысына: сүңгілестім:

құлым: күңім: бүтін (халық)ды:Тәнірі:

жер:    билік берді: шанышдым:

 жазықты атты............Тәңірі: ұстай берді:

қара : иілген: бүтін (халық)ты: жоқ қылмадым:

үйін барықын жылқысын: жұлмадым:

қиындық айттым: тұрақты құтым:

өз бүтін (халық)ым: дедім:

сөйтіп: келсін дедім:

қозып бардым: келмеді: тағы :

едім:Бұрғұда жеттім: төртінші ай:

тоғыз жаңасына: сүңгілестім:шанышдым:

жылқысын: барлығын: қызын: құтанын:

келтірдім: бесінші ай: ұтқылай келді:


Сегіз Оғыз: Тоғыз Татар: қалмады: келді: Селең:+геден: Йылұн: -қол :

беріден:сыңар: Шып басына: тие: шерік итердім:

Керүгді: Шақышты: Шып басы: көре : келді:

алты ұшы: Селеңгеге  тие: шерік итерді:

бесінші ай тоғыз:отызға: сүңгілес:тім:сонда шанышдым:  Селеңгеге:сыға шанышдым: жазаладым: өңшең көбі: Селеңге: қозып: барды: мен: Селеңге: кеше: ұтқылай : жорыттым: сүңгілесте:тұтып: он ер жібердім:

Тай Білге : Тұтық: жабайын (жаман): үшін:

бір екі атты :үшін: қара: бүтін (халық)ым: өлдің: жеттің: жаңа іші өлмеші: жетпесі:сен дедім:


игі:істі: күшті:бергей: дедім:

екі ай күттім:келмеді: сегізінші ай: бір жаңасы: сүңгі жорытайын: дедім: ту : тасушы тасқыр: ерікті:

 Желме: ері: келді: жауы келер: деді:

жаудың басы: жорып: келді: сегізінші ай: екі жаңасы: Чығылтар: көлде: қарсы кезіге: сүңгілестім: сонда: шанышдым: сонда: ұтқылай : жорыттым: ол ай: бес жиырмасына: Кейре: басы Үш Біркүде: Татар: бірлесе: ақты: тоқытдым: сыңары: бүтін (халық):

ішке енді:сыңары: бүтін (халық):..........кірді:

сонда: жаңа: түстім:

Өтүкен: Йышыны: қыстадым:

жаудан:  босана: босана алдым:

екі ұлыма: Йабғұ: Шад ат бердім:

Тардұш: Төлес: бүтін (халық)қа: бердім:

сөйтіп:барыс: жылға:Чек таман: жорыттым:

екінші ай төрт: жиырмасына: Кемде:


ұрыстым: ол ай ..................................сонда.:

Тез басында: Қашар кері жақтан:

орданы: сонда: еттірдім:

чыт (құрылыс) ? сонда: тоқытдым:

жаз сонда: жайладым:

жағасын (шетін) сонда : жағаластырдым:

білгімнен: бітігімнен сонда: жаратдым:

сөйтіп: ол жыл: күзден ілгері: жорыдым:

Татарды: жапырдым: қоян: жыл:

бесінші айға:  тие...........................................

......................қа:........................

//ңүз: басы: сонда: Ұйық Жер: кейінде:

Айбас : Тоқыш:

белесінде: сонда жайладым:

орданы сонда: жараттырдым:

чыт (құрылыс) сонда: тоқытдым:

мың жылдық: түмен күндік:

бітігімді: білігімді:

сонда: жазық тасқа:

жараттырдым: тол..........................................

.........................................................................

// .......................келген:

өрен ақ бекті: қара құллықты: сол отырған: Қырғыз таман: (батыр)ер жіберді: Сіз тасыңдар: Чікті тасытыңдар: деген: мен тасиын:деген: Көр Бұдқа ықта:

қапсырамыз деген: Өтүкен:..........................

.........................................................................

..........................................деген:....................

сүңгі жорыттым: ..........................................

..Тұтық. басын:

Чік таман: үйіне итердім:

Есі жер таман: Аз ер итердім: көр дедім:

Қырғыз ханы: Көгмен: жерінде:

...........................................................................

..................................................................екен:

желкелеуші  Ес: жеріне: итердім (жібердім):

желкелеуші: менің  ер сонда  басқан:

атылу  тұтқан: ханына:..........

..............................................................ер келді:

Қарлық:Есіне: келмедік деді: ерлерін:

Қарлық.................................Ертіс өзенді:

 Арқар басы тұсы: сонда:

Ер Қамыш Алтын жанай салмен кештім:

бір жиырманшы ай:

сегіз жиырмаға...........жолықтым:

Болчұ өзенде: Үш Қарлықты:

сонда: жеңдім: сонда:жаңа түстім:

Чік бүтін (халық)ты: мыңдығым сүрте: келді:

.............Тез басы: чытымды (құрылыс): жайладым:жағасын (шетін) сонда жағаластырдым:

Чік бүтін (халық)қа: Тұтық бердім:

Іс Барыс: Тархат: сонда: соншалықты болдым:

................сонда: ер келді.

Қазлұқ көлде:.....................

.............................................. көрді:

жауы.........................еріп: қуалай келді:

бес жиырмаға...........................................Тайғұн:

көлде: терілдім (жиналдым): тілші ерді: сонда:жібердім...................................

Қара:  Йотлұқты: кешіп: келтірді:

  Мен қуалай жорыттым:..........................

.............................болды: Қарлық....................

…ер жіберген………………….деген: ішкі:

біз бұлыңғырлатайын: деген: тысындан:

.............................//..............деген:

Басмыл: жауылатып: үйіме қарай: барды: соны ішке енгізбедім: тысында: Үш қарлық: Үш Ұйық т.....................................................

Өтүкенде: мен:...................

................сонда: ........алтыншы ай: бі отызға: сүңгілестім сонда: шанышдым: Ічүйді кешіп:

//......тура шанышдым сонда: өткен:

Түргеш: Қарлықты: тауарын алып:

үйін: жолдап барып үйіме:

түсдім:....................

..................................

жауы бол..............................................................

........................п жерін таман барды жоғары жоғарладың:

сегізінші ай : мен: қуалай жорыттым үйіміді

ер:Есігүнте: Йола: көлде: құтым: сонда: едім:…………………………………….

……………………………………………………..

Басмылға қарай: ...............ай бір отызға

Қарлықты........................

Йоғра Йарышда: сүңгісін: сонда шанышдым

үйі: он күн өңірге үркіп барған сонда:

жаңа: жортып: түстім.................................

.......................................................................

.......................................................................

Бір жиырманшы...........................шанышдым

...................бүтін (халыққа)

// кірдім: Ірелүнте: Талықымда: жеттім:

šanuqï ?: Қытайдағы: Оғыз: Түрік:

тасыған: сонда: қатысып: сонда бектер...................................................

..................................................................

Менің сүңгім үш........................................

..........................// бес жүз кежімлік жаяу бір екі қаруланып келді: күңім: құлым:

бүтін(халықты) : Тәңірі: Жер сонда: айқай берді:

сонда  шанышдым.....................................

...................................................................

..................................................................

Сонда бүтін(халық) ішіне енді:..................

....................Қарлық таман тежей кірді: сонда жаңа: түсіп:

Орқұн: қалалық жайылымда:

Ел ордасын сонда: ордалай еттім:

......................................................................

..........................................................................

...................................................................

..................................................................бір

жиырма ай жиырмаға: Қара : Бұлақ

өңірден: Сұқақ жолы: сонда: Чігіл Тұтық:

...................................................................

..................................................................

...................................................................

.................................................................тұ

әмір кешірі: ........................................

.........шанышдым: Қарлық Басмыл: ...............

...................................................................

теріліп (жиналып).............................................

...................................................................

..................................................................

келді: ........Қарлық:.........................................

...................................................................

..................................................................сегізінші

ай: үш жаңасы: жорыттым: ............... ...................................................................

Қарлық  тірегі барып: Түргешке: кірді: жаңа түсіп:

Оныншы ай: жаңасы:.............................................. ...................................................................

..үш..........................................................

...................................................................

түсдім сонда жағасына (шетіне)қарай: 

Басмыл: Қарлық: жоқ болды: қой жылға:

................................жайладым..................................

.......................Табғач –қытай ханы.....................

тежей берген: ........ұлын: қойдым: .........................................бүтін (халық)..................

........................................жеңдім сонда отырып: үйіне: жібердім: құт жаратқан: туын:

Үйім кен:......................................................

.....................бүтін халық құт:..........................

үйіме екінші ай алты жаңасы: түсдім:

тауық жылға: ..........................................

..................................................................

берді: ...жоқ еткен: сөйтіп:

келді екі қызын:

......берді:...............................................

................................................................

................................................................

сөзіне жазаламайын дедім: жаңылмайын: деді:

жақсы: болды:.....................................................

Соғдақ: Табғач-қытай Селеңгеде: Байбалық жасамды (бұйрықты) бердім:

..........................................................................

туын...................қапсыра: келді:.....................

..................бір отызға.....................................

.........................................................................

.ға сонда шанышдым: Йарыш Ағұлық: арасы Йатұқ: басында арасы:

........................................................................

түмен:..............................................................

шанышқа жерде: ...........................................

.........................................................................

.........................................................................

екінші ай: алты жиырмаға: Үш тулық:




Пікір қалдыру