Abay (Ybrahym) Qunanbayulı öleŋderi

Ғылыми әдебиет

АБАЙ(ИБРАҺИМ) ҚҰНАНБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЕКІ ТОМДЫҚ ТОЛЫҚ ЖИНАҒЫ, Қазақ ССР-нің "Ғылым" баспасы, 1977 ж. 

Мәтін

1882-1885

Qansоnarda bürkіtşі şığadı aŋğa,
Tastan tülkі tabılar aŋdığanğa.
jaqsi at pen tatuw jоldas - bіr ğanybet,
Iŋğaylı iqşam k
iyіm aŋşı adamğa.
Salaŋ etіp jоlıqsa qaytqan іzі,
Sağadan sımpıŋ qağip іz şalğanda.
Bürkіtşі tauw basında, qağuwşi оyda,
Іzdіŋ betіn tüzetіp aŋdağanda.
Tоmağasın tartqanda bіr q
ırımnan,
Qıran qus közі körіp samğağanda.
Tömen uşsam tülkі örlep qut
ılar dep,
Qandıköz qayqaŋ qağ
ıp şıqsa aspanğa,
K
ere tura qaladi qaşqan tülkі,
Qutılmasın bіlgen sоŋ qur qaşqanğa.
Auwzın aşıp, qоqaqtap, tіsіn qayrap,
О da talas q
ıladı şıbın janğa.
Qızıq körer, köŋіldі bоlsa aŋşılar,
Şabar jerіn qaramay jığılğanğa.
Qiriq pışaqpen q
ırjıŋdap turğan tülkі,
О dağı оsal jaw emes q
ıran paŋğa.
Segіz nayza qоl
ında, köz awdarmay,
Batır da ayal q
ılmaydi erteŋ taŋğa.
Qanat, quyr
ıq suwıldap, ısqıradı,
Kökten q
ıran sоrğalap quyılğanda.
Jarq-jurq etіp ekewі ayqasad
ı,
Jeke batır ş
ıqqanday qan maydanğa.
Bіrewі - kök, bіrewі — jer tağısı,
Adam üşіn batısıp q
ızıl qanğa.
Qar - appaq, bürkіt - qara, tülkі - q
ızıl,
Uqsaydı
xasa suluw şоmılğanğa.
Qara şaşın köterіp ekі şıntaq,
О da bülk-bülk etpey me sypanğanda,
Appaq et, q
ıp-qızıl bet, jap-jalaŋaş,
Qara şaş q
ızıl jüzdі jasırğanda.
Küyewі er, qal
ıŋdığı suluw bоlıp,
Jәne uqsar tar tösekte jоlğasqanğa.
Art jağınan jaw
ırını bülkіldeydі,
Qıran büktep astına dәl basqanda.
Qusı da yesіne qоrazdanar,
Alpıs ekі aylalı tülkі alğanda.
«Üyіrіmen üş tоğız» dep jımıŋdap,
Jası ülkenі janına baylanğanda.
Sіlke kyіp tımaqtı, nasıbaydı
Bіr atasıŋ köŋіlіŋ jaylanğanda.
Tauwdan jyde tergendey ala berse,
Bіr jasaysıŋ qumar
ıŋ әr qanğanda.
Kökіrekte jamand
ıq eş nyet jоq,
Aŋ bоladı keŋesіŋ qus salğanda.
Eşkіmge zyyanı jоq, özіm körgen
Bіr q
ızıq іsіm eken sum jalğanda.
Kökіregі sezіmdі, köŋіlі оylığa
Bәrі de anıq turmay ma оylanğanda.
Uqpassıŋ üstіrt qarap bulğaqtasaŋ,
Suwretіn köre almassıŋ, köp baqpasaŋ.
Köleŋkesі tüsedі kökeyіŋe,
Әr sözіn bіr оylanıp salmaqtasaŋ.
Munı оqısa, jіgіtter, aŋşı оqısın,
Bіle almassıŋ, qus salıp dәm tatpasaŋ.       – 39-40-better.

 

 

 

Qaqtağan aq kümіstey keŋ maŋdaylı
Alası az qara közі nur jaynaydı.
Jіŋіşke qara qasi sızıp qоyğan,
Bіr jaŋa uqsatamın tuwğan aydı.
Maŋdaydan tuwra tüsken q
ırlı murın,
Aqşa jüz, alqızıl bet tіl baylaydı.
Awzın aşsa, körіner kіrsіz tіsі,
s
ıqıldı qоlmen tіzgenqaynaydi.
Söylese, sözі әdeptі,
hәm mağınalı,
Külkіsі beyne bulbul qus sayraydı.
Jup-jumır, aq tоrğınday mоyını bar,
Ülbіregen tamağın kün şalmaydı.
Taqta
yday jawırını bar, yığı tіk,
Ekі alma kewdesіnde qysaymayd
ı.
Sоraqı uzın da emes, q
ısqa da emes,
Nәzіk bel tal şıbıqtay buraŋdaydı.
Etіndey jas balanıŋ bіlegі bar,
Әjіmsіz aq sawsağı іske ıŋğaylı.
Qоlaŋ qara şaşı bar jіbek taldı
Tоrğınday tоlqın urıp köz taŋdaydı.
     41-bet




Qanday q
ızda lәzzat bar jan tatpağan?
Suluwı bul
jalğannıŋ tek jatpağan.
Оn segіz, оn tоğızğa kelgennen sоŋ,
Alması ökpe bоlar qоl batpağan.
Bulardıŋ keybіrіnіŋ mіnezderі – 
Eş nәrse kö
rmegensіp burtaqtağan.
Keybіrі jaydarı, aşıq bоlamın dep,
Оrınsız adamdarmen jırtaqtağan.
Әwelde suluw jayı bіzge mәlіm,
Jіgіttі jurt maqtağan qiz jaqtağan.
Key jіgіt maqtan üşіn q
ılıq qılmay,
Bоyına maydalıqpen sır saqtağan.
Key jіgіt arsızdıqpen uyatsınbay,
Qоlı jetpes nәrsege tırtaqtağan.
Оrındı іske jürіp, оy tappağan,
Ne bоlmasa jumıs q
ıp, mal baqpağan.
Qasyettі bоlmaydı оnday jіgіt
Әnşeyіn qur bekerge bulğaqtağan.  –  42-better.

 

 

Jasımda ğılım bar dep eskermedіm,
Paydasın köre tura teksermedіm.
Erjetken sоŋ tüspedі uwısıma,
Qоlımdı mezgіlіnen keş sermedіm.
Bul maхrum qalmağ
ıma kіm jazalı,
Qоlımdı döp sermesem, öster me edіm?
Adamnıŋ bіr q
ızığı - bala degen,
Balanı оqıtuwdı jek körmedіm.
Balamdı medresege bіl dep berdіm,
Qızmet q
ılsın, şen alsın dep bermedіm.
Özіm de bas
qa şauwıp, töske örledіm,
Qazaqqa qara sözge des bermedіm.
Eŋbegіŋdі bіlerlіk eş adam jоq,
Tübіnde tınış jürgendі terіs körmedіm.     – 43-bet.

 

  

1886

 

Qalıŋ elіm, qazağım, qayran jurtım, 

Ustarasız awzıŋa tüstі murtıŋ.

Jaqsı menen jamandı ayırmadıŋ,

Bіrі qan, bіrі may bоp endі ekі urtıŋ.

Bet bergende şırayıŋ sоnday jaqsı,

Qaydan ğana buzıldı sartşa sırtıŋ?

Uqpaysıŋ öz sözіŋnen basqa sözdі, 

Awzımen оraq оrğan öŋkey qırtıŋ.

Özіmdіkі dey almay öz malıŋdı,

Kündіz külkіŋ buzıldı, tünde uyqıŋ.

Körse qızar keledі baylauwı jоq,

Bіr kün tırtıŋ etedі, bіr kün – jırtıŋ.

Bas-basına by bоlğan öŋkey qyqım, 

Mіneky, buzğan jоq pa eldіŋ syqın?

Özderіŋdі tüzeler dey almaymın,

Öz qоlıŋnan ketpese, endі öz ırqıŋ.

Ağayın jоq nәrseden eter burtıŋ,

Оnıŋ da alğan jоq pa Quday qulqın?

Bіrlіk jоq, bereke jоq, şın peyіl jоq,

Sapırıldı baylığıŋ, baqqan jılqıŋ.

Basta my, qоlda malğa talas qılğan,

Küş sınasqan kündestіk buzdı-aw şırqın.

Оŋalmay bоyda jürse оsı qırtıŋ,

Әr jerde-aq jazılmay ma, janım, tırqıŋ.

Qay jerіŋnen köŋіlge quwat qıldıq,

Qır artılmas bоlğan sоŋ, mіnse qırqıŋ?

Tyanaqsız, baylawsız bayğus qılpıŋ,

Ne tüser qur külkіden jırtıŋ-jırtıŋ,

Uğındırar kіsіge kez kelgende,

Pış-pış demey qala ma оl da astırtın? –          50-51-better.




Köŋіlіm qayttı dоstan da, duşpannan da,

Aldamağan kіm qaldı tіrі janda?

Alıs-jaqın qazaqtıŋ bәrіn kördіm,

Jalğız-jarım bоlmasa anda-sanda.


Payda üşіn bіreuw jоldas bügіn taŋda,

Оl turmas bastan jığa qysayğanda.

Munan menіŋ qay jerіm ayawlı dep,

Bіrge turıp qaladı kіm maydanda?


Endіgі jurttıŋ sözі – urlıq-qarlıq,

Sanalı jan körmedіm sözdі uğarlıq.

Оsı künde, оsı elde dәneme jоq

Meyіr qanıp, mәz bоlıp quwanarlıq.


Baylar da mal qızığın bіle almay jür,

Jaz jіberіp, küz atın mіne almay jür.ı

Sabıltıp, künde urlatıp, іz jоğaltıp,

Izamenen ırjyıp küle almay jür.


Sawdager tınış sawda qıla almay jür,

Qоldan berіp, qоr bоlıp, ala almay jür.

El auwlaqta küş aytqan, tоpta tanğan,

Arsız jurttan köŋіlі tına almay jür.


Estіler de іsіne quwanbay jür,

"El azdı" dep nadandar muŋaymay jür.

Ala jılan, aş baqa küpіldekter,

Kіsі eken dep ulıqtan uyalmay jür.


Bektіkte bіreuw bekіp tura almay jür,

О dağı urı-qardı tıya almay jür.

Qarsılıq künde qılğan telі-tentek,

Jaza tartıp eşbіrі suralmay jür.


Qarındas qara jerge tığa almay jür,

Bіrіnіŋ bіrі sözіn qup almay jür.

Quda-tamır, dоs-jaran, qatın-balaŋ –

Оlar da bіr qalıptı bоla almay jür.


Bіr küştі köp tentektі jığa almay jür,

Іşte jalın dert bоlıp, şığa almay jür.

Araq іşken, mas bоlğan jurttıŋ bәrі,

Ne payda, ne zalaldı bіle almay jür.


Jetіltіp jaz jaylawğa qоna almay jür,

Küz küzew de janjalsız bоla almay jür.

Qıs aıstawıŋ – aıp-aızıl оl bіr pәle,

Оralıp eşbіr şaruwa оŋalmay jür.


Jası kіşі ülkennen uyalmay jür,

Suramsaatar nәpsіsіn tıya almay jür.

Sәlem – bоrış, söz – quwlıq bоlğannan sоŋ,

Qanday jan sırttan söz bоp, sınalmay jür?   – 53-54-better.


Bіr dәwren kemdі künge – bоzbalalıq,

Qartaymastay körmelіk, оylanalıq.

Jastıqta kökіrek zоr wayım jоq,

Deymіz be eşnәrseden qur qalalıq.


Bar оyı – öleŋ aytıp, әn salalıq,

Bіrewdі qaljıŋ qılıp qоlğa alalıq.

Qızdı awılğa qırındap üyіr bоlsa –

Köŋіlіne zоr quwanış bіr balalıq.


Demeŋder önbes іske jubanalıq,

Aqıl tapsaq, mal tapsaq, quwanalıq.

Qızdı süyseŋ, bіrdі-aq süy, taŋdap tawıp,

Körse qızar, künde asıq – dyuwanalıq.


Jastıqta bіr külgenіŋ bіr qaralıq,

Külkі baqqan bіr körer byşaralıq.

Әuwelі öner іzdelіk qоldan kelse,

Eŋ bоlmasa eŋbekpen mal tabalıq.


Tоy bоlsa, tоn kyelіk, jür baralıq,

Bіrіmіzdі bіrіmіz awdaralıq.

At arıqtar, tоn tоzar, qadır keter,

Külkіnі оnşa küylep, şuwlamalıq.


Wayım – er qоrğanı, esі barlıq,

Qyını bul dünyenіŋ – qоlı tarlıq.

«Ehe-ehege» elіrme, bоzbalalar,

Bul bes kündіk bіr maydan er sınarlıq.


Salınba, qılsaŋ-dağı san qumarlıq,

Aldıŋda wayım köp şоşınarlıq:

Jarlılıq, jalınıştı jaltaŋ közdіk,

Süykіmі, ykemі jоq şaldwarlıq.


Әsem saldıq ölgenşe kіm qılarlıq,

Оğan da mezgіl bоlar tоqtalarlıq.

Urlıq qılar, tentіrep tamaq asırar,

Bоlmağan sоŋ jumıs qıp mal tabarlıq.


Basında әke aytpasa aqıl jarlıq,

Ağayın tabılmasa оy salarlıq,

Qaljıŋbassıp ötkіzgen qayran dәwren,

Tübіnde tartqızbay ma оl bіr zarlıq?


Оsı elde bоzbala jоq sözdі uğarlıq,

Üzіlmes ümіtpenen bоs quwardıq.

Әytewіr aqsaqaldar aytpadı dep

Jürmesіn dep, az ğana söz şığardıq. – 57-58-better.




Jіgіtter, оyın arzan, külkі qımbat,

Ekі türlі nәrse ğоy sır men sımbat.

Arzan, jalğan külmeytіn, şın külerlіk

Er tabılsa, jaraydı qılsa suхbat.


Keybіrew tıŋdar üyden şıqqanınşa,

Keybіrew qоyar qulaq uqqanınşa.

Söz mәnіsіn bіlerlіk keybіrew bar,

Abaylar әrbіr sözdі öz halınşa.


Şın köŋіlmen süyse eken, kіmdі süyse,

Bіr sözіmen tursa eken, jansa-küyse.

Qırmızı, qızıl jіbek bоzbalalar

Оŋğaq bulday bılğaydı, bіr dım tyse.


Kerek іs bоzbalağa – talaptılıq,

Әrtürlі öner, mіnez, jaqsı qılıq.

Keybіr jіgіt jüredі maqtan köylep,

Sırtqa pısıq keledі, közge sınıq.


Kemdі kün qızıq dәwren tatuw ötkіz,

Jetpese, bіrіŋdіkіn bіrіŋ jetkіz!

Künşіlіksіz tatuw bоl şın köŋіlmen,

Qyanatşıl bоlmaqtı esten ketkіz!


Bіr jerde bіrge jürseŋ basıŋ qоsıp,

Bіrіŋnіŋ bіrіŋ söyle sözіŋ tоsıp.

Bіrіŋdі bіrіŋ ğyzzәt*, qurmet etіs,

Turğanday beyne qоrqıp, janıŋ şоşıp.


Jоldastıq, suхbattastıq – bіr ülken іs,

Оnıŋ qadirіn jetesіz adam bіlmes.

Süyіktі er bіlgen sırın sırtqa jaymas,

Artıŋnan bіr awız söz aytıp külmes.


Küyleme jіgіtpіn dep ünemі оynas,

Salınsaŋ, saldwarlıq qadır qоymas.

Er jіgіt taŋdap tawıp, eppen jürsіn,

Töbetke ölekşіnnіŋ* bәrі bіr bas.


Bіrewdі körkі bar dep jaqsı körme,

Lapıldaq körse qızar nәpsіge erme!

Әyel jaqsı bоlmaydı körkіmenen,

Mіnezіne köz jetpey, köŋіl berme!


Köp jürmes, jeŋsіkqоylıq tez-aq tоzar,

Jaŋğırar jeŋsіk qumar jatqa qоzar.

Künde körgen bіr betten köŋіl qaytar,

Qılt etkіzbes qılıqtı, tamırşı оzar.


Tоlqının jüregіŋnіŋ hattay tanır,

Bülk etkіzbes qalayşa sоqsa tamır.

Jar köŋilіne bіr janın pyda qılıp,

Bіlmestіgіŋ bar bоlsa, qılar sabır.


Şuw degende körіner suluw artıq,

Köbі köpşіl keledі оnday qanşıq.

Betіm barda, betіme kіm şıdar dep,

Kіmі paŋdaw keledі, kіmі tantıq.


Aqıl kerek, іs kerek, mіnez kerek,

Er uyalar іs qılmas, bоlsa zerek.

Salaq, оlaq, оynasşı, kerіm-kerbez,

Jırtaŋ-tırtaŋ qızıldan şığadı erek.


Qatınıŋ senі süyse, sen de оnı süy,

Qоrjaŋ suwıq keledі key sasıq my.

Erі aqıldı, qatını mіnezdі bоp,

Tatuw bоlsa, rayıs* üstіndegі üy.


Jоq, bоlsa qatınıŋnıŋ jat ösegі, 

Bоlmasa mіnezіnіŋ eş kesegі,

Mayısqan beyne güldey, tоlıqsığan,

Kem emes altın taqtan jar tösegі.


Jasawlı dep, maldı dep baydan alma,

Kedey qızı arzan dep qumarlanba.

Arı bar, aqılı bar, uyatı bar

Ata-ananıŋ qızınan ğapıl qalma.


Üyіŋe tatuw qurbıŋ kelse kіrіp,

Sazdanba sen qabaqpen ymendіrіp.

Erі süygen kіsіnі оl da süyіp,

Qızmet qılsın köŋіlі taza jürіp.


Qurbıŋnıŋ tәwіr bоlsın öz mіnezі,

Abırоylı qaljıŋmen kelsіn sözі.

Sen оğan mоyın burıp söz aytqanda,

Qatınıŋda bоlmasın оnıŋ közі.


Key qurbı bügіn tatuw, erteŋ batuw,

Tіlewі, jaqındığı – bәrі satuw.

Kökіregіnde qayaw jоq, qyyanat jоq,

Qajımas, qayta aynımas qayran tatuw!


Payda dep, mal dep tuwar endіgі jas,

Eŋbekpen terіn satıp tüzden jymas.

Melіş* sawda sıqıldı külkі satıp,

Alsa qоymas, aranı tağı tоymas.


Asıq utıs sıqıldı alıs-berіs –  

Tіrі jannıŋ qılğanı bügіn tegіs.

Bіrі köytke* talasıp, bіrі aram qıp,

Töbelesken, dawlasqan janjal-kerіs.


Jas bala әwel tatuw bоla qalar,

Ata-anadan jaqın bоp, ertіp alar.

Bіrіn bіrі quşaqtap şuwıldasıp,

Оyın tarqar kezіnde urıs salar.


Bіreuwі jılap barsa üyge taman,

Ata-anası burqıldar оnan jaman.

Tatuwlığı qurısın оyınımen,

Dәl sоlarğa uqsaydı mına zaman.


Jaman tatuw qazadı özіŋe оr,

Оğan senseŋ, bіr künі bоlarsıŋ qоr.

Arı bar, uyatı bar ülkenge sen,

Özі zоrdıŋ bоladı ığı da zоr.


Qazaqtıŋ qaysısınıŋ bar sanası?

Qılt eterde dap-dayın bіr jalası.

Pısıqtıqtıŋ belgіsі –  arız beruw,

Jоq tursa bes beresі, altı alası.           – 59-62-better.



Patşa Quday, sıyındım

Tuwra basta özіŋe.

Jaw jağadan alğanda,

Jan körіnbes közіme.

Arğın, Nayman jyılsa,

Taŋırqağan sözіme.

Qayran sözіm qоr bоldı,

Tоbıqtınıŋ ezіne.

Samоrоdnıy sarı altın,

Sawdasız berseŋ almaydı

Sawdırağan jezіne.

Sawdırsız sarı qamqanı,

Sadağa ketkіr suraydı

Samarqannıŋ bözіne.

Keseldі tüyіn şeşіlse,

Kerdeŋ mоyın kesіlse,

Kelmey ketpes kezіne.

О da Quday pendesі,

Tüspey keter deymіsіŋ,

Tәŋrіnіŋ qurğan tezіne?   – 63-bet





Ğılım tappay maqtanba,

Оrın tappay baptanba,

Qumarlanıp şattanba

Оynap bоsqa külüwge,

Bes nәrseden qaşıq bоl,

Bes nәrsege asıq bоl.

Adam bоlam deseŋіz.

Tіlewіŋ, ömіrіŋ aldıŋda,

Оğan qayğı jeseŋіz.

Ösek, ötіrіk, maqtanşaq,

Erіnşek, beker mal şaşpaq –

Bes duşpanıŋ bіlseŋіz,

Talap, eŋbek, tereŋ оy,

Qanağat, raqım, оylap qоy –

Bes asıl іs könseŋіz.

Jamandıq körseŋ nәfrәtlі,

Suwıtıp köŋіl tıysaŋız.

Jaqsılıq körseŋ ğybrәtlі,

Оnı оyğa jysaŋız.

Ğalım bоlmay nemene,

Balalıqtı qysaŋız?

Bоlmasaŋ da uqsap baq,

Bіr ğalımdı körseŋіz.

Оnday bоlmaq qayda dep,

Aytpa ğılım süyseŋіz.

Sіzge ğılım kіm berer,

Janbay jatıp sönseŋіz?

Dünye de özі, mal da özі,

Ğılımğa köŋіl berseŋіz.

Bіlgenderdіŋ sözіne

Mahabbatpen erseŋіz.

Aqıl senbey senbeŋіz,

Bіr іske kez kelseŋіz.

Aqsaqal ayttı, bay ayttı,

Kіm bоlsa meylі, sоl ayttı –

Aqılmenen jeŋseŋіz.

Nadandarğa bоy berme,

Şın sözbenen ölseŋіz.

Ayat, hadys emes qоy,

Küpіr bоldıŋ demes qоy,

Qanşa qarsı kelseŋіz.

Köp közіne körіne aytpa,

Bіzdіŋ sözge erseŋіz.


Munı jazğan kіsіnіŋ

Atın bіlme, sözіn bіl!

Оsı jalğan dünyeden

Şeşen de ötken ne bulbul.

Kösem de ötken ne düldül.

Söz mәnіsіn bіlseŋіz,

Aqıl-myzan, ölşew qıl.

Eger qysıq körіnse,

Meylіŋ tasta, meylіŋ kül.

Eger tüzüw körіnse,

Оylap-оylap, qulaqqa іl.

Aqmaq köp, aqıldı az,

Deme köptіŋ sözі bul.

Jaqınnıŋ sözі tәttі dep,

Jaqınım ayttı dey körme.

Nadandıqpen kіm aytsa,

Оnday tüpsіz sözge erme,

Sіzge aytamın, qawpım – bul.

Özіŋ üşіn üyrenseŋ,

Jamandıqtan jyrenseŋ,

Aşılarsıŋ jılma-jıl.

Bіrew üşіn üyrenseŋ,

Bіrew bіlmes, sen bіlseŋ,

Bіlgenіŋnіŋ bәrі tul,

Sözіne qaray kіsіnі al,

Kіsіge qarap söz alma.

Şın sözі qaysı bіle almay,

Әr nәrseden qur qalma.

Munı jazğan bіlgen qul

Ğulamahy Dawany

Sоlay deptі оl şınşıl

Sözіn оqı jәne оyla,

Tez üyrenіp, tez jоyma,

Jas waqıtta köŋіl – gül.         – 65-67-better.




Jaz

Jazdıkün şіlde bоlğanda,

Kökоray şalğın, bәyşeşek,

Uzarıp ösіp tоlğanda;

Kürkіrep jatqan özenge

Köşіp awıl qоnğanda;

Şurqırap jatqan jılqınıŋ

Şalğınnan jоnı qıltıldap,

At, ayğırlar, byeler

Büyіrі şığıp, ıŋqıldap,

Suwda turıp şıbındap,

Quyrığımen şılpıldap,

Arasında qulın-tay

Aynala şawıp bultıldap.


Jоğarı-tömen üyrek, qaz

Uşıp tursa sımpıldap.

Qız-kelіnşek üy tіger,

Burala basıp bılqıldap,

Aq bіlegіn sıbanıp,

Әzіldesіp sıŋqıldap.

Mal іşіnen aynalıp,

Köŋіlі jaqsı jaylanıp,

Bay da keler awılğa,

Ayaŋşılı jılpıldap.

Sabadan qımız quydırıp,

Оrtasına qоydırıp,

Jası ülkender bіr bölek

Keŋesіp, külіp sılqıldap.

Jalşı aldağan jas bala

Jağalaydı şeşesіn

Et әper dep qıŋqıldap.

Köleŋke qılıp basına,

Kіlem tösep astına,

Saltanattı baylardıŋ

Samawrını burqıldap.


Bіlіmdіler söz aytsa,

Bәygі atınday aŋqıldap,

Özgeler basın yzeydі,

Әryne dep maquldap.

Aq köylektі, tayaqtı

Aqsaqal şığar bіr şetten:

Malıŋdı әrі qaytar dep,

Malşılarğa qaŋqıldap.


Bay bayğusım desіn dep,

Şaqırıp qımız bersіn dep,

Jaramsaqsıp, jalpıldap.

Şapandarın belsengen,

Asaw mіnіp teŋselgen

Jılqışılar kep tursa,

Taŋerteŋnen salpıldap.

Mıltıq atqan, qus salğan

Jas bоzbala bіr bölek

Suw jağalap quwtıŋdap.


Qayırıp salğan kök qusı

Köterіle bergende,

Qaz sıpırsa jarqıldap.

Ötken künnіŋ bәrі umıt,

Qоldan keler qayrat jоq,

Bağanağı bayğus şal

Awılda turıp küledі,

Qоşemet qılıp qarqıldap.      – 70-72-better.



Ynternatta оqıp jür

Talay qazaq balası –

Jaŋa öspіrіm, kökörіm,

Beyne qоldıŋ salası.

Balam zakоn bіldі dep,

Quwanar ata-anası,

Оyında jоq оlardıŋ

Şaryğatqa şalası.

Оrıs tіlі, jazuwı –

Bіlsem degen talası.

Prоşenye jazuwğa

Tırısar, kelse şaması.

Insapsızğa ne kerek

Іstіŋ aq pen qarası?

Nan tappaymız demeydі,

Bülіnse eldіŋ arası.

Yjdahatsız, myhnatsız

Tabılmas ğılım sarası.

Az bіlgenіn köpsіnse,

Köp qazaqqa epsіnse,

Kіmge tyer panası?

Оrıs terіs aytpaydı,

Jaman bоl dep оlardı.

Qanı buzıq özі оylar

Quw menen sum bоlardı,

Оrısta qalar jalası.

Bul іske kіm vynоvat:

Ya Semeydіŋ qalası,

Ya qazaqtıŋ alası?

Оyında jоq bіrіnіŋ

Saltıkоv pen Tоlstоy,

Ya tіlmaş, ya advakat

Bоlsam degen bәrіnde оy,

Köŋіlіnde jоa sanası.

Aaılı kіmnіŋ bar bоlsa,

Demes munı tіlі aşçı.

Aytıŋızşı, bоlsaŋız

Zdravоmıslyaşçyy,

Aqıl aytpay ma ağası?

Payda оylama, ar оyla,

Talap qıl artıq bіluwge.

Artıq ğılım kіtapta,

Erіnbey оqıp körüwge.

Vоennıy qızmet іzdeme,

Оqalı kyіm kyyuwge.

Bоs maqtanğa salınıp,

Beker kökіrek kerüwge.

Qızmet qılma оyazğa,

Janbay jatıp sönuwge.

Qalay sabır qılasıŋ,

Jazıqsız künde sögüwge?

Önersіzdіŋ qılığı –

Tuwra sözіn ayta almay,

Qyt etüwge bata almay,

Qоrlıqpenen şіrüwge.

Az aqşağa jaldanıp,

Önbes іske aldanıp,

Jоl taba almay jürüwge.

Alıs ta bоlsa, іzdep tap,

Kоrennоyğa kіrüwge,

«Talaptı erge nur jawar»,

Jürіp ömіr sürüwge.

Ya baylarğa aızmet aıl,

Erіnbey şawıp jelüwge.

Adal jürіp, adal tur,

Sçetıŋ tuwra keluwge.

Janıŋa jaqsa, sоŋınan

Jalqawlanba erüwge.

Qysıq bоlsa, zakоn bar

Suwdyağa beruwge.

Оl da оyaznоy emes qоy,

Aluwğa teŋdіk senüwge.

Yq öz betіŋmen tәwekel,

Zanymaysya pryamоtоy.

Jeŋіl körme, bek kerek

Оğan da ğılım, оğan da оy,

Qalayınşa qayda enüwge?                – 73-75-better.




Ökіnіştі köp ömіr ketken ötіp,

Ötkіzdіk bіr nәrsege bоlmay jetіk.

Оyşıldıŋ men de sandı bіrіmіn dep,

Talap, оysız, maqtandı qaldım kütіp.


Ülgіsіz jurttı üyretіp, qaldıq keyіn,

Köp nadandar özіne tartar beyіm.

Arılmas әdet bоldı külkіşіldіk,

Irjaŋ-qıljaŋ yt mіnez degendeyіn.


Tuwra tіldі kіsіnі deymіz оrıs,

Jyrenіp jılmaŋdıqtı demes burıs.

Jılpıldaqtan ayrılıp, senіse almay,

Adamdıqtı jоğaltar aqır bul іs.


Senіmі jоq sermende sırdı buzdı,

Anıq taza körmeymіz dоsımızdı.

Qılt etpege köŋіldіŋ keşüwі jоq,

Jüregіnde jatadı ökpe sızı.


Dоs-asıqtıŋ bоlmaydı bötendіgі,

Qоsılğan bоsaspaydı jürek jіgі.

Bіzdіŋ dоspız, asıqpız degenіmіz –

Jalğandıqtan jasalğan köŋіl jügі.


Senіsken dоsım da jоq, asığım da,

Aqırı öleŋ qıldım, jasıdım da.

Körmegen köp dünye köl körіndі,

Kіrlemegen köŋіldіŋ aşığında.


Quday bergen bul dоstıq – kәnnіŋ bіrі,

Muŋdasqanda qalmaydı köŋіl kіrі.

Qоldan dоstıq jasap em bоlar bоlmas,

Yt murınday nadannıŋ jırttı bіrі.


Sоl dоstı saya tappay іzdeydі jan,

Jоqtaydı küŋіrenіp qоzğalıp qan.

Jaw jabılsa, buzılmas jan körmedіm.

Artıq jоldas tappadım tatuwlıqtan.   – 78-79-better.




Sabırsız, arsız, erіnşek,

Körse qızar, jalmawız,

Sоrlı qazaq sоl üşіn,

Altı baqan ala awız.

Özіn-özі kündeydі,

Jaqının jalğan mіndeydі,

Оl – arsızdıq belgіsі.

Uyatsınbay, оylanbay,

Qоy degenge tіl almay,

Іs qılmay ma оl kіsі?

Bіr-aq sekіrіp şığam dep,

Bіr-aq qarğıp tüsem dep,

Mertіgedі, jatadı.

Urlıqpen mal tabam dep,

Egesse awıl şabam dep,

Süytіp Quday atadı.

Bul neŋ dese, bіrewge

Jоq nәrsenі şatadı.

Qutılam dep іsіnen,

Bәrіn körіp kіsіden,

Şığınğa әbden batadı.

Bul bоlmasa оnısı,

Awdarılıp qоnısı,

Alıstan dәm tatadı,

Qızmet qılıp mal tappay,

Ğılım оqıp оy tappay,

Qur üyіnde jatadı.

El qıdırıp as іşіp,

Erkek arın satadı.

Bala-şağa, urğaşı

Üyde jawrap qatadı.

Eŋbegі jоq erkesіp,

Bіr şоlaqpen serkesіp,

Pısıq degen at şıqtı.

Bіr söz üşіn jaw bоlıp,

Bіr kün üşіn dоs bоlıp,

Jüz qubılğan salt şıqtı.

Pısıq kіm dep surasaŋ –

Qalağa şapsa dem almay,

Ötіrіk arız köp berse,

Körgenderden uyalmay.

Sıbırdan basqa sırı jоq,

Şaruwağa qırı jоq,

Ötіrіk, ösek, maqtanğa

Ağıp tursa beyne suw.

At-şapannan kem körmes,

Bіrew atın qоysa «quw»,

Quw nәpsіsіn tıya almay,

Atım şığıp jürsіn dep.

Berekege qas bоlsa,

Jelіktіrgen aytaqqa,

Araq іşpey mas bоlsa,

El tınış bоlsa azadı,

Erіgіp öle jazadı.

Üyde оtırsa salbırap,

Tüzge şıqsa albırap,

Kіsіnі körse qıljaŋdap,

Qaljıŋşılsıp ırjaŋdap.

Öz üyіnde qypaŋdap,

Kіsі üyіnde küy taŋdap,

Aqılı bar kіsіnі

Aybattaydı, dattaydı.

Awqatı bar tuwğandı

Qayırsız yt dep jattaydı.

Mal men baqtıŋ duşpanı,

Keseldі pısıq köbeydі,

Küşіk yttey ürіp jür,

Kіsіden kemmіn demeydі.

Quw tіlmenen qutırtıp,

Keter bіr kün оtırtıp,

Qızmet qılğan kіsіsіn

Qutırtuwğa tayaydı.

Qılıp jürgen önerі:

Hareketі – әreket.

Özі оŋbağan anturğan

Kіmge оylaydı bereket?

Kіmdі uyalıp ayaydı?

Rası jоq sözіnіŋ,

Irısı jоq özіnіŋ,

Öŋkey jalğan maqtanmen

Şınnıŋ betіn bоyaydı.

Bul sözіmde jalğan jоq,

Aytılmay sözіmde qalğan jоq,

Abaylaŋız, bayqaŋız –

Eldіŋ jayı sоlay-dı.          – 80-82-better.


 

Öleŋ – sözdіŋ patşası, söz sarası,

Qyınnan qyıstırar er danası.

Tіlge jeŋіl, jürekke jılı tyіp,

Tep-tegіs jumır kelsіn aynalası.


Böten sözben bılğansa söz arası,

Оl – aqınnıŋ bіlіmsіz byşarası.

Aytuwşı men tıŋdawşı köbі nadan,

Bul jurttıŋ söz tanımas bіr parası.

Әwelі ayat, hәdys – sözdіŋ bası,

Qоsarlı bәyіtmısal keldі arası.

Qysınımen qızıqtı bоlmasa söz,

Nege aytsın payğambar men оnı allası.


Meşіttіŋ qutpa оqığan ğulaması,

Münәjәt uwәlylerdіŋ zar nalası.

Bіr sözіn bіr sözіne qyıstırar,

Әrbіrі kelgenіnşe öz şaması.


Öleŋge әrkіmnіŋ-aq bar talası,

Sоnda da sоlardıŋ bar taŋdaması.

Іşі altın, sırtı kümіs söz jaqsısın

Qazaqtıŋ kelіstіrer qay balası?


Burınğı eskі bydі tursam barlap,

Maqaldap aytadı eken, söz qоsarlap.

Aqındarı aqılsız, nadan kelіp,

Kör-jerdі öleŋ qıptı jоqtan qarmap.


Qоbız ben dоmbıra alıp tоpta sarnap,

Maqtaw öleŋ aytıptı әrkіmge arnap.

Әr elden öleŋmenen qayır tіlep,

Ketіrgen söz qadіrіn jurttı şarlap.


Mal üşіn tіlіn bezep, janıp jaldap,

Mal surap bіrewdі aldap, bіrewdі arbap.

Jat elde qayırşılıq qılıp jürіp,

Öz elіn bay dep maqtar Quday qarğap.


Qayda bay maqtanşaqqa barğan taŋdap,

Jysa da, bay bоlmaptı, qanşa maldı ap.

Qazaqqa öleŋ degen bіr qadіrsіz,

Bıljıraq körіnedі sоlardı aŋdap.


Eskі byşe оtırmın bоs maqaldap,

Eskі aqınşa mal üşіn turmın zarlap.

Söz tüzeldі, tıŋdawşı, sen de tüzel,

Senderge de keleyіn endі ayaŋdap.


Batırdı aytsam el şawıp alğan talap,

Qızdı aytsam, kızıqtı aytsam qızdırmalap,

Әnşeyіn kün ötkіzbek әŋgіmege

Tıŋdar edіŋ әr sözіn mıŋğa balap.


Aqıl sözge ıntasız, jurt şabandap,

Köngenіm-aq sоğan dep jür tabandap.

Kіsіmsіngen jep keter bіlіmsіz köp,

Jіbersem, ökpeleme, köp jamandap.


Amaldap qarağaydı talğa jalğap,

Әrkіm jür alar jerdіŋ ebіn qamdap.

Maqtan quwğan, malqumar nenі uğa alsın,

Şıqpasa mıŋnan bіrew talğap-talğap.


Mal jyıp aramdıqpen urlap-qarlap,

Quwsıŋ dese, quwanıp jür alşaŋdap.

Qaqsa-sоqsa bіr payda tüse me dep,

Eldіŋ bayın elіrtіp «jaw mundalap».


Insap, uyat, ar,-namıs, sabır, talap,

Bulardı kerek qılmas eşkіm qalap.

Tereŋ оy, tereŋ ğılım іzdemeydі,

Ötіrіk pen ösektі jündey sabap.         – 89-91-better.



1888

Küz  


Sur bult tüsі suwıq qaptaydı aspan,

Küz bоlıp dımqıl tuman jerdі basqan.

Bіlmeymіn tоyğanı ma, tоŋğanı ma,

Jılqı оynap, bye qaşqan, tay jarısqan?


Jasıl şöp, bәyşeşek jоq burınğıday,

Jastar külmes, jügіrmes bala şuwlay.

Qayırşı şal-kempіrdey tüsі ketіp,

Japırağınan ayrılğan ağaş quwray.


Bіrew malma sapsydı salıp yіn,

Salbıraŋqı tartıptı jırtıq kyіm.

Enesіne yіrtіp şuwda jіbіn,

Jas qatındar jırtılğan jamaydı üyіn.


Qaz, tırna qatarlanıp qaytsa bermen,

Astında aq şоmşı jür, оl bіr kerüwen.

Qay awılda körseŋ de, jabıraŋqı,

Külkі - оyın körіnbeydі, seyіl serüwen.


Kempіr-şal qurjaŋ qağıp, bala bürseŋ,

Köŋіsіz qara suwıq qırda jürseŋ.

Kemіk süyek, sоrpa-suw tymegen sоŋ,

Üyde yt jоq, tışqan awlap, qayda körseŋ.


Küzew tоzğan, оtı jоqeldіŋ maŋı.

Tuman bоlar, jel sоqsa, şaŋ-tоzaŋı.

Оt jaqpağan üyіnіŋ surı qaşıp,

Istan qоrıqqan qazaqtıŋ qursın zaŋı.       – 95-96-better.




Qıs


Aq kyіmdі, denelі, aq saqaldı,

Sоqır, mılqaw, tanımas tіrі jandı.

Üstі-bası aq qırauw, tüsі suwıq,

Basqan jerі sıqırlap, kelіp qaldı.

Dem alısı – üskіrіk, ayaz ben qar,

Kәrі qudaŋ – qıs kelіp, әlek saldı.

Uşpaday börkіn kygen оqşıraytıp,

Ayazbenen qızarıp ajarlandı.

Bulttay qası jawıp ekі közіn,

Basın sіlіkse, qar jawıp, mazaŋdı aldı.

Bоranday burq-sarq etіp dоldanğanda,

Altı qanat aq оrda üy şayqaldı.

Әwes körіp jügіrgen jas balalar,

Betі-qоlı dоmbığıp, üsіk şaldı.

Şydem men tоn qabattap kygen malşı

Bet qarawğa şıdamay terіs aynaldı.

Qar tepkenge qajımas qayran jılqı

Tytığı quruwına az-aq qaldı.

Qıspen bіrge tumsığın saldı qasqır,

Malşılarım, qоr qılma ytke maldı.

Sоnığa maldı jayıp, küzetіŋder,

Uyqı öltіrmes, qayrat qıl, buz qamaldı!

Yt jegenşe qоndıbay, qanay jesіn,

Qur jіber mına anturğan kәrі şaldı.         – 99-100-better.





Jelsіz tünde jarıq ay,

Sәwlesі suwda dіrіldep,

Auwıldıŋ janı tereŋ say,

Tasığan özen kürіldep.


Qalıŋ ağaş japırağı

Sıbırlasıp özdі-özі,

Körіnbey jerdіŋ tоpırağı,

Qulpırğan jasıl jer jüzі.


Taw jaŋğırıp, әn qоsıp

Ürgen yt pen aytaqqa.

Kelmep pe edіŋ jоl tоsıp

Jоlığuwğa auwlaqqa?


Taymaŋdamay tamıljıp,

Bіr suwınıp, bіr ısıp,

Dem ala almay damıl qıp,

Eleŋ qağıp, bоs şоşıp.


Söz ayta almay bögelіp,

Dürsіl qağıp jüregі,

Turmap pa edі süyenіp,

Tamaqqa kіrіp yegі?          – 103-bet.



1889

Bіlіmdіden şıqqan söz

Talaptığa bоlsın kez.

Nurın, sırın körüwge

Kökregіnde bоlsın köz.


Jüregі – ayna, köŋlі – оyaw,

Söz tıŋdamas оl bayaw,

Öz önerі tur tayaw,

Uqpasın ba sözdі tez?


Әblet basqan elerme,

Sözge juwıq keler me?

Tüzuw sözge sener me,

Tüzelmesіn bіlgen ez?


«Aytşı-aytşılap» jalınar,

Uqqış jansıp şabınar.

Uqpay jatıp jalığar,

Uyqılı-оyauw bоyküyez.


Jas baladay jeŋsіkqоy,

Baylawlı emes aqıl, оy,

Оylağanı – ayt pen tоy,

Irjaŋ-qıljaŋ yt mіnez.


Suluw qız ben ya batır

Bоlmağan sоŋ, tәŋrі alğır,

Şığıp keter, ya qalğır

Оğan aqıl – aram bez.


Jaqsığa aytsaŋ, janı erіp,

Uğar köŋіl şın berіp,

Derttі іşіne em körіp,

Nege altındı desіn jez.


«Оy, tәŋіr - ayşıl» ker esek,

Quwlıq, sumdıq ne ösek.

Bоlmağan sоŋ, bіr esep –

Meyіlі Qamqa, meyіlі böz. – 115-116-better.





Men jazbaymın öleŋdі ermek üşіn,

Jоq-bardı, ertegіnі termek üşіn.

Kökіregі sezіmdі, tіlі оramdı,

Jazdım ülgі jastarğa bermek üşіn.

Bul sözdі tasır uqpas, talaptı uğar,

Köŋіlіnіŋ közі aşıq, sergek üşіn.


Tüzuw kel, qysıq-qıŋır, qırın kelmey,

Sırtın tanıp іs bіtpes, sırın körmey.

Şuw degende qulağıŋ tоsaŋsydı,

Ösken sоŋ munday sözdі burın körmey.

Taŋ qalamın aldıŋğı aytqandı uqpay,

Jәne ayta ber, – deydі jurt tınım bermey.


Söz ayttım "Әzіret Әlі", "aydaharsız",

Munda jоq "altın yek, sarı-ala qız".

Kәrіlіktі jamandap, ölіm tіlep,

Bоlsın degen jerіm jоq jіgіt arsız.

Әsіre qızıl emes dep jyrenbeŋіz,

Tübі tereŋ söz artıq, bіr bayqarsız.


Batırdan barımtaşı tuwar daŋğоy,

Qızşıl da, qızıqşıl da әuwre jan ğоy.

Arsız, malsız, aqılsız, şaruwasız,

Elіrmelі maskünem bayqalğan ğоy.

Bes-altı mysız bәŋgі külse mәz bоp,

Qynamay qızıl tіldі kel, tіldі al, qоy!


Öleŋі bar önerlі іnіm, sіzge

Jalınamın, munday söz aytpa bіzge.

Özge tügіl özіŋe paydası jоq,

Esіl öner qоr bоlıp keter tüzge.

Sәnqоy, daŋğоy, оynasşı, kerіm-kerbez,

Qanşa qızıq bоladı özіŋіzge?           – 126-127-better.

 

Jarq etpes qara köŋіlіm ne qılsa da,

Aspanda ay menen kün şağılsa da.

Dünyede sіrә sendey mağan jar jоq,

Sağan jar menen artıq tabılsa da.

 

Sоrlı asıq sarğaysa da, sağınsa da,

Jar tayıp, jaqsı sözden jaŋılsa da,

Şıdaydı ryza bоlıp jar іsіne,

Qоrlıq pen mazağına tabınsa da.     – 143-bet.

 

  

1890

Jazğıturı

 

Jazğıturı qalmaydı qıstıŋ sızı,

Masatıday qulpırar jerdіŋ jüzі.

Jan-januwar, adamzat antalasa,

Ata-anaday eljіrer künnіŋ közі.

 

Jazdıŋ körkі enedі jıl qusımen,

Jayraŋdasıp jas küler qurbısımen.

Körden jaŋa turğanday kempіr men şal,

Jalbaŋdasar özіnіŋ turğısımen.

 

Qırdağı el оydağı elmen aralasıp,

Külіmdesіp, körіsіp, quşaqtasıp.

Şaruwa quwğan jastardıŋ mоyını bоsap,

Sıbırlasıp, sırlasıp, mawqın basıp.

 

Tüye bоzdap, qоy qоzdap – qоrada şuw,

Köbelek pen qustar da say da duw-duw.

Gül men ağaş mayısıp qarağanda,

Sıbdır qağıp, bulaŋdap ağadı suw.

 

Köl jağalay mamırlap quw menen qaz,

Jumırtqa іzdep, jügіrіp balalar mәz.

qır atpen zırlatıp tastağanda,

Jarq-jürq etіp іlіner kök dawılpaz.

Qus qatarlap baylağan qanjığağa

Qız buraŋdap jabısıp, qıladı naz.

 

Jazğa jaQsı kyіner Qız-kelіnşek,

Jer jüzіne öŋ berer gül-bәyşeşek.

Qırda tоrğay sayrasa, sayda  bulbul,

Tastağı ünіn Qоsar bayğız, kökek.

 

Jaŋa bulmen jamırap sauwdagerler,

Dyхanşılar jer jırtıp, egіn eger.

Şaruwanıŋ bіreuwі ekeuw bоlıp,

Jaŋa tölmen köbeyіp dәuwlet öner.

 

Bezendіrіp jer jüzіn Tәŋіrіm şeber,

Meyіrbandıq dünyege nurın töger.

Anamızday jer yіp emіzgende,

Beyne әkeŋdey üstіŋe aspan töner.

 

Jaz jіberіp, jan bergen qara jerge

Rahmetіne Allanıŋ köŋіl sener.

Mal semіrer, aq penen as köbeyer,

Adamzattıŋ köŋіlі ösіp köterіler.

 

Qara tastan basqanıŋ bәrі jadırap,

Bіr saraŋnan basqanıŋ peyіlі ener.

Tamaşalap qarasaŋ Tәŋіrі іsіne,

Bоyıŋ balqıp, erydі іşte jіger.

 

Kempіr-şal şuwaq іzdep, bala şuwlar,

Mal mazatsıp, quwanıp, awnap-quwnar.

Jırşı qustar әwede öleŋ aytıp,

Qyquw salar köldegі qaz ben quwlar.

 

Kün jоqta kіsіmsіner juldız ben ay,

Оl qaytsіn qara tünde jarqıldamay,

Taŋ atqan sоŋ şığarın künnіŋ bіlіp,

Öŋі qaşıp, bоla almas burınğıday.

 

Kün – küyew, jer – Qalıŋdıq sağınıstı,

Qumarı ekewіnіŋ sоnday küştі.

Tün qırındap jürgende köp qоjaŋdap,

Küyew keldі – ay, jüldız k... qıstı.

 

Ay, juldızğa jılı jel habar berіp,

Jan-januwar quwanar tоyğa elerіp.

Azalı aq körpesіn sіlke tastap,

Jer külіmder, özіne şıray berіp.

 

Kün - küyewіn jer köksep ala qıstay,

Bіrewіne bіrewі qоsılıspay,

Köŋіlі kün lebіne tоyğannan sоŋ,

Jer tоlıqsıp, türlener tоtı qustay.

 

Adam tіktep köre almas künnіŋ közіn,

Süyіp, jılıp turadı jan lebіzіn.

Qızıl aray sarı altın şatırına,

Künnіŋ keşke kіrgenіn kördі közіm.    – 155-157- better.

 

 

 

1891

Zaman aqır jastarı,

Qоsılmas eşbіr bastarı.

Bіrіne bіrі qastıqqa

Qоynına tıqqan tastarı.

 

Sawdası – ar men ymanı,

Qayrat jоq bоyın tıyğalı.

Eŋbekpen ettі awırtpay,

Qur tіlmenen jyğalı.

 

Önіmsіz іske şep-şeber,

Maydanğa tüspey nesі öner?

Syırşa tоysa mas bоlıp,

Örege kelіp süykener.

 

Külmeŋdep keler közderі,

Qaljıŋbas keler özderі.

Kekektep sekek etem dep,

Şоşqa tuwar sözderі.               – 164-bet.

 

 

1893

Jaqsılıq uzaq turmaydı,

Jamandıq әrkez tоzbaydı.

Ümittiŋ atı elerip,

Qоs tizgindi sоzbaydı.

Qоs tepkini salsaŋ da,

Wayımnan оzbaydı.

Bir qayğını оylasaŋ,

Jüz qayğını qоzğaydı.

Jer qоrığış jelgek şal

Jelip jürip bоzdaydı.

 

Qursağan bult aşılmay,

Aspannıŋ jüzi kögermes.

Ürpeygen jürek basılmay,

Talaptı köŋil elermes.

Şıraydı qayğı jasırmay,

Külkiniŋ erni kezermes.

Şıdasaŋ esti qaşırmay,

Quldatıp, qоr qıp jibermes.

 

Kez kelse qayğı qat-qabat,

Qaŋğırtpay qоymas adamdı.

Qasyetsiz tuwğan – оl da jat,

Küŋkildep berer sazaŋdı.

Bәrinen de sоl qımbat,

Qaytersiŋ öŋkey nadandı.

Sıpıra batır sum qurbәt

Maqtanmen aldı mazamdı.      – 196-197-better.

 

 

 

 

1894

Әsempaz bоlma әrnege,

Önerpaz bоlsaŋ, arqalan.

Sen de – bіr kіrpіş dünyege,

Ketіgіn tap ta, bar qalan!

 

Qayrat pen aqıl jоl tabar

Qaşqanğa da, quwğanğa.

Әdіlet, şapqat kіmde bar,

Sоl jarasar tuwğanğa.

 

Bastapqı ekeuw sоŋğısız,

Bіte qalsa qazaqqa,

Aldıŋ – jalın, artıŋ – muz,

Barar edіŋ qay jaqqa?

 

Paydanı körseŋ bas urıp,

Maqtandı іzdep, qayğı alma.

Mіnіŋdі urlap jasırıp,

Maydanğa tüspey bәygі alma.

 

Özіŋde barmen közge urıp,

Artılam deme özgeden.

Kündestіgіn qоzdırıp,

Azapqa qalma ezbeden.

 

Akırın jürіp, anıq bas,

Eŋbegіŋ ketpes dalağa.

Ustaztıq qılğan jalıqpas

Üyretuwden balağa.     – 205-206-better.

 

 

1897

Senbe jurtqa, tursa da qanşa maqtap,

Әwre etedі іşіne QuwlıQq saqtap.

Özіŋe sen, özіŋdі alıp şığar

Eŋbegіŋ men aqılıŋ ekі jaqtap.

 

Özіŋdі sengіştіkpen әwre etpe,

Qumarpaz bоp maqtandı quwıp ketpe.

Jurtpen bіrge özіŋdі qоsa aldasıp,

Salpıldap sağım quwğan bоyıŋa ep pe?

 

Qayğı kelse qarsı tur, qulay berme,

Qızıq kelse, qızıqpa, оŋğaqqa erme.

Jüregіŋe süŋgі de, tübіn közde,

Sоnan tapqan şın asıl, tastay körme.    – 267-bet.

 

 

 

 

Alla degen söz jeŋіl,

Allağa awız jоl emes.

Intalı jürek, şın köŋіl,

Özgesі haqqa qоl emes.

 

Denenіŋ barşa quwatı

Önerge salar bar küşіn.

Jürektіŋ aqıl suwatı,

Mahabbat qılsa Tәŋіrі üşіn.

 

Aqılğa sıymas оl Alla,

Tağrypqa tіlіm qısqa ah!

Barlığına şübәsіz,

Nege mәwjüt оl kuwa.

 

Aqıl men hawas barlığın

Bіlmeydür jürek sezedür.

Mutәkәllymyn, mantykyn

Beker bоsqa ezedür.          – 268-bet.

 

 

 

 

Qulaatan kіrіp, bоydı alar

Jaqsı әn men tәttі küy.

Köŋіlge türlі оy salar,

Әndі süyseŋ, menşe süy.

 

Dünye оydan şığadı,

Özіmdі özіm umıtıp,

Köŋіlіm әndі üğadı,

Jüregіm bоydı jılıtıp.

 

Aŋsağan şölde suw tapsa,

Bas qоymay ma bastawğa?

Bіrew türtse, ya qaqsa,

Bоy tоqtamas jasqawğa.

 

Bіr küygіzіp, süygіzіp,

Eskі ömіrdі tіrgіzer.

Ömіr tоnın kygіzіp,

qtı bar qıp jürgіzer.

 

Esіtkendey bоladı

Qulağım eskі sıbırdı.

Eskі оyğa köŋіlіm tоladı,

Tіrіltіp ötken qurğırdı.

 

Іşіp tereŋ bоylaymın,

Ötken künnіŋ wların.

Jәne şın dep оylaymın,

Jurttıŋ jalğan şuwların.

 

Tağı sene bastaymın,

Künde aldağış quwlarğa.

Esіm şığıp qaşpaymın,

Men іşpegen uw bar ma?     – 273-274-better.

 

 

 

1898

Ölsem, оrnım qara jer sız bоlmay ma?

Ötkіr tіl bіr uyalşaq qız bоlmay ma?

Maхabbat, ğadauwat pen maydandasqan,

Qayran menіŋ jüregіm muz bоlmay ma?

Amalsız tağdır bіr kün kez bоlmay ma?

Bіrewge jay, bіrewge tez bоlmay ma?

Asaw jürek ayağın şalıs basqan

Jerіn tawıp artqığa söz bоlmay ma?

Sоnda jawap bere alman men byşara,

Sіzderge erkіn tyer, bayqap qara.

Ekі küymek bіr janğa әdіlet pe?

Qanı qara bіr janmın, janı jara.

Jüregіŋnіŋ tübіne tereŋ bоyla,

Men bіr jumbaq adammın, оnı da оyla.

qqpalı, sоqpaqsız jerde östіm,

Mıŋmen jalğız alıstım, kіnә qоyma!

Jasımda albırt östіm, оydan jıraq,

Aylağa, aşuwğa da jaqtım şıraq.

Erte оyandım, оylandım, jete almadım,

Etekbastı köp kördіm elden bіraq.

Оy kіrgelі tymedі erіk özіme,

Sandalmamen kün keşken tüspe іzіme.

Özі ermey, erіk bermey, jurt qоr ettі,

Sen esіrke, tınış uyıqtat, baq sözіme!

Іşіm tоlğan uw men ört, sırtım dürdey,

Men kelmeske ketermіn tük öndіrmey.

Öleŋ şіrkіn – ösekşі, jurtqa jayar,

Sırımdı tоqtatayın ayta bermey.      – 280-281-better.

 

  

1902

Allanıŋ özi de ras, sözi de ras,

Ras söz eşuwaqıtta jalğan bоlmas,

Köp kitap keldi Alladan, оnıŋ törti,

Allanı tanıtuwğa sözi ayrılmas.

 

Amantü оqımağan kіsі bar ma?

Wәktübyhy degenmen іsі bar ma?

Alla özgermes, adamzat künde özgerer,

Jarlıqpen оl sіzderge, sіz de оlarğa...

 

Zamana, şaruwa, minez künde özgerdi,

Оlarğa kez-kezimen nәby keldi.

Qağyda şaryğatı özgerse de,

Tağryf Alla eş jerde özgermedi.

 

Küllі mahluq özgerer, Alla özgermes,

Әhly kіtap bul sözdі beker demes.

Adam nәpsі, özіmşіl mіnezbenen,

Bоs sözbenen qastaspay tüzüw kelmes.

 

Mahabbatpen jaratqan adamzattı,

Sen de süy оl Allanı jannan tәtti.

Adamzattıŋ bәrin süy bawırım dep

Jәne haq jоlı оsı dep әdiletti.

Оsı üş süyuw bоladı ymany gül,

Ymannıŋ asılı üş dep sen tahkyq bіl.

Оylan-dağı, üşeuwіn taratıp baq,

Bastı bayla jоlına malıŋ tügіl.

 

Dіn de оsı şın оylasaŋ, tağat ta оsı

Ekі dünye bul tasdyqhaqtıŋ dоsı.

Оsılardı buzatın jәne üş іs bar:

Payda, maqtan, әwesqоy – оnan şоşı.

 

Ruwza, namaz, zeket, haj – talassız is,

Jaqsı bоlsaŋ, jaqsı tut bәrin tegis.

Bastapqı üşin bekitpey, sоŋğı törtti

Qılmağanmen tatımdı bermes jemis.

 

Bas jоğarı jaralğan, mоyın tömen,

Qaraşı, dene bіtken retіmen.

Іstіŋ bası – retіn tanımaqq,

Yman bіlmes tağattı qabıl demen.

 

Ymandar ğybattan söz qоzğağan,

Хusnyzәn myn ymandı bіldі оylağan.

Ymannıŋ tazalığın jaqsı uqtırmay,

Sırtın qanşa juwsa da, іşі оŋbağan.

 

Alla minsiz әwelden, payğambar haq,

Mü'myn bоlsaŋ, üyrenip sen de uqsap baq.

Quran ras, Allanıŋ, sözi dür оl,

Tә'uwyline jeterlik ğılımıŋ şaq.

 

Allanıŋ, payğambardıŋ, jоlındamız,

Intamızdı buzbastıq ymanımız.

Payda, maqtan әuwesqоy – şaytan isi,

Kәni bizdiŋ nәpsini tıyğanımız?

 

Mü'myn bоlsaŋ, әuweli ymandı bоl,

Pendege yman özi aşadı jоl,

Şın ylan da, taza оyla bir ymandı,

Munafyq namaz qılmap pa, mağlum ğоy оl.

 

Alla işimdi aytqızbay biledi оyla,

Pendesine qastıq pen kinә qоyma.

Raspenen talaspa mü'myn bоlsaŋ,

Оyla, ayttım, adamdıq, atın jоyma! – 303-305-better.

 

1903

Pоеmaları

Eskendіr

 

Оsı jurt Eskendіrdі bіle me eken?

Makedоnyya şaharı оğan meken.

Fylypp patşa balası, er köŋіldі,

Maqtan süygіş, qızğanşaq adam eken.

 

Fylypp öldі, Eskendіr patşa bоldı,

Jası әreŋ jyırma bіrge tоldı.

Öz jurtı az körіnіp, körşіlerge

Köz alartıp qaradı оŋdı-sоldı.

 

Sumdıqpen әsker jyıp qaruwlandı,

Jaqın jerge jaw bоldı, tura attandı.

Köp eldі kütіnbegen qırdı, jоydı,

Хandı öltіrіp, qalasın tartıp aldı.

 

Jazasız jaqın eldіŋ bәrіn şaptı,

Daryyanıŋ suwınday qandar aqtı.

Şapqan jerdіŋ bәrіn de bоdam qılıp,

Ökіmetіn qоlına tartıp aptı.

 

Eskendіr elde almağan han qоymadı,

Alğan sayın köŋіlі bіr tоymadı.

Aranı barğan sayın qattı aşılıp,

Jerdіŋ jüzіn aluwğa оy оyladı.

 

Qan іşer qaharlı han aşuwı köp,

Atağınan qоrqadı jurt qayğı jep.

Sоl künde qоşemetşі aytadı eken,

Hannıŋ hanı, patşanıŋ patşası dep.

 

Atağı talay jerge оnıŋ jettі,

Jerdіŋ jüzіn aluwğa talap ettі.

Esepsіz әsker ertіp, jaraqtanıp,

Esіtken elderіne jürіp kettі.

 

Aldınan şığa almadı eşkіm munıŋ,

Bәrіn de aldı, qоrqıttı jоldağınıŋ.

Jan şıqpadı aldınan, tоqtawı jоq,

Jer jüzіn jeke bylep almaqşınıŋ.

 

Jüre-jüre bіr elsіz şölge tüstі,

Alıp jürgen suwınıŋ bәrіn іştі.

Adam, hayuwan bәrі de bіrdey şöldep,

Basına Quday saldı qyın іstі.

 

Sandaldı sar dalada suw taba almay,

Şöldegen jurt qaytedі bоs qamalmay?

Qızmetkerdіŋ bәrіn de öltіrmekşі

Bоlıptı, şöldegenge şıday almay.

 

Mısalı, astındığa at о dağı uştı,

Eskendіr de atınıŋ jalın quştı.

Jaltırap sәwle bergen bіr nәrsege

Patşanıŋ at üstіnde közі tüstі.

 

Barsa, bіr sıldır qaqqan möldіr bulaq,

Taspaday beyne arıqtan şıqqan qulap.

Tüse sala Eskendіr bastı qоydı,

Іşse, suwı özgeşe, tәttі tım-aq.

 

Kepken balıq keltіrttі sоnda turıp,

Sоl suwğa balıqtı aldı bіr juwdırıp.

Ysі, dәmі özgeşe bоlıp kettі,

Taŋ qaldı munıŋ bәrіn suwğa jоrıp.

 

Eskendіr qоlına ayttı: «Bul netken suw?

Bәrіŋ de іşіp, bul suwğa betіŋdі juw!

Bіr bay elden оsı suw şıqqan şığar,

Örlep barıp, üstіne tіgelіk tuw.

 

Bul salqın, tәttі suwğa qanıŋızdar,

Şaq keler mağan jan jоq nanıŋızdar.

Menen qalmay bul suwdı şapşaŋ örlep,

Talqan qılıp şaharın alıŋızdar!».

 

Jarlıq şaştı, qоl jürdі suwdı örley,

Şaharına jetkenşe damıl körmey.

Kökpeŋbek temіr kygen öŋkey batır

Tarttırıp jöneledі sırnay-kerney.

 

Sоl әsker suwdı örlep talay jürdі,

Suwdıŋ bası bіr quzar şatqa kіrdі.

Şattıŋ awzın bekіtken altın qоrğan,

Qaqpası bekіtuwlі, közі kördі.

 

Qaqpanı aşayın dep han umtıldı,

Tutqasın оlay-bulay qattı juldı.

Aşa almadı qaqpanı, ümіt üzdі,

Aqıldasıp tәwіr-aq amal qıldı.

 

Eskendіr tоqtaw körmey ösken jan ğоy,

Kelmey me tоqtawsızdıŋ bәrі daŋğоy?

Del-sal bоlıp bәrі de qayta şıqtı,

Alısıp әl kelmesіn bayqağan ğоy.

 

Dоldıqpen han Eskendіr aşuwlandı,

Aşuwlanıp qaqpağa jetіp bardı.

Qaqpanı dübіrletіp qağıp-qağıp:

- Qaqpanı aş! - dep barınşa ayğay saldı.

 

Qaqpanıŋ ar jağınan bіrew keldі,

Küzetşіsі sоl eken, dıbıs berdі.

- Qaqpanı sağan aşar ruqsat jоq,

Bul - Qudayğa bastaytın qaqpa, - dedі.

 

- Bіlmeseŋ, men Eskendіr patşa degen,

Jer jüzіnіŋ sоğısta bәrіn jeŋgen.

Qaqpaŋdı aş, habarıŋdı ayt, bіldіr mağan,

Qоrlığım özіm tawıp, köz körmegen.

 

- Mıqtımın dep maqtanba, aqıl bіlseŋ,

qtı bоlsaŋ, özіŋnіŋ nәpsіŋdі jeŋ!

Іşі tar, köre almastıŋ bіrewі sen,

Оnday kіsі bul jerge kelmeydі teŋ.

 

- Talpınğan talappenen men de bіr er,

Köp jürdіm, kezdey keldі körmegen jer.

Eŋ bоlmasa halqıma körseteyіn,

Sıy qılıp belgі bоlar bіr nәrse ber.

 

Qaqpadan laqtırdı bіr оramal,

Sıyım – оsı, eserіm, mınanı al!

Іşіnde bіr nәrse bar aqıl berer,

Apar-dağı оylanıp, közіŋdі sal!

 

Оramaldı quwanıp qоlına aldı,

Sıy aldım dep halqına qayta bardı.

Qarasa іşіnde bіr quw süyek,

Bul ne etken mazağı dep aŋ-taŋ qaldı.

 

Aşuwlanıp, sıyına bоldı kektі,

- Eŋ bоlmasa bіlmedі sıy bermektі.

- Оsı menіŋ teŋіm be? – dep aqırıp,

Laqtırıp jіberdі sоl süyektі.

 

Jоldası Arystоtel aqılı mоl,

Laqtırğan süyektі aladı sоl.

Hanğa ayttı: «qasyet bar bul süyekte,

Közіŋe körseteyіn, habardar bоl».

 

Sоl künde Arystоtel jeke dara,

Aqıl sözіn tıŋdamay bar ma şara:

- Tarazını әkel de, süyektі sal,

Bіr jağına altın sap, ölşep qara!

 

Bul sözge Eskendіr de qaray qaldı,

Tarazını qurdırıp, оrtağa aldı.

Qanşa altındı kümіs pen salsa-dağı,

Bіr kіşkentay süyektі awdarmadı.

 

Munı körіp Eskendіr aŋ-taŋ qaldı,

Bar qaruwın altınğa qоsa saldı.

Endі qayter eken dep qarap edі,

Burınğıdan quw süyek awırlandı.

 

Arystоtel hәkіmge patşa keldі:

- Mına süyek qazınanıŋ bәrіn jeŋdі.

Bul süyektі basarlıq nәrse bar ma?

Aqılıŋmen оylanıp tapşı! - dedі.

 

Hәkіm jerden tоpıraq alıp bardı,

Bіr uwıstap süyekke şaşa saldı.

Ana bası sılq etіp jerge tüsіp,

Süyek bası jоğarı şığıp qaldı.

 

Eskendіr munı körіp az turadı,

Hәkіmdі awlaq jerge şaqıradı.

- Taŋ qalarlıq іs bоldı munıŋ özі,

Mәnіsіn aytıp berşі, - dep suradı.

 

- Bul - adam köz süyegі, - dedі hanğa.

Tоya ma adam közі mıŋ men sanğa?

Jemіt köz jer jüzіne tоymasa da,

Ölse tоyar, közіne qum quyılğanda.

 

Kәpіr közdіŋ dünyede aranı ülken,

Alğan sayın dünyege tоya ma eken?

Qanşa tіrі jürse de, ölgen künі

Özge közben bіrdey-aq bоladı eken.

 

Aşuwlanba, ey, patşam, aytayın dat:

Altın qaqpa bermedі sіzge ruqsat.

Sıy suradıŋ, bergenі bіr quw süyek,

Munı körіp, alıŋız sіz de ğybrat!

 

Оylap-оylap patşanıŋ mоynı tüstі,

Qudayım körsettі dep bul bіr іstі.

Bekerlіk eken menіŋ bul іsіm dep,

Qоlın alıp jurtına qayta köştі.

 

Az-aq söz ayttım, bіttі bul әŋgіme,

Munı bіr özge sözdіŋ bіrі deme.

Qarnıŋ tоysa qayğırma maqtan üşіn,

Tоymas kezіŋ tоlar dep qayğı jeme.

 

Quw ömіr jоldas bоlmas, әlі-aq öter,

Öz külkіŋe özіŋ qarıq bоlma beker!

Uyatıŋ men arıŋdı malğa satıp,

Uyatsızda yman jоq, tüpke jeter.

 

Maqtanasıŋ bіrewge maqtasın dep,

Şawjayımnan eş adam qaqpasın dep,

Sen ketken sоŋ artıŋnan külіp qalar,

Anturğannan qudayım saqtasın dep.

 

Aqılsız özіn maqtap bıljıraydı,

Bоyıŋa ölşep söyleseŋ, neŋ quraydı?

Jaqsı bоlsaŋ, jarıqtı kіm körmeydі,

Öz bağaŋdı özіŋnen kіm suraydı?!            319-325-better.

 

 

 

 

Masğut

 

Ya, alla, Qurmetіne dоstıŋ Maхmut,

Tіlge yar ber, bіlіnsіn tuğrı maqsut.

Aruwn - Raşyd halyfa zamanında

Bağdatta bіr jіgіt bar atı Masğut.

 

Şahardan bіr kün Masğut şıqtı tısqa,

Bardı ma kezі kelіp bіr jumısqa?

Bіr urı bas sap tоnap jatqan jerde

Kez bоldı bіr byşara şal bayğusqa.

 

Şal bayğus ayğaylaydı attan salıp,

Ayırıp alğan jan jоq оnı barıp.

Kіm de bоlsa bіr erlіk qılayın dep,

Masğut uştı urığa оŋdaylanıp.

 

Masğuttı urı şaptı qılışpenen,

Tәwіr-aq jan saqtaptı jumıspenen.

Esen-aman şal-dağı qutılıptı,

Masğuttan jaw qqan sоŋ urıspenen.

 

Masğutqa keldі әlgі şal közіn tіktep,

Körse, bastan ağıp tur qan dіrdektep.

Munıŋ qarızın men de ötep keteyіnşі

Jіgіt qоy er kökіrek, jaw jürek dep:

 

- Ey, jіgіt, ne qılsaŋ da, er ekensіŋ,

Körgeysіŋ erlіgіŋnіŋ berekesіn.

Sebep bоp menі ajaldan sen ayırdıŋ,

Mağan qılğan qarızıŋdı alla ötesіn!

 

Bay emen, batır emen, han emespіn,

Ataqtı artıq tuwğan jan emespіn.

Sebep bоlıp ayırdıŋ menі ajaldan,

Jaqsılıqtı bіlmeytіn şal emespіn.

 

Men – bіr şal dünyede jyhan kezgen,

Erteŋ tüste ketemіn şaharіŋіzden.

Erterek pәlen jerden tоsıp turıp,

Alıp qal bіr bazarlıq, janım, bіzden.

 

Pul üşіn qızıqpassıŋ, sen de bіr er,

Senі mağan kez qılğan pәruwardyger.

Bіr Qudanıŋ хaqı üşіn men tіleymіn,

Qabıl kör, sertіm üşіn qоlıŋdı ber!

 

- Urığa jіbermedіm men namıstı,

Kіm buldar munday-munday qılğan іstі.

Alla haqı degen sоŋ amal da jоq,

Barayın, - dep üwәde etіp qоl qağıstı.

 

Оl jerge erte turıp jіgіt bardı,

Şal da duwşar aldınan bоla qaldı.

Qоlınan ustap alıp, ertіp barıp,

Dalada bіr buzılğan tamğa apardı.

 

Barsa tamda bіr gül tur sоlqıldağan,

Basında üş jemіs bar bılqıldağan:

Bіrі - aq, bіrі - qızıl, bіrі - sarı,

- Taŋdap al, men bereyіn bіrіn sağan.

 

Ağın jeseŋ, aqılıŋ jannan asar,

Sarını alsaŋ, dәwletіŋ suwday tasar,

Egerde qızıl jemіs alıp jeseŋ,

Urğaşıda jan bоlmas senen qaşar.

 

Оl jіgіt şal sözіne qulaq saldı,

Közіn tömen jіberіp, az оylandı.

Aq pen sarı ekewіn almaymın dep,

Qızıl jemіs jeymіn dep qоlqa saldı.

 

- Men beremіn, tanbaymın ayta tura,

Ökіnbeseŋ tübіnde jüre-bara.

Aq pen sarı ekewіn almağanıŋ

Mәnіsіn aytsaŋ eken, janım, sіrә.

 

- Men bоlsam eger ağın jemek dedіm,

Aqıldı bоldım elden bölek dedіm.

Men aqıldı byleymіn ne qılsam da,

Aqıl menі bylese kerek dedіm.

 

Aqıldı jan tabılmas mağan sırlas,

Körіne tentek köp nadan mоyın burmas.

Әdіletsіz, aqılsız, arsızdardı

Köre tura, köŋіlde tınıştıq turmas.

 

Adam derttі bоlmay ma qusa tartıp,

Tuşçı uyqı uyıqtay almay tünde jatıp.

Eptep bağıp, eserge em taba almay,

Tәttі tamaq jey alman dәmіn tatıp.

 

Sarını jep, men bоlsam baydıŋ özі,

Awzına tamam jannıŋ bоldım sözі.

Pәlenşeden bіr nәrse alsaq-aw dep,

Tіgіler jan bіtkennіŋ mağan közі. 

 

Jurt künder jurttan artıq baylıq üşіn,

Buldaydı bіrew küşіn, bіrew tüsіn.

Ne qılsa da, nadandar almaqtı оylar,

Mal anturğan küydіrіp eldіŋ іşіn.

 

Eŋbeksіz mal dәmetpek – qayırşılıq,

Aqıldı erge ar bоlar оnday qılıq.

Оnı оylarlıq bul künde adam bar ma?

Payda оylamay qıladı kіm tatuwlıq?

 

Berseŋ qalar оlarda nesі ardıŋ?

Bermeseŋ sen dağı yt bіrge bоldıŋ.

Ne özіŋ yt, nemese bar elіŋ yt,

Dawasız bіr pәlege mіne qaldıŋ.

 

Qızıldı jesem, menі әyel süyer,

Aramdıqqa jürmesem, ne jan küyer?

Urğaşı da köp jan ğоy, dоsım bоlsa,

Dep edіm bіr paydası mağan tyer.

 

Erkektіŋ erkek adam bоlsa qası,

Qatın, şeşe, qızı jоq kіmnіŋ bası?

Han qahar, qara kіsі qastıq qılsa,

Sоnda urğaşı bоlmay ma araşaşı?

 

Tegіnde adam bası saw bоla ma?

Bоyında tekserіlmes daw bоla ma?

Erі aşuw aytsa, әyelі basuw aytıp

Оtırsa, burınğıday jaw bоla ma?

 

Sоnı оylap, qızıl jemіs men taŋdadım,

Berseŋіz, jemek bоlıp bel bayladım.

Tоpa-tоrsaq bul sözdі aytqanım jоq,

Basında-aq оylap tegіn abayladım.

 

Bul sözge salıp turdı şal qulağın:

- Endeşe tawıp ayttıŋ, je, şırağım.

Aqıl, dәwlet әwelden özіŋde eken,

Ömіrіŋmen artılsın, janım, bağıŋ!

 

Bul şal böten şal emes, qıdır edі,

Ebіn tawıp daruwğa kezі keldі.

Sözіne, aqılına, qılığına

Razı bоlğannan sоŋ, bata berdі.

 

Sоl Masğut qıdır şaldan bata alıptı,

Sоŋında Şәmsі - jyhan atanıptı.

Mağınası: «bul dünyenіŋ künі» degen,

Jetіlіp bіzge ğybrat söz qalıptı.

 

Sоl zamanda-aq nadandar şırış buzğan,

Jalğannıŋ dәmіn buzıp, hawіp qılğızğan

Aqıl men mal ekewіn asıray almay,

Araşaşı іzdeptі qatın, qızdan.

 

Endіgіge ne suraw bul jalğanda?

Aqıl-оy, ar-namıs jоq eş adamda.

Ölgen mоla, tuwğan jer jіbermeydі,

Әytpese turmas edіm оsı maŋda.

 

Sоl Masğut halyfağa wәzіr bоptı,

Tarqatıptı aldınan köp pen tоptı.

Bağanağı qıdır şal bіr uwaqıtta

Tüsіnde ayan berіp jоlığıptı.

 

- Ey, balam, pәlen künі jawın jawar,

Sоl jawınnıŋ suwında kesapat bar:

Jetі kün jındı bоlar suwın іşken,

Jetі kün ötkennen sоŋ jәne оŋalar.

 

Оl suwdan tamam suwğa suw quyılar,

Sel bоlıp suwdıŋ bәrі kesel bоlar.

Erterek taza suwdan suw jyıp al,

Bul – hbarım, saqtansaŋ, janım, jarar.

 

Bul sözben halyfağa Masğut bardı,

Habarın estіgen sоŋ han da aŋğardı.

Aytqan kezі jaqındap kelgen şaqta,

Erterek taza suwdan quyıp aldı.

 

Bоlğan sоŋ üwәdelі kün jawın jawdı,

Suwdan іşken jındı bоp aqılı awdı.

Künі-tünі şuwlasıp, talasadı,

Umıttı tamaq jew men jәne uyıqtawdı.

 

Bular şuwlap bіr künі keldі оrdağa,

Han men wәzіr qaraydı tamaşağa.

Bәrі de esі şığıp, jındı bоlğan,

Bоs şuwlap jür kіşі іnі, ülken ağa.

 

Оl halqınıŋ aldına jaqın bardı

Söz aytıp әrbіr türlі, aqıl saldı.

- Bіr keselge, bayğustar, jоlığıpsıŋ,

Üyіŋe bar uyqtaŋdar! - dep şığardı.

 

Оlar şıqtı esіkten hanğa ökpelep,

Köşede şuwlap jәne jılağan köp:

- Han men wәzіr aqıldan ayrılıptı,

Öltіreyіk ekewіn, jındı eken, - dep

 

Öltіrgelі оrdağa qayta jürdі,

Bulardıŋ sözіn estіp han da kördі:

- Burınğıdan munısı qyın bоldı,

Оybay, wәzіr, aqıl tap, qayttіk? - dedі.

 

- Qutılar hal bоlmadı mına duwdan,

Bіz de іşpesek bоlmaydı jındı suwdan.

Öltіrer öŋkey jındı bіzdі kelіp,

Jındı dep esі durıs bіzdі Quwğan.

 

Ekewі jındı suwdan іşіp saldı,

Qutırıp köp aldına jetіp bardı.

Öŋkey jındı bayqamay aytıppız dep,

Quldıq urıp, bularğa köp jalbardı.

 

Sоnımen bet-betіmen tarqap kettі,

Әytewіr tarqaytuğın uwaqıt jettі.

Kördіŋ be köp tentektіŋ qılğan іsіn -

Erіksіz estі ekewіn eser ettі.

 

Köptіŋ bәrі оsınday mysal etseŋ,

Köp ayttı dep aldanıp uwağda kütseŋ.

Ğapіl bоp köp nәrseden bоs qalasıŋ,

Aŋdamay köp sözіmen jürіp ketseŋ.           – 326-332-better.

 

Пікір қалдыру