«Их хануй нуур» ғұрыптық кешені мәтіні

Жалпы мәлімет

 Қазiргi Моңғолияның Архаңғай  аймағы, Эрдэнэ мандал  сұмынынан 4 км  оңтүстiгiндегi «Шантын хөндий»  деген жерде (Шанты жазығында )  орналасқан.  Бұл жерде «Хар хул хааны балгас //Хар бух балгас», «Ханын балгас» деп аталатын көне қалашық бар. Тас қапталды барық  – 2 дана . 1. 1. Бірінші (шығыс) сандық тастың  үш  қапталы  жерге орнатылған күйінде. Олар тұнбастастан жасалынған.  Ал шығыс жақтағы орта тұсында тесікті (шеңбері -21,5 см) төртінші қапталында екі жол жазу жазылған. 

1. 2. Оның екінші  (батыс) сандықтастың төрт қапталы  ақшыл граниттен  жасалынған. Бұл  төрт қапталында   ою өрнектер салынған. Бұл  қазір орнында жоқ.

 Бітік - қара көк тұнбастас (сланец) қапталына қашалынған.  

 

 


 


Ғылыми зерттеулер

1891 ж. Д.А. Клеменц бұл туралы алғашқы мәліметті тапты, ал соның  негізінде В.В. Радлов  мәтіннің   аудармасын жасайды.   1927 ж. Моңғол мен Тагна -Тува экспедиция мүшесi Б. Бямбаев қағаз қалыптық көшірмесін ( эстампажын)  алған. 1978 ж. Н.Сэр-Оджав, В.Е. Войтов аталмыш ескерткіште  археологиялық қазба жұмыстарын жүргізген. Х. Н. Орхун, Т. Текин, С. Г. Кляшторный және т.б. ғалымдар мәтіндік зерттеулерiн жүргiздi.

Ғылыми әдебиет

Радлов В.В. Атлас древности Монголии  «Труды Орхонской экспедиции» Т-1. СПб., 1892. XXIII

Radloff W. Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei.  Dritte  Lieferung  Die Denkmäler von Koscho-Zaidam, die ubrigen denkmaler des Orchon bechens und denkmaler im flussgebiete  des Jenissei. / Die Inschrift von Ichi  Chanun-Nor /   St.Petersburg, 1895. p. 259.

           Войтов В.Е.  Древнетюркский пантеон и модель мироздания в культово- поминальных памятниках Монголии VI-VIII вв. Москва, 1996, С. 21,  рис-37, 69.

Orhun  H.N. Eski Turk Yazitlari , Istanbul, 1939, T-2. s. 101.

Tekin T. On a Misinterpreted Word the Old Turkic Inscriptions //  Ural-Altaische Jahrbucher. Wiesbaden 1964Vol35,  fasc. B  р. 139.

Кляшторный С.Г. Храм изваяние и стела древнетюркских текстах (к интерпретации Ихе-ханны-норские надписи) //  Советская Тюркология -1974.  М., 1978, С. 238-256.

Мәтін

...е  sеzіkіjеn e  bediziŋіzin  e bunça е  qazğanu е ber…

..….yart  berti /e/


rbaUNGzQaWUBanzyzdbanjKzsa..

aitrbitR



....  ( сезіктен!)  бәдізіңізді бұнша ....-ты берді

қаз тұрғыза (иелік ете)  бер......

Пікір қалдыру