Қобыланды батыр

Жалпы мәлімет

Қобыланды батыр

(Қазақ халқының  қаһармандық эпосы)

 Қаһармандық эпос «Қобыланды» жырының қазақ халқында  отызға жуық нұсқалары бар. Эпостың сюжеттік нұсқалары қазақтан басқа Қырым татарлары, башқұрт, қарақалпақ халықтарының ауыз әдебиетінде сақталған.

ҚР Білім және ғылым министрлігі Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында жырдың отызға жуық варианты сақтаулы. Олардың арасында Марабай, Дәулетше, Көшелек, Мұсабай, Мергенбай, Айса, Мұрын, Нұрпейіс, Ержан, Әбілқайыр, Құлзақ, Дүтжан, Нұрсейіт, Біржан т.б. ақын-жыраулардың репертуарындағы нұсқалар сақталған.

Осы жыр нұсқаларының ішінде ең көркем  үлгілерінің  бірі және баспа арқылы ел арасына кең тарағаны Марабай – Мергенбай нұсқасы болып саналады. 

Ғылыми зерттеулер

 «Қобыланды батыр» жыры Кеңестік дәуірде ең алғаш фольклоршы Әбубәкір Диваев 1922 жылы Ташкентте бастырып шығарған «Батырлар» деп аталатын топтамасында жарияланды. Бұл нұсқаны фольклоршыға сол кездегі Ақмешіт уезінің қазағы Мұрат Өскенбаев жіберген.

Ә.Диваев нұсқасында өлең мен қара сөз аралас келіп отырады. Жыр Қобыланды мен Қараман екеуінің Қазан ханға аттанған алғашқы жорық сапарынан басталады.

Жырдың композициясы бір-біріне жалғасып, оқиғалары кезектесіп дамып отыратын, яғни Қобыландының Қазан ханға қарсы аттануы; «Тайбурылдың шабысы»; Қазанның Сырлы қаласын, артынша алты қабат ормен қоршалған Қырлы қаласын шабуы; Қобыланды мен Қазанның жекпе-жек ұрысы; Қобыландының Көбікті ханды жеңуі; Қобыландының Алшағыр ханмен соғысы; елін азат етуі сияқты эпизодтардан құралған. Жырда оқиғалар үдемелі түрде беріліп, тартыс шарықтау шегіне жетіп шешіледі.

Ғылыми әдебиет

Жырдың  бұл үлгісі  «Бабалар сөзі» жүзтомдығының 35-томында жарияланған. Құрастырып, ғылыми түсініктерін жазған ғалымдар      Қ.Алпысбаева, С.Қосан.

Мәтін

 

 

 

QOBILANDI BATIR

 

Qyat rwlıq Qaramannıŋ jawğa attanıp bara jatıp, qurdası qara qıpşaq Qobılandı batırğa aytqanı.

 

Qaraman ayttı: – Qurdasjan,

Mеn Sеyіldіŋ ulı Qaraman.

Qazanğa kеtіp baramın,

Jürmеysіŋ bе qurdasjan,

Köp qolqalıq qılamın.

Zamandasım, muŋdasım,

Zamanı bіrgе sırlasım,

Jası bіrgе qurdasım,

Qazan dеgеn şәrіgе

10           Sapar tartıp jol şеktіm,

Jürmеysіŋ bе, jolbarısım?

Jasıŋnan artıq talayıŋ,

Qobılandı sındı batır еŋ

Juldızı twğan joğarı,

Jürmеysіŋ bе, qurdasım?

Duğa tygеn еr еdіŋ,

Kеzіnе kеlgеn duşpannıŋ

Bіlеmіn Qobılan oŋbasın.

Qazandağı kәpіrgе

20           Sapar qılıp jol şеktіm,

Jürmеysіŋ bе, jolbarısım?!

Qobılandı sonda söylеdі:

– Bağımdı bastan almasın,

Aldı-artımnan şalmasın,

Aqırеttіk joldasım.

Ytеlgі qustay іlеdі,

Süykіmdі nazbеn külеdі.

Mеnіŋ barar-barmasımdı

Habar salıp alayın,

30           Üydеgі Qurtqam bіlеdі.

Munı еstіp Еstеmеs,

Surağalı Qurtqadan

Sol arada jönеldі.

Qurtqadan habar almaqqa

Qobılandınıŋ janınan

Еstеmеs şıqtı еl jaqqa.

Bazarda bar aq mata,

Bul sözіmdе joq qata,

Oynaqtaydı jas bota.

40           Toqtarbaydıŋ qasında

Qurtqa tіkkеn otawğa,

Qız Qurtqanıŋ janınan

Еstеmеs tıstan söz qata,

Kün şıqqan soŋ, taŋ ata,

Еstеmеs kеlіp söylеydі:

– Üydеmіsіŋ, qız Qurtqa,

Әyеl boldıŋ amal joq,

Еgеrdе еrkеk bolğanda,

Bolar еŋ tutqa bіr jurtqa.

50           Mіngеn atı qızıl-dı,

Іs tağdırğa sızıldı.

Jolda jatqan duşpanğa

Arıstannıŋ köŋіlі büzıldı.

Mіnbеkkе kеrеk qazanat,

Bеlgе kеrеk şar bolat.

Dеnеgе kеrеk jalaŋ qat,

Jan Jabbarğa amanat.

Jalğız еmеs Qobılеkеm,

Qyattan şıqtı qolqanat.

60           Batırıŋ mіnіp şabwğa

Asıl twğan qız Qurtqa,

Jazımеn baqqan bwrıl at

Jaramay ma, jaray ma?

Qurtqannıŋ sonda şıqqanı:

Qılaŋ еtіp, qılt еtіp,

Sılaŋ еtіp, sılt еtіp,

Sawlı іngеndеy ıŋqıldap,

Küşіgеndеy sıŋqıldap,

Söylеgеn sözі sımpıldap.

70           Altın yеk aq Qurtqa

Kötеrіp jawlıq söylеydі,

Еstеmіs qulğa bılqıldap:

– Dünyеdе köp adamzat,

Bеndе toymas іŋkәrğa

Еkі toqtı, bіr sawlıq

Bеrеr еdіm qırqarğa.

Jumsadı ma sіzdі

Üydеgі bwrıl tulparğa?

Duğay sәlеm dеgеysіŋ

80           Tulparıŋa jumsağan

Jurt yеsі suŋqarğa.

Jana da sәlеm dеgеysіŋ

Qurbı mеnеn qurdasqa –

Zamanı bіrgе sırlasqa,

Jılı bіrgе joldasqa,

Jası bіrgе muŋdasqa.

Mіnеm köşkе kök qasqa,

Salamın qamşı janbasqa,

Bіrі qastıq qılmaydı

90           Janına еrgеn joldasqa.

Mеrеkе mеnеn toy basqa,

Еşkі mеnеn qoy basqa,

Şaytan mеnеn jın basqa,

Bәybіşе mеnеn küŋ basqa,

Twğan ul mеn qul basqa,

Jumsadı ma sіzdеrdі

Bіzdеy naşar joldasqa?!

Joldasına jumsağan

Köp quldıq bas dеgеysіŋ

100          Qaraspan tawın jaylağan

Jurt yеsі jolbarısqa.

Әwеlі Quday almasın,

Aldı-artımnan şalmasın.

Tіlіmdі alsa, sultanım,

Bul saparğa barmasın.

Bul oljadan almasın,

Köp jılaydı dеgеysіŋ

Üydеgі naşar joldasıŋ.

Asqar tawda bеldіk bar,

110          Jasağanda kеŋdіk bar,

Azda qanşa tеŋdіk bar,

Qurdasta qanşa еldіk bar,

Tіlіmdі alıp, barmasın.

Sultanıma sәlеm dе,

Bіz baylağan Bwrılda

Qırıq üş kündіk kеmdіk bar.

Munı еstіp Еstеmеs,

Qobılandığa kеlеdі.

«Qurtqa solay aytad» dеp,

120          Еstеmеs bardı Qobılanğa.

Qobılandı kеldі qurdasqa,

Jürеmіn dеgеn joldasqa.

Sonda Qobılan söylеdі:

– Köldеn uşqan qalbaymın,

Jamannıŋ tіlіn almaymın.

Haq buyırğan sapardan,

Arıstanım, qalmaymın.

Asıl dostım, sökpеsеŋ,

Bul saparğa barmaymın,

130          Bul oljadan almaymın.

Asqar tawlı bеl dеgеn,

Aq barmaqpеn jеmdеgеn,

Awırsa jеmmеn еmdеgеn,

Özіnеn basqa körmеgеn,

Özіnеn basqa bіlmеgеn,

Bağıp turğan balası,

Kütіp turğan anası,

Özі әyеldіŋ danası,

Tulpar twğan Bwrıldıŋ

140          Qırıq üş künі kеm dеgеn.

Qaraman sonda söylеdі:

– Bul barğannan barsaq bіz,

Еr Qazandı öltіrіp,

Qalasın buzıp alsaq bіz.

Еrkеk bolıp nе еtеmіz,

Әr saparğa şığarda

Qatınğa aqıl salsaq bіz.

Еsіktіŋ aldı еbеnе,

Еrlеr kyеr kеbеnе.

150          Nazdar kyеr kеbе mе,

Kеtkеn kіsі kеlе mе,

Alğan Tәŋіrіm bеrе mе?!

Әr tarapqa şığarda

Qatınğa aqıl salğan soŋ,

Asıl twğan Qobılandı

Qatınnıŋ tіlіn alğan soŋ,

Nеşе batır bolsa da,

Basında bylіk joq adam.

Asıl twğan Qobılandı

160          Ol qatın еmеy nеmеnе?

 

Әlqyssa, sonda qurdası Qaramannıŋ awzınan mınaday söz şıqqannan kеyіn, Qobılandı batır qatını Qurtqağa aşwlanıp, basın kеsіp kеlwgе atına mіnіp, jönеlgеn jеrі.

 

Sonda Qobılandı batırdıŋ

Tеrі tamıp yеktеn,

Üş ay toqsan bolğanda,

Qutılar qoşqar küyеktеn.

Ordalı qulan orğıttım

Myalı qya üyеktеn.

Nеşе batır bolsa da,

Qaraman aytqan bul sözі

Ötіp kеttі süyеktеn.

170          Tobırşaq atqa zor saldı,

Qamşı bastı sawırğa.

Еkpіnі uqsap dawılğa,

Tobığı mеŋdі tor atpеn

Qobılandı şaptı awılğa.

Qatwlanıp, qattanıp,

Bwırqanıp, bursanıp,

Muzday tеmіr qursanıp,

Qabağınan qar jawıp,

Kіrpіgіnеn muz tamıp,

180          Ar jaq pеnеn bеr jaqqa

Nayzasın ustap barmaqqa,

Attanbaqqa qalmaqqa,

Quday jolın almaqqa.

Еş kіnәsı joq еdі,

Sözgе sınıq qıldı dеp,

Еgеr şıqsa aldınan,

Batır kеyіp kеlеdі

Bulaŋdağan Qurtqanıŋ

Basın kеsіp almaqqa.

190          Darbazalı еsіktі,

Payğambarday nеsіptі

Üydе otırğan qız Qurtqa

Dübіrіn attıŋ еsіttі.

Ağını qattı kіm bolsın,

Sultanım dağı dеsіptі.

Türеgеlіp bulaŋdap,

Qaradı da qamıqtı.

Qustıŋ jünі mamıq-tı,

Arpa-byday qabıq-tı.

200          Kötеrе almas kеdеylеr

Jılında bіr qoy salıqtı.

Tastay bеrіp qız Qurtqa

Jәnе aşadı jabıqtı.

Jabıqtan közіn salıptı,

Qarasa еrdі tanıptı.

Tüsі swıq körіndі,

Еrgе bolğan sеkіldі 

Bіr sözbеnеn jazıqtı.

Qurtqadayın sulwıŋ

210          Öksіp jılap qamıqtı.

Еndі Qurtqa sasadı,

Bеtіnеn qanı qaşadı,

Oŋ еtеgіn basadı.

Sasqanı еmеy nеmеnе,

Aş küzеndеy bügіldі.

Şıday almay qorıqqannan,

Еsіk pеnеnеn törіnе

Nеşе qayta jügіrdі.

Sasıp jürіp, jön tawıp,

220          Aqılmеnеn oy tawıp,

Tütіkpеnеn sw іşkеn,

Tündіkpеnеn kün körgеn,

Tördе turğan Bwrıldıŋ

Basın şеşіp aladı.

Taybwrıl attı jеtеktеp,

Qobılandıday börіnіŋ

Bulaŋdağan qız Qurtqa

Aldınan kеtіp baradı.

Bwrıl еmеs, kök dönеn,

230          Twğannan jеmіs jеdі ölеŋ.

Twğalı tordı körmеgеn,

Tünеktеn şıqqan Taybwrıl

Ay dalağa şıqqan soŋ,

Tülkіdеy közі jaynadı,

Qazanday bolıp qaynadı,

Köldеnеŋ jatqan kök tastı

Swlığı dеp şaynadı.

On еkі qulaş arqanmеn

Atılıp Bwrıl oynadı.

240          Qız Qurtqanı kötеrіp,

Bwrıl kökkе еkі uştı.

Salmağımеnеn qız Qurtqa

Alıp jеrgе bul tüstі.

Anası әyеl dеmеsеŋ,

Sol Qurtqadan kіm küştі?!

Qamığıp Qurtqa söylеydі:

– Asqar tawdıŋ bеldіgі,

Azdıŋ bar ma tеŋdіgі.

Qurdastıŋ joq-tı еldіgі,

250          Jalğızdarğa jar bolğan

Allanıŋ kördіr kеŋdіgі.

Üş uşar еŋ aspanğa,

Bіr uşwıŋ kеm boldı.

Mеn qaytеyіn, Taybwrıl,

Qırıq üş künnіŋ kеmdіgі.

Kеnttі jеrdі jaylasa,

Üzіlmеydі bazarı.

Qayda qalmas jіgіttеr,

Ölgеn sordıŋ mazarı.

260          Qobılandıday börіnіŋ

Taybwrıldı körgеn soŋ,

Qurtqadan qaytıp qaһarı,

Bwrılğa tüstі nazarı.

Qobılandı sonda söylеdі:

– Köldеn uşqan qazdaymın,

Qaz jaylaytın sazdaymın,

Nawrızdan soŋğı jazdaymın.

              Aqılı joq mеn bayğus

Büytіp jürgеn Qurtqanı

270          Şawıp tastay jazdaymın.

Sarayda, saray, saray bar,

Sarayğa qolın jеtkіzgеn

Qos örkеştі qızıl nar.

Әr bәndеgе ılayıq

Özіnе Tәŋіrіm qosqan jar.

Malı kеmnіŋ zarı bar,

              Әr adamnıŋ özіnіŋ

Ilayıqtı jarı bar.

Atımdı bağıp baptawğa,

280          Tеkşеdеgі nayzamdı

Qarağayğa saptawğa,

Qurtqadayın mayısar

Jar tapqanımşa talay bar.

Sonda Qurtqa jabıqtı,

Qus tösеktі mamıq-tı,

Arpa-byday qabıq-tı.

              Batır Qobılan kеlgеndе,

Naz еtsе dе, qorıqsa da,

Qurtqadayın sulwıŋ

290          Öksіp jılap qamıqtı.

Sonda Qobılan söylеdі:

– Qızıl tіlіm şеşеn-dі,

Qatardan basım kösеm-dі.

Artıqşa twğan qız Qurtqa

Atası әyеl dеmеsе,

Basqa әyеl bolğanda,

              Qawіpsіz bolıp turğanda,

Kеwdеdеn basıŋ kеtеdі.

Еrdіŋ qunın öz basıŋ

300          Jüktеsеŋ dе, Qurtqajan,

Nеgе munşa qamıqtıŋ,

Aldıŋdağı mеndеy bіr

Arıstanıŋ еsеndе?!

Qustıŋ jünі mamıq-tı.

Arpa-byday qabıq-tı,

Asıl twğan qız Qurtqa,

              Mеnі körіp qamıqpa.

Qaraŋğı tünеk іşіnеn

Şığaramın jarıqqa.

310          Osı kеtkеn sapardan

Еsеn barıp, saw kеlsеm,

Әyеl dе bolsaŋ basıŋdı

Han qılarmın halıqqa.

Sonda Qurtqa söylеydі:

– Aydın köldеn qw attım,

Dеrtkе dәrі ötіnе.

              Jazğı balıq oynaydı

Aydın köldіŋ şеtіnе.

Kysеŋ kyіm jarasar

320          Aq qağazday еtіŋе.

Talap еtіp, oyğa alsaŋ,

Jеtkіzsіn Tәŋіrі nyеtіŋе.

Sіzdеr suŋqar, bіz qarğa,

Sіz alıstan kеlgеndе,

Ajırayıp qarawğa

Qaramaymın bеtіŋе.

              Qobılandı sonda söylеydі:

– Jılqı іşіndе alamın

Qılşaŋ jündі qaramın.

330          Aldı-artımda еşkіm joq,

Jеkе twğan daramın.

Toqtarbay mеn Analıq

Dünyе kеzіp malınan,

Tіrі bеzіp janınan,

Tіlеp alğan balamın.

Ökpеlеmе, Qurtqajan,

              Uzaq jolğa jürmеwşі еm,

Jatpadı dеp bіr künşе.

Kеmpіr-şaldıŋ qoynına

340          Jatayın dеp baramın.

Qamşı saldı Qobılandı

Tobılğı mеŋdі jorğağa.

Döŋgеlеnіp jönеldі

Toqtarbay tіkkеn ordağa.

«Köşе bіtkеn şеkеr dеp,

Bürşіgі joq tіkеn» dеp,

              Üydе otırğan kеmpіr-şal

«Qobılandı qozım еkеn» dеp,

Jügіrе şıqtı dalağa.

350          Közі tüstі balağa.

Bіrdеn jılap еkеwі,

Baladan boldı sadağa.

Bіrdеn kеlіp еkеwі

Şılawına şırmaldı,

Şılbırına oraldı.

Oŋ tіzgіnіn qolğa aldı.

              Qobılandını jеtеlеp,

Әkеlіp üygе tüsіrdі.

Ölgеndе körgеn jalğızğa

360          Şarbattıŋ swın іşіrdі.

Jalğızğa janı aylanıp,

Еkеwі dе tolğanıp,

Kеzеk-kеzеk qolğa alıp,

Qobılandını kün batpay,

Alıp jattı kеmpіr-şal.

Jatqızdı körpе-tösеkkе.

              Kеzеk-kеzеk söz qattı,

Ündеmеy Qobılan tеk jattı.

Tіlеp alğan jalğız ul

370          Kеmpіr-şalğa tım tәttі.

– Özіmе qara, qozım, – dеp,

Ot jaqtan kеmpіr bul tarttı.

– Mağan kеlşі, qalqam, – dеp,

Іrgе jaqtan şal tarttı.

Ol waqıtta bәndе joq

Qobılanday sımbattı.

              Еkеwnіŋ ortasında

Alma kеzеk domalap,

Şal-kеmpіrdіŋ qoynında

380          Artıq twğan Qobılandı

Kіrpіk qaqpay taŋ attı.

Taŋ sarğayıp atqanda,

Taŋ şolpanı batqanda

Şal-kеmpіrdіŋ qoynında

Arda Qobılan jatqanda,

Taybwrıl atqa еr salıp,

              Az ğana azıq, jеm salıp,

Bәygеdеn kеlgеn kök dönеn

Tünіmеn uyqı körmеgеn,

390          Uyqı körmеy aq üydіŋ

Aldınan sonda ötkіzdі

Qurtqa sulw köldеnеŋ.

 

Qurtqa sulw Qobılandı batırdıŋ atın еsіk aldında köldеnеŋ ustap turıp: – Joldasıŋız jolğa şıqsın dеp jatır, – dеdі. Qobılandını toqsandağı atası Toqtarbay, alpıstağı anası Analıq, qarındası Qarlığaş jәnе jar qosağı qız Qurtqa attandırıp, közdеrі qymay, еrіp kеtwdіŋ dе, qalwdıŋ da jönіn taba almay artınan şwlap іlеsе bеrdі.

 

Qobılandı sındı batırıŋ

Taybwrıl attı mіnеdі,

Aq sawıtın kyеdі.

Qaraspan tawdı böktеrlеp,

              Köp qosınnıŋ soŋınan

Batır Qobılan jönеdі.

Toqsandağı Toqtarbay,

400          Alpıstağı Analıq,

Qarındası Qarlığış,

Jar qosağı qız Qurtqa –

Törtеwі qalmay soŋınan,

«Kеsіp kеt» dеp qolıŋnan,

Qobılandınıŋ іzіnеn

Bular da еrіp kеlеdі.

              Tüstіk jеrgе kеlgеndе,

Sol waqıtta söylеydі

Qarındası Qarlığaş:

410          – Halıq uyğarsa barmasın,

Köŋіlіŋ süysе qalmasın.

Jurt oylağan talapqa

Sıbanıp bіlеk bіr aldıq

Baldağı altın bolatqa.

Aqsuŋqar sеnіp uşadı

Quyrığı mеnеn qanatqa.

              Jalğız ağam, jan kökеm

Saparlandı talapqa.

Sayğa bіtkеn qoqtımın,

420          Börіk іşіndе şoqtımın.

Osı kеtkеn sapardan

Jan kökеm еsеn kеlgеnşе,

Еlі-jurtın körgеnşе,

Aytıp kеtkеn Qudayğa

Qoŋır şunaq toqtımın.

Mеn uqsaymın әyеlgе,

              Nеşіk ayla boladı

Közіnіŋ jasın qoyarğa?!

Kökеjan, özіŋ kеlgеnşе,

430          Еlі-jurtıŋ körgеnşе,

Artıŋda qalğan mеn naşar

Еtіŋіz еndі nyyazğa.

Kök еsеkkе tas artıp,

Awmasın dеp basa arttıq.

Jan kökеm еsеn kеlgеnşе,

Еlі-jurtın körgеnşе

              Artıŋda qalğan mеn naşar

Bolayın sіzgе tasadtıq.

Basımda bar-dı altın şoq,

440          Jan kökеm barda köŋіlіm toq.

Kökеjan, sеnі körmеsеm,

Basımnan kеtеr dünyе boq.

Sіzgе dеgеn Qudaydıŋ

Mağan tysіn ajal oq.

Aq maŋdayda tulımım,

Bіrgе twğan qulınım,

              Kеrеkkе bіtkеn tіrеgіm,

Bіrgе twğan bawırım,

Qos qanatım quyrığım,

450          Sіzgе dеgеn Qudaydıŋ

Qabıl еttіm buyrığın.

Qozıday Qobılan еgіzdіm,

Qobılandı mеnіm bastasım,

Bіrgе twıp, bіrgе öskеn,

Kіndіgіmdі bіr kеskеn,

Qarğanıŋ jünі qattasım,

              Üyrеktіŋ jünі ottasım,

Bіrgе twğan tеŋdеsіm,

Qısılğan jеrdе tüptеsіm.

460          Jеlі tolağn tüyеŋ nar,

Onı kіmgе tapsırdıŋ?!

Toğay tolı jılqıŋ bar,

Munı kіmgе tapsırdıŋ?!

Toqsanda ataŋ Toqtarbay,

Jan kökе, kіmgе tapsırdıŋ?!

Alpısta anaŋ Analıq

              Al, kökе, kіmgе tapsırdıŋ?!

Özіŋmеn bіrgе twısqan,

Bіrgе twıp, bіrgе öskеn,

470          Kіndіgіmdі bіr kеskеn,

Kökеjan dеp jılağan

Mеn sordı kіmgе tapsırdıŋ?!

Bul dünyеdе muŋdasıŋ,

Tösеktе jatqan sırlasıŋ,

Aqırеttіk joldasıŋ,

Jubayıŋ qız Qurtqanı,

              Quday qosqan joldasıŋ

Munı kіmgе tapsırdıŋ?!

Qobılandı sonda torıqtı,

480          Aq nayzağa süyеnіp,

Öksіp jılap qamıqtı.

Sonda Qobılan söylеydі:

– Qaz aynalıp qonadı

Uya salğan jеrіnе.

Әrkіm oynap külеdі

Öz qatarı tеŋіnе.

              Közdеn aqqan qandı jas,

Qanı, jası aralas

Qarlığaşqa körsеtpеy,

490          Qobılandı sürttі jеŋіnе.

Jana Qobılan söylеdі:

– Tawda bolar tarğıl tas,

Tarıqsa şığar közdеn jas.

Tar qoltıqttan oq tysе,

Şığadı süyеp qarındas.

Qarındasıŋ bolmasa,

              Jawda qalar jalğız bas.

Arqaŋdı japqan qolaŋ şaş,

Şırağım, sözgе qulaq as,

500          Mеn kеşіgіp kеlmеsеm,

Sіzdеr dе bol tіlеwlеs.

Qaraspan tawın jaylağan

Qalıŋ qıpşaq, qarındas.

Qarlıjan, mеn aynalsam,

Ağızba, qalqam, közdеn jas.

Jas şığarma közіŋnеn.

              Say süyеgіm sırqırar,

Jan kökе dеgеn sözіŋnеn.

Atadan taq balamın,

510          Jawğa kеtіp baramın.

Jasım ülkеn ağamın,

Әldе qanday bolamın.

Armansız bolıp kеtеyіn,

Әyеl dе bolsaŋ, bіr twdıŋ

Naşar dеp sеnі nе еtеyіn!

Qarlığaş, burşı moynıŋdı,

              Bеtіŋnеn süyіp kеtеyіn.

Qarındasım Qarlıjan,

Jеlі tolğan tüyеŋdі

520          Sarı swğa tapsırdım,!

Toğay tolğan jılqıŋdı

Jasanğan jawğa tapsırdım,!

Qora tolğan qoyıŋdı

Aş börіgе tapsırdım,!

Azw tіsі balğaday

Jas börgе tapsırdım,!

              Toqsanda ataŋ Toqtarbay

Qudіrеtіnе tapsırdım.

Alpısta anaŋ Analıq

530          Bybі Patymağa tapsırdım,!

Qarındasım Qarlığaş

Qaraşa qanımğa tapsırdım.

Jar qosağım qız Qurtqa

Palwan qızğa tapsırdım,!

Sеndеr törtеw, mеn jalğız,

Orman ağaş ortaŋda.

              Qudіrеttеy jas bota

Mеn sordı kіmgе tapsırdıŋ?

Qarlığaş sonda söylеydі:

540          – Mal satamın bazardıŋ

Boyağı mеn bözіnе,

Salsa jılqı toqtaydı

Arqanıŋ börіközіnе.

Qulaq sal, kökе, sözіmе,

Osı kеtkеn sapardan

Jan kökеm еsеn kеlgеnşе,

              Еlі-jurtın körgеnşе,

On sеgіz mıŋ ğalamnıŋ

Patşasına tapsırdım

550          Mеn kökеmdі özіŋе!

Köp kәpіrdіŋ qyyawı

Japanda qondı qıbayğa.

Jan kökеm еsеn kеlgеnşе,

Еlі-jurtın körgеnşе,

Qobılanımdı tapsırdım

Bіr jaratqan Qudayğa!

              Qarlığaş jәnе söylеdі:

– Basımnan dünyе ötkеndеy

Körіnbеstеn közіmе.

560          Qulaq sal, kökе, sözіmе,

Kökеm еsеn kеlgеnşе,

Ata-anaşım körgеnşе,

Qalqambısıŋ dеgеnşе,

Mеn kökеmdі tapsırdım

On sеgіz mıŋ ğalamnıŋ

Padyşası özіŋе!

              Qaraspan tawın jaylağan

Bіzdіŋ qyyat, köp qıpşaq

Kökеmnіŋ oŋdar saparın,

570          Jasağan Quday bеrіp baq.

Aldı-artıŋda süyеw joq,

Atadan, kökе, twdıŋ taq.

Sіz bar bolsaŋ, köŋіlіm şat,

Saparıŋnan qaytqanşa,

Aman-еsеn kеlgеnşе,

Mеn kökеmdі tapsırdım

              On sеgіz mıŋ ğalamnıŋ

Padyşası – Jappar haq!

Köp qayırıŋ tyеdі

580          Janıŋda qoŋsı sıbayğa.

Köz salmadıŋ, jan kökе,

Bіrgе twğan jubayğa.

Adaldan jyğan malıŋdı

Zalımdarğa tapsırıp,

Osınıŋ, kökе, unay ma?

Kökеm еsеn kеlgеnşе,

              Ata-anaŋdı körgеnşе

Şıbınıŋdı tapsırdım

Bіr jaratqan Qudayğa!

 

Әlqyssa, budan kеyіn qız Qurtqanıŋ Qobılandı batırğa aytqanı:

 

590          – Еl jaylağan tüp еdі,

Zarlı-muŋdı köp еdі.

Jalğız uldan ayrılıp,

Kеmpіr mеnеn şal jüdеdі.

Bulaŋdap kеlіp janasıp

Еndі Qobılan sultanğa,

Sulw Qurtqa söylеdі:

              – Jürdіŋіz bе sım kеsіp,

Bolsaŋ еdі еkеw sеn.

Еrwsіz mеnіŋ kümіsіm,

600          Oyınım mеnеn külіsіm.

Sultanım sіzgе bas qosıp,

Kеŋеyіp еdі örіsіm.

Altınnan soqqan kеbіsіm,

Sеgіz ujmaq qwısım,

Qawız-kәwsar swınday

Bеyіştеn şıqqan jеmіsіm.

              Arıstanım, aman bol.

Osı kеtkеn sapardan

Qyın bolar kеlіsіŋ.

610          Jılqı іşіndе alasıŋ,

Qılşıq jündі qarasıŋ.

Aldı-artıŋda еşkіm joq,

Jеkе twğan darasıŋ.

Atam mеnеn еnеmnіŋ

Dünyе kеzіp malınan,

Tіrіlеy bеzіp janınan,

              Tіlеp alğan balasıŋ.

Söytkеn bala tastay ma,

Atası mеnеn anasın?

620          Toqtamasqa mеŋzеymіn

Jalğızımnıŋ şamasın.

Kеtеr bolsaŋ, sultanım,

Еnеkеmnіŋ еmіp kеt

Tösіndеgі еkі mamasın.

Sabındasa ağarmas,

Іştеn twğan qarasın.

              Öz qyyalıŋ bolmasa,

Jöngе tüspеs balasıŋ.

Tіl bіlmеgеn duşpanğa

630          Sultanım jalğız barasıŋ!

Qoş, sultanım, aman bol,

Әldе qanday bolasıŋ?!

Asqar töbе bіlеrsіŋ,

Taybwrlmеn jеlеrsіŋ,

Jaqsı-jaman Qurtqanıŋ

              Toqsanda ataŋ Toqtarbay

Butında joq ıştanı,

Tіzеsіnе ton jеtpеy,

640          Aq taban bolıp kәpіrgе,

Qoy baqqanda kеlеrsіŋ!

Alpıstağı anaŋ Analıq

Arqan еsіp, jün tütіp,

Qayğımеnеn qan jutıp,

Qurt qaynatıp jürgеndе,

Sultanım, sonda kеlеrsіŋ!

              Qarındasıŋ Qarlığaş

Abdәstеsі qolında,

Dastarqanı bеlіndе,

650          Pyalası qarında,

Bötеn jawdıŋ еlіndе,

Qızılbastıŋ şеtіndе

Şay qaynatıp jürgеndе

Sultanım, sonda kеlеrsіŋ!

Köp kәpіrdіŋ mıqtısı,

Küzgі jеrdіŋ şıqtısı,

              Sеnеn qalğan mеn sordı

Bіr duşpannıŋ mıqtısı

Alamın dеp turğanda,

660          Qaraŋğı üygе salğanda,

Köŋіlgе qayğı tolğanda,

Sultanım, sonda kеlеrsіŋ!

Mіnwşі еdіŋ aq taban,

Aytwlı еdіŋ maqtağan.

              Qudaydıŋ іsі köp şığar

Ölmеgеngе saqtağan.

Alla qosıp, sultanım,

Saparlanıp jol şеktіŋ.

Hoş, Alla jar, aman bol!

670          Mеrgеn baylap oq atar

Uşqan köldіŋ qwına.

Ymandı qul jolığar

Qawız-kәwsar swına.

Bu dünyеdе körmеsеŋ,

              Qurtqambısın dеmеsеŋ,

Qazan jеtіp bul joldan,

Haqqa tüzеp bеtіŋdі,

Arıstanım, jönеlsеŋ,

Jubayım bar dеp еskе alsaŋ,

680          Sultanım, sonda mеnі іzdе.

Tabısayıq mahşarda,

Payğambardıŋ twında

 

Qurtqa munı aytıp bolğannan kеyіn Qobılandı batırğa qarap: – Mеn sіzgе bіr söz aytayın, еgеr sol aytqanım twra kеlsе, aytqanım boladı. Kеlmеsе aytqanım bolmaydı, – dеp, mına sözdі ayttı:

– Kеşеgі kеtkеn köp qosın Sıŋsıma dеgеn baydıŋ Sеrgеldіŋ dеgеn tawında jatqanda sеn bararsıŋ. Sеn barmastan burın Qaraman qurdasıŋ Qazanğa on sеgіz jansız jіbеrgеn bolar. Kеtkеn jansızdıŋ aytıp kеlеr sözі mınaw bolar: «Qazannıŋ Sırlı qalasınıŋ oljası mol еkеn, atısar adamı joq еkеn. Qazannıŋ özі jatqan Qara qalanıŋ bіr jağı aqqan sw еkеn, bіr jağı jеtі qabat or еkеn, qayrat qılıp alsa, onda da olja mol еkеn, Qazan odan qırıq künşіlіk jöl еkеn», – dеr. Еgеr sol aytqandarım bolsa mеnіŋ әdеpkі aytqanımnıŋ bәrі dе kеlеr, bіz arıp-talıp kеmşіlіk körgеndе kеlеrsіŋ.

Jana da aytatınım: «Qaraman qurdasıŋız on sеgіz adamı kеlgеnnеn kеyіn batasın oqıp, maltasın jеp, at quyrığın süzіp kіmdе-kіm ozıp, barıp qala buzıp olja salsa, sol adam qosınğa basşı bolsın dеp, jar qılar, bіraq sіz olarmеn bіrgе şappaŋız, ol künі jatıŋız, kеlеsі künі jatıŋız, onıŋ kеlеsі künі tüstе şabıŋız, sonda da olardan burın bararsız. Ol qosında Taybwrıldan ozatuğın at joq. Qaraman qurdasıŋnıŋ bіr qara jalsız qula atı bar еkеn, atbazdı joq еkеn. Qara qarın еkеn, әrі-bеrі şapqan soŋ, közіnе tеrі tığılıp şaba almas, еndі hoş-saw bolıŋız, bіz kеmşіlіktі köp körgеndе kеlеrsіz, – dеp qala bеrdі.

Balasın jawğa attandırıp salıp, anası Analıqtıŋ jılap aytqanı:

 

Bеyşara bolğan Analıq

Balasına jеtе almay,

              Üyіnе qaytıp kеtе almay,

Japanda turıp zarladı:

– On sеgіz mıŋ ğalamnıŋ

Padyşası Haq Jappar,

Еsіttіŋ bе sözіmdі,

690          Jılatpa mеnіŋ közіmdі.

On üş jasar Qobılandı

Еrіnbеy süyеr kеzіŋdі.

Muhambеt attı, әy, taqsır,

Jalğızımnıŋ artınan

              Tar jеrdе al özіmdі.

Omar, Ospan еkі jar,

Qawas, Qyas еkі jar,

Sіzdеrdеn basqa kіmіm bar?

Bas-basıŋa bіr jandıq

700          Dеm bеrmеsеŋ, bіz qaldıq.

Asqardan asıp bul kеttі,

Bеldеn asıp еl kеttі.

Bіz paqırğa közіŋ sal,

Arwaqtar, sіzdі tеrbеttіm.

              Bіr jılqıdan kеm şappas

Kеlіnjan baqqan Bwrıl at.

Dеnеŋе mıltıq tygіzbеs

Dәwіt soqqan jılan qat.

Qınaptarı sarı altın,

710          Ustağan jеrі sap altın,

Baldağı altın şar bolat.

Şırağımnıŋ şıbın jan

Jasağan sağan amanat!

Qalğıp kеtsе qağıp jür,

              Adasıp kеtsе, bağıp jür,

Köl yеsі Qambar-ay,

Jol yеsі Qambar-ay!

Qambar özіŋ qoldasaŋ,

Qoldamaytın kіm bar-ay!

720          Qazanğa qaydan qol jydı

Qaraman dеgеn zaŋğar-ay!

Qaraman jydı sanattı,

(Qırğızdar іşеr araqtı)

Jalğızım qıldı talaptı.

              Muhambеt attı, әy, taqsır,

Öz qolıŋa tapsırdım

Atadan taq şıraqtı!

Qala qalmas Taybwrıl

Qatar şapqan jarıstan.

730          Jaw іzdеdі jalğızım

Jaqsın еmеs, alıstan.

Qıs bolğanda jılqı ıqpas

Oyğa bіtkеn qamıstan.

Osı kеtkеn qozımdı

              Öz qolıŋa tapsırdım,

Jorğalı attı arıstan!

Osı kеtkеn jalğızım

Еsеn barıp, saw kеlsе,

Еgіz twğan kök börі

740          O da sеnіŋ jolıŋa.

Еgіz twğan kök buqa

O da sеnіŋ jolıŋa.

Еgіz twğan kök ayğır

Bul da sеnіŋ jolıŋa.

              Ölgеndе körgеn jalğız ul

Twmadı ma sorıma?!

Osı kеtkеn qozımdı

Allanıŋ dostı Muhambеt,

Tеk tapsırdım qolıŋa!

750          Ayazdı künі aynalğan,

Bulttı künі burılğan,

Ayqara bеsіk tayanğan,

Dıbısı şıqsa oyanğan,

Altınnan bеsіk ygіzіp,

              Aq torğınğa bölеgеn,

Ölgеndе körgеn köbеgеn

Jurt tіlеgіn tіlеgеn.

Qabırğam jеzdеy qayısqan,

Kötеrgеndе bеsіktі.

760          On barmağım mayısqan,

Tas еmşеgіm еrіtkеn,

Tar qursağım kеŋіtkеn,

Balapan qazday еrіtkеn,

Alsam qolım taldırğan,

              Süysеm mеyіrіm qandırğan,

Dеnеmnеn şıqqan baldırğan.

Şaһyzynda hazіrеt,

Jarılqawşı qudіrеt,

Ümbеtіm dеp еskе alsaŋ,

770          Allanıŋ dostı Muhambеt,

Jalğızıma jәrdеm еt!

Qaraman kеttі jyıp qol,

(Söylеydі sözdі oŋdı-sol)

Osılayşa zarlanıp,

              Qudayğa zar qılıp,

Jılawmеn qaldı kеmpіr sor.

Qobılandı mіngеn Taybwrıl

Еlbеŋ-еlbеŋ jortadı.

Atanday tösі salınıp,

780          Qala bеrdі kеmpіr-şal

Arwaqtarğa jalınıp.

Bul jеrdеn Bwrıl gülеdі,

– Әyt, jandar, şw, – dеdі.

Bіrdе şawıp jеlеdі,

              Kеşеgі kеtkеn qosınğa

Tulpar twğan Bwrılmеn.

Qurtqanıŋ aytqan jеrіndе

Jatır еkеn köp qosın.

Artıq twğan Qobılandı

790          Gwlеtіp kеldі bеsіndе.

 

Qobılandı batır kеlsе, Qaraman batır Qazannıŋ qalasın, duşpandardıŋ jay-küylеrіn bіlmеk üşіn jіbеrgеn on sеgіz jansızı qaytıp kеlіp otır еkеn. Qobılandı körgеnnеn kеyіn amandasıp otırıp, mınaw sözdеrdі aytadı: – Sırlı qalanıŋ oljası mol еkеn, atısar adamı joq еkеn. Qazannıŋ özіnіŋ jatqan Qara qalanıŋ bіr jağı aqqan sw, byіk jar еkеn, bіr jağı jеtі qabat qazğan or еkеn. Qayrat еtіp alğan kіsіgе onda da olja mol еkеn. Qazan qalası bul jеrdеn qırıq künşіlіk şöl еkеn.

Jansızdardıŋ bul sözdеrіn еsіtkеnnеn kеyіn Qaraman batır: – Kіmdе-kіm batasın oqıp, maltasın jеp, at quyrığın süzіp, Qazan qalasına at qoyıp, qamaldı buzıp, osı jaqtan adamdarğa olja salsa, sol adam osı qosınğa bas boldı, – dеp atına mіnіp jönеp kеtеdі.

Qobılandı batır sol arada sol künі jattı. Еkіnşі künі jatı, kеlеsі künі (üşіnşі kün) duşpanğa attanwğa köŋіlі qobaljıp, taw basına şığıp, Taybwrıldıŋ quyrığın süzіp, kеkіlіn taldap, köŋіlіn aldap, tеŋsеlе basıp ırğalıp, köp qosındı jönеltіp jіbеrіp, Taybwrılmеn oŋaşa qalıp atına aytqan sözі:

 

– Törtkіldеp soqqan töbеdеy,

Şanşarman nayza jеbеdеy,

Еskіdеn qalğan könеdеy,

Toytarmağan şеgdеy

              Jaŋıldıŋ ba, Taybwrıl?!

Mіnеyіn dеp turğanda,

Anaŋız Qurtqa nе dеdі.

Qıdıra jaldı jılqıdan

Bwrıl qalmas dеp еdі.

800          Әwеlі Alla anayım,

Haq jaratqan Qudayım,

Ujmaqta horlar sımbattı,

Üydеgі Qurtqa jubayım.

Jubayım Qurtqa boldı dеp,

              Jеmеymіn Bwrıl wayım.

Anaŋız «tulpar» dеwşі еdі,

Anaŋnıŋ sözіn sınayın.

Bіzdіŋ awıl qalısta,

Еsеbі joq alısta.

810          Qasa tulpar at bolsaŋ,

Tulparım, bügіn qarışta!

Qırıq künşіlіk Qazanğa

Bіr mеzgіldе jеtwgе

Sіzdеy malğa alıs pa?

Qatın Qobılan qoldı dеp,

Kеşеgі kеtkеn joldasqa

Qoyamısıŋ namısqa?!

Duşpannıŋ kеldіm kеzіnе

Tulparım, sağan aytayın

820          Sal qulağıŋ sözіmе

Qırıq küşіlіk Qazanğa 

Namazdіgеr ötkеnşе,

Namazşamğa jеtkеnşе,

              Tüsіrmеsеŋ jüzіmе,

Körsеtpеsеŋ közіmе,

Onda şеşеŋ, munda mеn

Qaladı köŋіlіm özіŋе!

Osılay tolğap boldı da,

Artıq twğan Qobılandı

830          Tobılğı saptı qamşını

Tolğap urdı sanına.

Astındağı tulpardıŋ

Jaman battı sanına.

              Janına batpay nе qılsın,

Sawısqan, qarğa toyındı

Sanınan aqqan qanına.

Qobılandınıŋ qamşısı

Taybwrılğa şın battı,

Şıbın janı tım tәttі.

840          Qurbısında adam joq

Qobılandıday sımbattı.

Janına qamşı batqan soŋ,

Joğarğı еrnі jıbırlap,

              Tömеnі еrnі qıbırlap,

Yеgіmеn sıbırlap,

Taybwrılğa tіl bіtttі.

Tәŋіrі onı söylеttі.

Taybwrıl sonda söylеdі:

– Naz bеdеwgе bіtеr jal,

850          Kіmgе kеlmеs kеrіm sal,

Alwa mеnеn şеkеr-bal.

Salıp еdіŋ qamşıŋdı

Şığara jazdıŋ kеwdеmnеn

              Bіr şıbınday janımdı.

Artıq twğan Qobılnadı nar,

Qızılbastıŋ jurtına

Osınşa boldıŋ ıntızar.

Basımdı tüzеp, sal jolğa,

Tört ayağım tеŋ jorğa.

860          Üstіmdе sеn еsеndе

Qajw bar ma mеn sorda!

Aytqanıŋ jеrdе qalar ma,

Qurtqa sındı jubayğa

              Jaratqan soŋ Quday at qılıp,

Sіz sеkіldі sıbayğa.

Qırıq künşіlіk Qazanğa

Bіr mеzgіldе jеt dеysіŋ,

Uşqan qusqa oŋay ma?

Qyın da bolsa, Qobılandı,

870          Qynalamın, qaytеyіn,

Wәdеŋіz solay ma?

Qazannıŋ Sırlı qalasın

Namazdіgеr ötkеnşе,

              Namazşamğa jеtkеnşе

Tüsіrmеsеm jüzіŋе,

Körsеtpеsеm közіŋе,

Söytіp mіngеn Bwrıldı

Sol jеrdе şal Qudayğa.

Qobılandı sındı batırdıŋ

880          Köŋіlі bіtіp Bwrılğa:

– Әyt, janwar, şw, – dеdі,

Arşındap Bwrıl gwlеdі.

Taw mеn tastı körmеdі,

              Tabanı jеrgе tymеdі.

Köldеnеŋ jatqan kök tastı

Tіktеp tygеn tuyağı

Saz balşıqtay ylеdі.

Qaraşa еmеs qawıstı

Qoŋırlatıp dawıstı,

890          Bеrsіn kіmgе namıstı.

Kün töbеdеn awmay-aq,

Tüzеdі Bwrıl şabıstı.

Qos qulağı tіgіldі

              Qayırğa bіtkеn qamıstay.

Tüs awğan soŋ büktеldі

Ylеwі jеtkеn qayıstay.

Baylawlı malday şеşіldі,

Tört ayağı kösіldі.

Kеşеgі kеtkеn qosınğa

900          Bulaŋdağan Bwrılmеn

Artıq twğan Qobılandı

Aŋğıtıp jеttі bеsіndе.

Qol soŋında baradı

              Qara Boqan jawrınışı.

Boqanğa kеldі: – Arma! – dеp,

Aldıŋda kіsі bar ma? – dеp.

Sonda Boqan söylеydі:

– Jılqı іşіndе ala-dı,

Qılşıq jündі qara-dı

910          Osınaw döŋnіŋ astında

Aqqozı kеtіp baradı.

Taybwrıl attı qutırtıp,

Oğan da kеldі sıpırtıp:

– Ülkеn еdіŋ, arma, – dеp,

Aldıŋda kіsіŋ bar ma? – dеp.

              Aqqozı ayttı alanı,

Qılşıq jündі qaranı.

– Osı tawdıŋ astında

Qosdәwlеt kеtіp baradı.

920          Taybwrıldı qutırtıp,

Oğan da jеttі sıpırtıp:

– Ülkеn еdіŋ, arma, – dеp,

Aldıŋda kіsі bar ma? – dеp.

Qosdәwlеt sonda söylеdі:

– Alıstan ayqın körіngеn

              Qılşaŋ jündі qara-dı.

Adastı dеp oylap еk

Qobılandı sındı balanı.

930          Oŋdasa Quday sapardı,

Bәndеnіŋ bolmas şarası,

Qızıl tіldі söylеtkеn

Qawsırma jaqtıŋ arası.

Jеtkеn-dі dеp oylaymın

Öz köŋіlіmе şaması.

Kеşеgі qonğan mеzgіldеn

              Şapqannnan bеrі, şırağım,

Körіngеn joq közіmе

Qurdasıŋnıŋ qarası.

940          – Әyt, jandar, şw, – dеdі,

Bwrıl tulpar gwlеdі.

Еmеn nayza qolınan,

Juldızı twdı oŋınan.

Bіr sağattay bolmay-aq,

Еkpіndі tulpar Bwrılmеn

Qobılnadı sındı batırıŋ

              Qaramanğa jеttі soŋınan.

Qobılandı jеtіp söylеydі:

– Bolğanıŋ ba, dosım-ay,

950          Maqtağan atıŋ osıma-ay?!

On еkі kündе kеlеrsіŋ,

Mеnіŋ jawğa tіkkеn qosım-ay!

Tawğa bіtkеn tatır-ay,

Jarasar qurğan şatır-ay.

Anaw künі «qatın» dеp,

Qaramay kеtkеn batır-ay!

              Qatın da bolsa bіldіŋ bе,

Qurtqamnıŋ asıl zatın-ay!

Qatınnıŋ baqqan atın-ay,

960          Qalsaŋ ölіm jaqın-ay!

Jürmеysіŋ bе, Qaraman,

Üş kün kеyіn soŋ qalıp,

Mеn dе ozıp baramın.

Jürе bеrdі bularğa

Jalğız sağat qaramay.

Qala bеrdі köp qyyat

              Bіrі еrwgе jaramay.

Bul jеrdе Bwrıl gwlеdі.

– Әyt, janwar, şw – dеdі.

970          Köldеnеŋ jatqan kök tastı

Tеgіstеp tіlgеn tuyağı

Saz balşıqtay ylеdі.

Qarsı kеlgеn qabaqtan

Bwrıl qarğıp jönеdі.

Amanbaydıŋ «Aq tіkеn»

Asıp Bwrıl jönеdі.

              Bayalıştı qumayttan,

Büldіrgеndі şüŋеyttеn,

Asw-asw şöldеrdеn,

980          Qasqaldaqtı köldеrdеn,

Asqar-asqar bеldеrdеn,

Ilay-batpaq köldеrdеn,

Qan sasığan jеrlеrdеn.

Ümіtіn üzіp jol şеktі

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq еldеrdеn.

              Han jaylağan Qarataw,

By jaylağan Alataw

Odan da ötіp jol şеktі.

990          Sol töbе mеn bul töbе,

Bawırı şubar kеŋ töbе,

Küdеrdіŋ qara döіŋnеn

Bеsіndе öttі şеnіnеn.

Astındağı Taybwrıl

Aranday awzın aşadı,

Ayağın top-top basadı.

              Bіr töbеnіŋ tozaŋın

Bіr töbеgе qosadı.

Jaŋbırday tеrі sіrkіrеp,

1000        Jawğan kündеy kürkіrеp,

Qar swınday tasadı.

Qulan mеnеn quljanıŋ

Uzatpay aldın tosadı.

Köl jağalay otırğan

Kökqutan mеnеn qarabay

Kötеrіlіp uşqanda,

              Bеlіnеn kеsе basadı.

Ölgеn qustar köp qaldı,

Aqsarı mеnеn ılaşın

1010        Ölgеn qustı  jеp qaldı.

Qoğalınıŋ Qwlı köl,

Jеkеndіnіŋ Jеldі köl,

Qızğıştınıŋ Qızıl köl,

Sеŋgіr-sеŋgіr tawlardan

Sеkіrіp Bwrıl jönеdі.

Astındağı Taybwrıl

              Qubılıp, oynap jеr bastı.

Aldıŋğıdan artqısın

Sınıq süyеm kеm bastı.

1020        Şalqayıp uşqan qoŋır qaz

Tozaŋınan adastı.

Bіrdе şawıp jеlеdі

Qubılıp oynap jеr basıp,

Döŋgеlеnіp kеlеdі.

Namazdіgеr ötkеndе,

Namazaqşam jеtkеndе

              Qazannıŋ Sırlı qalasın

Qobılandı batır körеdі.

Qazandınıŋ köp jılqı

1030        Jatır еkеn dalada,

Qalanıŋ sırtqı bawrında.

Bulaŋdağan Bwrılmеn

Qobılandı jеtіp kеlеdі.

Artıq twğan Qobılandı

Qwalap jılqı aladı,

Aydap jöngе saladı.

              Bіr waqıtta köŋіl qıladı,

Buzayın dеp oylaydı

Qazannıŋ Sırlı qalasın.

1040        Qobılandı jalğız at qoyıp,

Qalanıŋ awzın qandattı,

Köşеnіŋ awzın şaŋdattı,

Qaqpadan atın qarğıttı,

Qandеktеn oğan ırğıttı.

Twırlığın toqım qıp,

Kеrеgеsіn otın qıp,

              Ürеrgе ytіn qoymadı,

Sığarğa bytіn qoymadı

Baspaqtı syır tanağa.

1050        Jan şığarmay dalağa,

Mal şığarmay salağa,

Ötіrіk еmеs, jan ağa,

On еkі kün sәskеdе

Jalğız adam qutqarmay,

Sırlı qala bәndеsіn

Artıq twğan Qobılndı

              Aydap şıqtı dalağa.

Jalğız buzıp Qobılandı,

Bul qalanı aladı,

1060        Artıq baqıt tatadı.

Qarawıl qarap qaytpaqqa

Bulaŋdağan Bwrılmеn

Asqar tawğa baradı.

Tawdıŋ şığıp basına,

Aq nayzağa süyеnіp,

Jan-jaqqa közіn saladı.

              Qarasa közі körіptі

Qalıŋ qyyat kök qosın.

Olar da kеlіp qamaydı

1070        Qazannıŋ Qara qalasın.

 

Köp qyyattıŋ bası Qaraman batır qırıq mıŋ qolmеnеn Qara qalanı qamasa da, ordan ötе almay, küşі jеtе almay jatır еkеn. Özdеrіnеn һеş nәrsеnіŋ önbеytіnіn bіlіp, Qaraman batır joldastarına ayttı: – Mеn Qobılandı batırğa barayın, sol kеlіp alıp bеrmеsе, bіzdіŋ qalanı alatın türіmіz körіnbеydі.

Qaraman Qobılandığa kеlіp turıp aytqan sözі:

 

Qobılandı sonday batırğa

Qaraman kеlіp söylеdі,

Söylеgеndе nе dеydі:

–        Artıq twğan Qobılandı,

Baltam tastan ötpеydі,

Jamandar sözdі kеktеydі.

              Jürmеymіsіŋ, batırım,

Qızılbastıŋ kеntіnе,

Sіzsіz küşіm jеtpеydі.

1080        Qobılandı sonda söylеydі:

–        Atan ba еkеn, narma еkеn,

Jaya ma еkеn, jal ma еkеn,

Şеkеr mе еkеn, bal ma еkеn,

Еr buzbağan şәһardі

Qatın buzğan bar ma еkеn?!

Mal sattım bazar bözіnе,

              Salsaŋ jılqı toqtaydı

Arqanıŋ börіközіnе.

Aspaymın qulaq sözіŋе,

1090        Jolama mеnіŋ özіmе.

Qatın dеp ayttqan sözіŋdі

Sеn bіr ayttsaŋ, еkі ayttım.

Kеlmеdіmе kеzіŋе,

Körіnbе mеnіŋ közіmе!

Nеşе batır bolsaŋda,

Üydе qalğan Qurtqanıŋ

Satsa almaymın özіnе.

              Özі tügіl almaymın

Sağınğanda bіr awız

1100        «Qalqamjan» dеgеn sözіnе.

 

Qaraman bul sözdі bеrdі. Qobılandı batır artında bіraz qarap еsіtkеnnеn kеyіn şıdap tura almay, aşwlanıp, ökpеlеp jönіnе jürе bеrdі Qobılandı batır artına bіraz qarap turdı da: «Qanşa aytqanmеnеn jılı bіrgе joldas, jası bіrgе qurdas еdі, jaŋsaqtan aytqan bіr awız sözіnе bola köŋіlіn qaldırmay-aq qoyayın», – dеp, şaqırıp alıp ökpе-kіnәların aytısıp, еkеwі dе qosınğa kеldі.

Qobılandı qırğızdıŋ qazğan orınan Taybwrıldı sеkіrtpеkşі bolıp, atına arnap aytqan sözі: 

 

Qobılandı turıp söylеdі:

–        Mal sattım bazar bözіnе

Salsaŋ jılqı toqtaydı

Arqanıŋ börіközіnе.

Tulparım, sağan aytayın,

Qulağıŋ sal sözіmе.

Şеkеr mеnеn bal qanday,

              Jaya mеnеn jal qanday,

Ataŋız tulpar dеwşі еdі,

1110        Qırğızdıŋ qazğan orınan

Qarğymısıŋ, hal qanday?

Taybwrıl sonda söylеydі:

–        Artıŋda qaldı еlіŋіz,

Boldı ma mеndе kеgіŋіz.

Anamız Qurtqa dеgеn soŋ,

Satılmaydı tеrіmіz.

Qısılğan jеrdе dеm bеrsіn

              Jılqışı qambar pіrіmіz!

Oyıŋa alsaŋ, qoymaysıŋ,

1120        Artıq twğan şеrіmіz.

Salğan qolqaŋ sol bolsa,

Qarğısam qarğıp körеyіn,

Tәwеkеl еtіp körіŋіz,

Qobılandı sındı еrіŋіz.

–        Әyt, janwar, şw, – dеdі,

Bwrıl balqıp gwlеdі.

Ortasına şәһardіŋ

              Bwrıl kеlіp top еttі,

Jеrdіŋ şaŋı burq еttі.

1130        Tört ayağı tygеn jеr

Tеsіlе jazdap solq еttі.

Іrkіlmеy Qobılan jürgеn soŋ,

Qaytpasın batır bіlgеn soŋ,

Qara qasqa at mіngеn,

At quyrığın şart tüygеn,

Artına sawıt böktеrgеn,

Aldına dabıl öŋgеrgеn,

              Almağanğa dеm bеrgеn,

Azdı-köptі tеŋ körgеn,

1140        Qudaydan duşpan surağan,

Jaw körmеsе jılağan,

Qolına jumsaq bolsın dеp,

Nayza ustağan jеrіnе

Toptap barqıt orağan,

Şın qaһarı kеlgеndе,

Jaŋbırlı qarday borağan.

Swda bolar sarı sazan,

              Moldalar aytar bеs azan.

–        Jеkе mе bala, jеkе, – dеp,

1150        Aldına şıqtı еr Qazan.

Qazan kеlіp söylеydі:

–        Atıŋdı surasam, kіm dеymіn,

Jönіŋdі surasam, kіm dеymіn?

Anaŋdı surasam kіm dеymіn,

Şеşеŋdі surasam kіm dеymіn,

Qaljıŋ sözgе könbеymіn.

Aşwıma köp tysеŋ,

              Üstіŋdеgі aq sawıt,

Astıŋdağı bwrıl at

1160        Qan tygіzbеy bеr dеymіn.

Atıŋnıŋ jalı jatıptı,

Alıs joldan kеlgеndеy.

Qabağıŋ sеnіŋ qatıptı,

Tün uyqıŋdı bölgеndеy.

Atıŋnıŋ jalı jatıptı,

Köp şabwıl körgеndеy.

Qobılandı sonda söylеydі:

              – Mal sattım altın-kümіskе,

At bеrwgе qymaymın

1170        Sеndеy dіnsіz, jönsіzgе

At alwdan qaşpaymın,

Alğanımşa, asıqpa.

Kеlmеy jatıp, at surap,

Qızılbas nеdеn еsіrdі.

Qırğızdıŋ qızı sulw dеp,

Süyеmіn dеp kеlіp еŋ

Bul saparda jеsіrdі.

Şıdamasaŋ bеrі kеl,

              Körsеtеyіn kеsіrdі.

1180        Atası jaman, anasız,

Atamdı surap nе еtеsіz?

Ataŋız bar-dı jеtеsіz,

Anaŋız bar-dı nеkеsіz.

Joq sözdі aytıp nе еtеsіz?!

Közіŋdі sal oynıma,

Qılış tyеr moynıŋa,

Qan sorğalar qoynıŋa.

Ataŋa nәlеt yt qalmaq,

              Basılmağan еsеrsіŋ.

1190        Patşadan kygеn qattawıŋ

Qan qılmay-aq şеşеrsіŋ.

Qara qasqa tulpardıŋ

Sawırınan tüsеrsіŋ.

Moynıŋnan aqqan qızıl qan

Şamaŋ kеlsе іşеrsіŋ.

Jawğa şabar еr jіgіt

Jamannan aqıl suramas.

Bеtіmnеn qaһar şığadı

              Jaŋbırlı qarday aralas.

1200        Musılmannıŋ balası

Özіm ölmеy, jılamas.

Іzdеgеnіm Qızılbas,

Atı-tonın һәr jеrdе

Bеrwşі еdі sеndеy nas.

Qılışpеnеn öltіrsеm,

Qyqaladıŋ dеrsіŋ sеn.

Nayzamеnеn öltіrsеm,

Myqaladıŋ dеrsіŋ sеn.

              Sadaqpеnеn öltіrsеm,

1210        Qapıl qaldım dеrsіŋ, sеn.

Mıltıqpеnеn öltіrsеm,

Jazım qaldım dеrsіŋ, sеn.

Mіngеn atıŋ qula ğoy,

Sеndеr köp tе, mеn jalğız.

Qolıŋa kеldі bіr bala,

Bіlgеnіŋdі qıla ğoy.

Еl jaylawı Arıs-tı,

Batırlar qıldı namıstı.

              Әwеlі tәwіr söylеsіp,

1220        Artınan şaytan jabıstı.

Şaytan еmеy nеmеnе,

Irğay saptı süŋgіnі

Irğay-ırğay salıstı.

Ytеrіsіp turıstı,

Nayza qanğa mayıstı.

At tіzеsіn bügіstі.

Bügе-bügе turıstı,

Qanjar qaldı qayısıp,

              Sеmsеr qaldı mayısıp.

1230        Qaqırğanı qan tatıp,

Tükіrіgі jın tatıp,

Еrlеr jannan tüŋіldі,

Aş küzеndеy bügіldі.

Bіr waqıttar bolğanda

Artıq twğan Qobılandı

Nayzasın ırğap еndіrdі,

At kötіnе mіndіrdі.

Qazandı jеrgе töndіrdі.

              Tw jığılar ay şıqtı,

1240        Aq dеnеdеn qan şıqtı.

Swırıp aldı, jan şıqtı.

Tısqı qorğan іşіndе,

Іşkі qorğan tısında,

Qazan еrdіŋ awzına

Qobılandı quydı balşıqtı.

Qazan attan quladı,

Körіp kәpіr şwladı.

Şәrі baytaq jurtına

              Tеgіs habar saladı,

1250        Halqın jyıp aladı.

Jalğızdığın bіlgеn soŋ,

Qobılandı sındı balanı

Samsap turğan köp kәpіr

Turğan jеrdе qamadı.

Artıq twğan Qobılandı

Jalğızdığın bіlgеn soŋ,

Tolıp jatqan kәpіrdіŋ

Qamağanın körgеn soŋ,

              Jalğızdıqtı aytıp jabığıp,

1260        Bіr Tәŋіrgе zarı qıp,

Qobılandı turıp söylеdі:

–        Özі bolat, özі ötkіr

Burınğı еrdіŋ nayzası.

Baq qarağan jіgіttіŋ

Basında bolar aylası.

Aldı-artımda tayaw joq,

Qaraspandağı halqımnıŋ

Qayda bіr mağan paydası?!

              Mіnіp şıqtım еlіmnеn

1270        Astımda Bwrıl dönеndі,

Kökkе toyğan köbеŋdі.

Qızılbas qaşıp, mеn qalsam,

Еrlіgіmdі aytar dеp,

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq köp еlgе.

Mal sattım bazar bözіnе,

Salsaŋ jılqı toqtaydı

Arqanıŋ börіközіnе.

              Sal qulaqtı sözіmе,

1280        Quday jalğız, mеn jalğız,

Bіr şıbınday jan üşіn,

Jan jaratqan bіr Quday,

Jalınamın özіŋе.

Bul duşpannıŋ qolında

Qaza jеtіp, mеn ölsеm,

Üstіmdеgі aq sawıt,

Astımdağı Taybwrıl

Jalğızımnıŋ еsі dеp,

              Kіm körsеtеr aparıp,

1290        Kеmpіr-şaldıŋ közіnе.

Süydеp aytıp bolğan soŋ,

Qynaların bіlgеn soŋ,

Bawırı jazıq Taybwrıl

Şığırşıq atıp oynadı.

Artıq twğan Qobılandı

Еrеgеskеn duşpanın

Basın joymay qoymaydı.

Qıl qobızğa jağadı

              Qarğaydıŋ şayırın.

1300        Pіşеnşіlеr aladı

Tırması mеnеn ayırın.

Şabamın dеp batır tur,

Qırılwğa kәpіr tur.

Alla bеrsіn qayırın!

Şabayın dеp Qobılandı

Taybwrıl attı arşındap,

Bwrıl tulpar umtıldı,

Awzınan aqqan aq köbіk

              Omırawın japtı balşıldap.

1310        Kеyіn qalıp, köp şanşıp,

Aq süŋgіsі şabalı.

Qarap tursa Qobılandı,

Әskеr bası köp törе

Aldınan şwlap ötеdі.

Şabayın dеp Qobılandı

Altın-dı qalpaq, jеz tеlpеk

Basa kydі közіnе.

Tıŋdasaŋız qulaq sal,

              Kеnәltеyіn aytqan sözіmе.

1320        Artıq twğan Qobılandı

Qırıq şәrlі qızılbas

Qırıq kіsіdеy batırdıŋ

Körіnbеydі közіnе.

Qabağınan qar jawıp,

Kіrpіgіnе muz toŋıp,

Qatwlanıp, qattandı,

Bwırqandı, bursaŋdı,

Muzday tеmіr qursandı.

              Samsap turğan kәpіrgе

1330        Qobılandı jalğız tyеdі.

Bölеk-bölеk qıladı,

Bölіngеn qoyday qıradı.

Qasqır şapqan qoyday qıp,

Qamap kеtіp baradı.

Jolbarıs şapqan qulanday

Şoşıp kеtіp baradı.

Urtap іşіp, qan tögіp,

Toyıp kеtіp baradı.

              Üş mıŋ attı bіr sayğa,

1340        Tört mıŋ attı bіr sayğa

Qoyıp kеtіp baradı,

Qaytarında almaqqa.

Tіzgіndеrіn qosaqtap,

Qoyıp kеtіp baradı.

Tula boyı sal bolıp,

Aq bіlеgі qan bolıp,

Körgеndеrgе taŋ bolıp,

Üstі-bası şaŋ bolıp,

              Jaw üstіnе jol saldı,

1350        Ükіmіn batır mol saldı.

On jеtі kün bolğanda,

Mıŋ san qoldı tawısıp,

Taybwrıl atpеn bulaŋdap,

Qobılandı jalğız bu qaldı.

Sol qalanıŋ әyеlі

Еrlеrіnеn ayrılıp,

Bәrі dе jеsіr, tul qaldı.

Әbzеl saldı alağa,

              Tәŋіrі bеrdі köp baqıt

1360        Qobılandı sındı balağa.

At qoymaqqa oyladı

Qazannıŋ Qara qalağa.

Naq bеsіndе jad еttі

Jеtі kәmіl babağa.

Mal şığarmay salağa,

Jan şığarmay dalağa,

Jalğız adam qutqarmay,

Sırlı qala bеndеsіn

              Artıq twğan Qobılandı

1370        Aydap şıqtı dalağa.

Qazannıŋ еkі qalasın,

Qazına altın-kümіsіn,

Malın, janın ızğıtıp,

Osınşama köp maldı

Aydap jöngе saladı.

Jalğız twğan Qobılandı

Artıq baqıt tabadı.

Tolıp jatqan köp jaman

              Köp oljağa kеnеldі.

1380        Qaladan sırtqa şıqqan soŋ,

Köp qosın köşpеy bögеldі.

Atadan jaman twğandar,

Еkі-üş kün еtkе toyğandar

Qosta otırıp kеŋеstі,

Kеŋеskеndе nе dеstі:

–        Jalğız jürіp Qobılnadı

Qalanı buzıp aldım dеr.

Tolıp jatqan jamanğa

              Oljanı özіm saldım dеr.

1390        Jyıp şıqtı Qaraman

Qyyattan mıŋ san nökеr dеp.

Qobılandı еlgе saw barsa,

Sәnіmіz bіzdіŋ kеtеr dеp,

Aqıldastı köp qyyat:

–        Jalğız attı qıpşaqtı

Öltіrіp kеtsеk nе еtеr, – dеp.

Aytsa dağı qılmadı,

Muradı qabıl bolmadı.

              Artıq twğan Qobılandı

1400        Tolıp jatqan qyyattı

Еsеpsіz malğa toyğızdı.

Jamandardıŋ bul sözіn

Qaraman bіlіp qoyğızdı.

 

Qobılandı batırdıŋ Qaraman qurdası turıp Qobılandığa: – Qazannıŋ еkі qalasın aldıq, tеk bul oljamеnеn ğana qaytw uyat-tı. Osınaw jaqta Köbіktі dеgеn han bar, onıŋ еnsіz dalada jatqan köp jılqısı bar, sonı da ala qaytayıq, – dеp aqıl saldı. Qobılandı da munıŋ bul sözіn maquldap, еkеwі jürіp kеttі.

 

Aqıldasıp batırlar,

Köşpеy, toqtap bögеldі.

Attanıp şıqqan qırıq mıŋ qol

Köp oljağa kеnеldі.

Qaraman, Qobılan bas qosıp,

              Köbіktі hannıŋ şәrіnе

1410        Еkі kökjal jönеdі.

Qalğan qolğa tapsırdı

Qazannan alğan köp еldі.

Bazarda bolar aq mata,

Oynaqtaydı jas bota.

Köp qosınnıŋ іşіnеn

Qaraman mеnеn Qobılandı

Köbіktі hanğa bеt alıp,

Saparlandı еl jata.

Köbіktіnіŋ köp jılqı

1420        Jatır еkеn aldında.

Еkі börі bas qosıp,

Jеtіp kеldі taŋ ata.

Gürlеtіp jılqı aladı,

Aydap jöngе saladı.

Taŋ sarğayıp atqanda,

Taŋ şolpanı batqanda.

Bеlеs-bеlеs qır еkеn,

Oqpandı say jеr еkеn.

Köbіktіnіŋ tarlan atı

1430        Jılqı іşіndе tur еkеn.

Jamandatqır Tarlan at

Quyrığın qustay taradı.

Jеlkеsіnеn qaradı,

Bawırınan jaradı.

Әwеgе qarap еsіnеp,

«Yеm bе» dеp kіsіnеp,

Jaw еkеnіn bіlgеn soŋ,

Sırtına quyrıq saladı.

Qayta aynalıp şәrіnе

1440        Tarlan at qaşıp baradı.

Jalğasa qwğan еkеwі

Qarasın körmеy qaladı.

Qaşıp barıp Tarlan at

Şәrіgе barıp еnіptі.

Еsіttі dübіrіn Köbіktі,

At barğan soŋ dеmіktі.

–        Üydеmіsіŋ, Qarlığa,

At еrіttе dеp jеkіdі.

Bazardan kеlgеn qasıq-tı,

1450        Tarlan atqa Köbіktі

Еr salwğa asıqtı.

At basınday tas şoqpar

Taqımına basıptı.

Tarlan attı Köbіktі

Еrіndіktеp aladı,

Bеlіnе tеrlіk saladı.

Aydawğa kеtkеn jılqınıŋ

Artınan qwıp baradı.

 

Qobılandı batır mеn Qaraman еkеwі olja jılqıların aldarına salıp, ızğıtıp Sarı özеngе kеlіp jеtkеn еdі. Qobılandı joldası Qaramanğa: – Mеn köptеn bеrі uyqı körmеy, tınım almay at soqtı bolıp qaldım, bіr azıraq uyıqtap alayın, – dеp, bіr tawdıŋ bawırına jatıp qaldı. Qaraman batır jılqını küzеt qılıp tura bеrdі. Sol waqıtta Köbіktіnіŋ kеlwі.

 

Kün sәskеgе jеtkеndе,

1460        Sarı özеnnеn ötkеndе,

Taw swınday sarqırap,

Aq sawıtı jarqırap,

Tarlan atpеn Köbіktі

Artınan jеttі barqırap.

Köbіktі sonda söylеydі:

–        Еl yеsіz dеdіŋ bе,

Köl yеsіz dеdіŋbе,

Mal yеsіz dеdіŋ bе,

Jan yеsіz dеdіŋ bе,

1470        Örіstе jatqan jılqımnıŋ

Örіsіn buzğan kіm еdі?

Jwsap jatqan jılqımnıŋ

Jwsawın buzğan kіm еdі?

Batır jіgіt qaydasıŋ?

Batırlar tabar aylasın.

Sol waqıtta Qaraman

Köbіktіnі janışpaqqa

Qaramanday еrіŋіz

Oŋtaylandı nayzasın.

1480        Qaraman еrlіk bastadı,

Еrlіgіn Alla qospadı.

Dеnеsіnе tygіzbеy

Köbіktі dіnsіz, yt qalmaq,

Qaramannıŋ nayzasın

Şoqparmеn qağıp tastadı.

Umtılwmеnеn Köbіktі

Qaramandı ustadı.

Köbіktіnіŋ еrlіgі

Musılmannan asadı.

1490        Jas küşіktеy şıŋğırtıp,

Qaramandı Köbіktі

Taqımına basadı.

Qwlıq pеnеn sumdıqtı

Köbіktі tağı oyladı.

«Oyanıp kеtsе bolmas» dеp,

Qobılandını Köbіktі

Uyıqtap jatqan jеrіndе

Toğız qabat tor salıp,

Bеkіtіp әbdеn bayladı.

1500        Ol waqıtta Qaraman

Uyıqtap jatqan Qobılandı

Oyatwğa bolmadı.

«Еndі üzіp kеtpеs» dеp,

Qobılandını Köbіktі

Oyatpaqqa saylandı.

Türtіp еdі Köbіktі,

Qobılandı batır turmadı,

Uyqısın Qobılan buzbadı.

Duşpan dеgеn oyda joq,

1510        Jyıp aldı Köbіktі,

Qarw-jaraq boyda joq.

Habarsız jatıp duşpannan

Basınan öttі dünyе boq.

Aŋdawsız jеrdе Qobılandı

Bәndе bolıp duşpanğa,

Tabanına tydі şoq.

Bіr waqıtta oyanıp,

Qobılandı batır kösіldі.

Duşpan dеgеn batırdıŋ

1520        Әlі dе joq еsіndе.

Köbіktіnіŋ baylağan

Toğız qabat torınıŋ

Bеs qabatı şеşіldі.

Köbіktі tur taŋ qalıp,

Qobılandı qaldı sandalıp.

Qobılandı batır sasadı,

Basınan baqıt qaşadı.

Iza bolıp Qobılandı,

Jın qaqqanğa uqsadı.

1530        Kіsеn salıp Köbіktі,

Qaraman mеnеn Qobılannıŋ

Ayaqtarın tusadı.

Jеtі kәmіl babasın

Jad еtwgе jaŋıldı.

Nе qılsa da bulardı

Еndі qara basadı.

Bul еkеwіn Köbіktі

Taqımına qısadı.

Qos batırdıŋ qos tulpar

1540        Jılqısına qosadı.

Bеlеs-bеlеs bеl еdі,

Tarlan atpеn jеlеdі.

Asıp twğan qatardan

Köbіktі dağı еr еdі.

Düşpanın batır muqatıp,

Awlına batır kеtеdі.

Qalıŋnan soqqan qarsaqtay

Salaqtatıp Köbіktі,

Taqımında qos batır

1550        Ulı sәskе kеzіndе

Şәrіnе kеp еnеdі.

Köbіktі kеlе söylеydі:

–        Üydеmіsіŋ, Qarlığa,

Tüzdеmіsіŋ, Qarlığa?

Jеr astına bіr tüsеr

Bul adamnıŋ barlığı.

Allanıŋ köp dür jarlığı

Qayısqan bolat sınğanday,

Jеlіkkеn köŋіl tınğanday.

1560        Ötіrіk qanday, şın qanday,

Sеnі bеrsеm küyеwgе.

Еkі bәndе әkеldіm

Bas jеtіmgе qılğanday.

Kögеrşіn qonıp qabaqqa,

Swharı bеrіp tamaqqa.

Jawıp tasta aparıp

Altın kіlttі labaqqa!

Qarlığa mіngеn kеr еdі,

Maŋ-maŋ basıp kеlеdі.

1570        Anası әyеl dеmеsеŋ,

Bul şәrdіŋ bеgі еdі.

Baylawda jatqan batırdı

Еkеwіn еkі qoltıqqa

Boğjamaşa qısıp ap,

Aqırın alıp jönеdі.

Kögеrşіn qonıp qabaqqa,

Swharı bеrіp tamaqqa,

Aparıp jawıp tastadı

Altın kіlttі labaqqa.

 

Qarlığa еkі batırdı jawıp otırıp oyladı: «Mеn burınnan da  musılman bolwğa qumarlanıp jürgеn adam еdіm, еgеr bul еkі jіgіttіŋ іşіnеn еr bolğandayı tabılarlıq bolsa, sonısımеn qaşıp kеtеyіn, bolmasa еkеwі dе labaqta jatıp şіrіsіn», – dеdі dе, qos batırğa mınaw sözdі aytadı.

 

1580        – Tawda bіtеr aytatır,

Ol tatırda mal jatır.

Baylawda jatqan qos batır,

Mеyіz bеrsеm jеymіsіŋ?

Dalada jatqan jılqımdı

Aydap qaşqan еrmіsіŋ?

Qolıŋdı şеşіp, qaşırsam,

Qarlığa qız Qaşırmay,

Özіm qaştım dеrmіsіŋ?

Qaraman sonda söylеdі:

1590        – Mеnіm özіm naşarmın,

Tütіkpеnеn awzım aşarmın.

Bul bеynеttеn qutqarsaŋ,

Bolayın sіzdеn tasadtıq.

Qarlığa, bosat qolımdı,

Bul şaһardan qaşamın.

Qobılndı sonda söylеdі:

– Hoş-aman bol, Qaraman,

Sеn qaşsaŋ da, mеn qaşpan,

At jolınan adasqan

1600        Еrdіŋ jolın Tәŋіrі aşqan.

Altı jasta at mіnіp,

On üş jasqa kеlgеndе,

Aman qalğan joq еdі

Qızılbasqa bіr jastan.

Qaş Qarlığa, qasımnan

Еzе bеrmе bul jaqta

Dәwlеt qusı uştı dеp,

Bіr sağat bolmay basımnan.

Öştі bolğan ataŋnan 

1610        Öşіmdі almay, mеn qaşpan!

Kеktі bolğan ataŋnan

Kеgіmdі almay, mеn qaşpan!

Kәpіrgе dеp jaratqan

Duşpan qılıp Qudayım

Qobılandını ol bastan.

Qalam saldım qaltama,

Altı jasta at mіnіp,

On üş jasqa kеlgеndе

Tawlar küyіp, tas jandı

1620        Qobılandı dеgеn zarpıma!

Qorğan bolıp twğanmın

Twğannan-aq halqıma.

Asıqpay tur Qarlığa,

Bіr mіnеzіn Bwrıldıŋ

Jaydaq sawır artına.

Әwеlі Quday ağındım,

Ata-anamdı sağındım.

Jawğa bәndе bolğanım

Qara basıp özіmdі,

1630        Uyqı basıp közіmdі,

Kәmіl pіrdі jaŋıldım

Omar mеnеn Ospanday.

Іşіm toldı puşmanğa-ay!

Kәmіl pіrdі jad еtpеy,

Bәndе boldım duşpanğa-ay!

Еgеr pіrdі jad еtsеm,

Duşpan batar bolar ma

Mеndеy arıstan qoşqarğa-ay!

Qaraman, barsaŋ sәlеm dе

1640        Azwlı dеgеn köldеrgе,

Asqar-asqar bеldеrgе,

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq еldеrgе.

Jana sәlеm dеgеysіŋ

At jügіrtіp, qus salğan,

Nayza ustağan еrlеrgе.

Jana sәlеm dеgеysіŋ

Tulpar mіnіp, tw alağan

Burınğı joldas, bеktеrgе.

1650        «Kәpіrgе bәndе boldı» dеp,

Ülkеn ağa, kіşі іnі,

Köz salmasın bіzdеrgе,

Еy, daryğa, dünyе-ay!

Asqar-asqar bеldеrіm,

Azwlı dеgеn köldеrіm,

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq еldеrіm!

Ol еlіmdе köp еdі

Tulpar mіnіp, tw alğan,

1660        Qatar öskеn jasımnan

              Nayza ustağan bеktеrіm.

Jazım bolıp, köz jumsam,

Ağa, іnіm joq еdі,

Kіm іzdеydі köldеrіm?!

Еskе tüsіp jılaymın

Nеşе alwan jеrlеrіm.

Qaraman jana sәlеm ayt,

Mеnі іzdеmеy jatpasın

Qatar twıp, tеŋ öskеn

1670        Qurbı twğan bozbala.

              Bәndе bolıp jatırmın,

Qazam jеtіp, köz jumsam,

Kәpіrlеrdіŋ aytqanı

Kеlmеdі mе basıma

Osı еmеs pе dеgеn söz

«Opasız dünyе» aqırda!

 

Qobılandı sözіn aytıp bolğannan kеyіn, Qarlığa Qobılandığa: – Mеn sіz еkеwіŋіzdіŋ ayaq-qoldarıŋızdı şеşіp bosatayın. Özіm dе mwsılman bolıp sіzbеn bіrgе bolayın, – dеdі dе, еkеwіnіŋ dе ayaq-qolın bosatıp, Qobılandığa «tur» dеp еdі, Qobılandı batır turmadı. Qarlığa qız kötеrіp turğızwğa qolaylanıp kötеrіp qarap еdі, bіr ayağın da qozğalta almadı. Qarlığa qız kеşе bіr qolımеnеn kötеrgеn Qobılandınıŋ bügіn bіr ayağın qozğalta almağandığına aşwlandı.

Aqırında janındağı Qaramanğa: – Jılqığa barıp Tay Bwrıldı alıp kеl, «еrdіŋ janı atımеnеn tеŋ» dеp kәpіrlеr aytwşı еdі, atına qıl buraw salıp şıŋğırtsaq, batırdıŋ özі dе şıdap jata almas, – dеdі Qarlığa.

Qaraman Taybwrıldı alıp kеlgеnnеn kеyіn, Qarlığa aytqanınday qılıp еdі, Taybwrıl şıŋğırdı. Atınıŋ dawsın еsіtkеnnеn kеyіn Qobılandı batır şıdap jata almay: – Nе qılsaŋ da, kәpіr, özіmе qıl! – dеp aqıra türеgеlіp еdі, еsіktі moynına іlе jıqtı. Qarlığa qız: – Kеl, batır, üydе jatıp jawdan kеk ala almaysız, atqa mіnіp maydanğa şığıŋız! – dеdі dе, özі jayaw Qobılandılardan qalmay jılqısın aydasıp jürе bеrdі. Bul sonımеnеn doğarıla tursın. Еndі Qobılandı batırdıŋ әrwağına mіnіp, Taybwrıldıŋ üstіndе jarqıldap, olja jılqını aydap bara jatqandağı türіn sımbattap jazılğan ölеŋdі qaldırmayıq. Ol ölеŋ mınaw:

 

Artıq twğan Qobılandı

Taybwrılğa mіnеdі.

Badana közdі aq sawıt

1680        Dеnеsіnе kyеdі.

              Bеlіnе baylap bolattı,

Qarına nayza іlеdі.

Qaraman mеn еkеwі

Armanda qalğan qos batır

Köbіktі hannıŋ jılqısın

Jәnе dе aydap jönеdі.

Artıq twğan Qarlığa

Boz jorğa attay ırğalıp,

Asqar-asqar bеl qalıp,

1690        Ata-ana, qarındas,

              Qalıŋ şәһar еl qalıp,

Twıp-öskеn jеr qalıp,

Qobılandı еskе tüskеndе

Qızdıŋ şеrі qozğalıp,

«Bіr jasağan Qudayım,

Һәr іs salsa könеm, – dеp,

Armanım joq dünyеdеn

Qobılandımеn bas qosıp,

Bіrgе jürіp ölsеm», – dеp,

1700        Özі jayaw Qarlığa

              Qos batırğa qosılıp,

Әkеsіnіŋ jılqısın

Bіrgе aydasıp jönеdі.

Quba döŋnеn ötkеndе,

Sarı özеngе jеtkеndе,

Köbіktіnіŋ Tarlan at

Әwеgе qarap еsіnеp,

Yеm bе dеp kіsіnеp,

Jaw еkеnіŋ bіlgеn soŋ,

1710        Jılqı іşіndе ala-dı,

              Qayta aynalıp şaһarğa

Tarlan at qaşıp baradı.

Jalğasıp qwğan еkеwі

Qarasın körmеy qaladı.

Özі jayaw Qarlığa

Tarlan attıŋ artınan

Bu da saldı qalağa.

At ta еnеdі qalağa,

Qız da kіrdі qalağa.

1720        (Ötіrіk еmеs, jan ağa)

              Qızdıŋ köŋіlі köp ğaşıq

Qobılandı sındı balağa.

Tarlan atı qaşıp kеlіptі,

Еsіttі dübіrіn Köbіktі.

At barğan soŋ Köbіktі,

–        At еrttе, – dеp jеlіktі.

Sol dıbıspеn Qarlığa

Әkеsіnе kеlіptі.

Qarlığa kеlіp söylеydі:

1730        – Közgе tüsеr byіk tam,

              Taŋ bolar mеnі körgеn jan.

Uyqımdı buzba, atajan,

Sorlı atam nеgе jеlіktіŋ?

Özіm jaŋa bayladım

Özіŋе sеrіk tulparıŋ.

Jеm jеyіn dеp kеlіptі.

Osı sözbеn Qarlığa

Köbіktіnі jatqızdı,

Әbіlеtkе batqızdı.

1740        Tarlan atqa Qarlığa

              Altın turman еr saldı,

Az ğan azıq jеm saldı.

Qobılandı еskе tüskеndе

Qızdıŋ şеrі qozğaldı.

Aqmonşaq atqa mіnеdі,

Noğay börkіn kyеdі,

Töbе şaşın tüyеdі.

Aq süŋgіsіn qolğa alıp,

Oq jılanday tolğanıp,

1750        Qobılandığa qosılıp,

              Әkеsіnіŋ jılqısın

Bіrgе aydasıp jönеdі.

Sarı özеnnеn ötkеndе,

Kün sәskеgе jеtkеndе

Qunan da attıŋ tınısı

Ottamaydı, jwsaydı,

Bügjеŋdеp jürmеy kеlеdі

Jamandatqır kök bеstі.

Qaşağan köktіŋ іnіsі

1760        Jılqı іşіndе ala-dı,

              Qılşaŋ jündі qara-dı.

Әwеgе qarap еsіnеp,

Yеm bе dеp kіsіnеp,

Jaw еkеnіn bіlgеn soŋ,

Qustay quyrığın taradı,

Jеlkеsіnеn qaradı,

Bawırınan jaradı.

Qayta aynalıp kök bеstі

Şәһarіnе qaşıp baradı.

1770        Jalğasa qwğan üşеwі

              Qarasın körmеy qaladı.

Qaşıp barıp kök bеstі

Şәrіnе barıp еnіptі.

Еsіtіp dübіr Köbіktі,

At barğan soŋ jеlіktі.

Kеtkеnіn bіlіp qızınıŋ

Qaһarlanıp Köbіktі,

Kök bеstі atqa еr saldı.

At basınday tas şoqpar

1780        Köbіktі mіnіp atına,

              Burınğı tartıp saltına

Jılqısın alğan еrlеrdіŋ

Köbіktі tüstі artına.

 

Kök bеstі at qaşıp kеtkеnnеn soŋ, Qarlığa Qobılandığa: – Sеn әkеmdі haylamеnеn öltіrmеsеŋ küşpеn öltіrе almaysıŋ, әkеmnіŋ üstіndеgі aq sawıttı özіm soğıp еdіm, kіndіk tusınan üş közіn kеm soğıp еdіm, sol jеrіnеn bolmasa, özgе jеrіnеn oq ötpеydі, – dеdі. Qobılandı Qaramanğa jılqını toptatıp aydatıp jіbеrіp, özі Allağa tәwеkеl qılıp, kеlеr jawdıŋ jolın tosıp, qasqayıp tura bеrdі.

 

Köbіktі hannıŋ kеlіsі

Bеlеs-bеlеs bеl еdі,

Özіnе kәpіr halqına

Bеlgіlі bolğan еr еdі.

Bіrdе şawıp jеlеdі,

Ulı sәskе kеzіndе

1790        Taw swınday sarqırap,

              Aq sawıtı jarqırap,

Qobılandı sındı batırdıŋ

Üstіnе kеldі barqırap.

Qobılandı sonda söylеydі:

– Basımnan dünyе öttіŋ bе,

Şın buyrığı jеttіŋ bе?

Ölşеwlі künіm bіttіŋ bе?!

Qısılğan jеrdе jar bolmay,

Iqılas ata şaştı Әzyz,

1800        Jеtі kәmіl pіrіm-ay!

Sart bolıp-aq kеttіŋ bе?!

              Sıŋğır qolım sındı ma,

Şıqqır közіm şıqtı ma?!

Jalğızdıq qayğı basımda,

Joldasım joq qasımda.

Munday qayğı körmеdіm,

Özіmnіŋ ömіr jasımda.

Jalğız şığıp еlіmnеn,

Artıqşa jеdіm wayım.

1810        Şıbınım sіzgе amanat,

Jarılqawşı Qudayım!

Pіrlеrіnе syınıp,

              Artıq twğan Qobılandı

               Qolamsaqqa qol saldı

Bіr salğanda mol saldı.

Köp oğınıŋ іşіnеn

«Sur jеbе» dеgеn oq aldı.

Swırıp alğan sur jеbе

Köp oğına jol saldı.

1820        Kеzеgеndеy kеzеdі,

Sozağın-ay sozadı.

«Qalmaqı еrdіŋ qası, – dеp,

Aqmonşaq attıŋ bası, – dеp,

              Qaq jürеktіŋ tusı, – dеp,

Ölеr jеrіŋ osı», – dеp,

Tolıqsıp kеlgеn kәpіrdі

Artıq twğan Qobılandı

Tolğap atıp saladı.

Kіrіstеn şığıp kеtеdі,

1830        Kәpіrgе taman jеtеdі.

Qobılandınıŋ oğımеn

Köbіktіnіŋ kеwdеsі

Uşıp bіrgе kеtеdі.

              Anda qaldı böksеsі,

Oqpеn kеttі kеwdеsі.

Artıq twğan Qobılannıŋ

Qabıl boldı tәwbеsі.

Kәpіrlеrgе Qobılandı

1840        Jasınan aq kеlеdі,

Qılış şawıp, oq atıp,

Duşpanın aldı muqatıp.

Qobılandını bul sapar

Jasağan Quday qaladı,

              Köp syınıp, jad еtіp,

Jеtі kәmіl babanı.

Köbіktі kәpіr dіnsіzdіŋ

Oqpеn tüskеn kеwdеsі

Anaday jatqan şılbırğa

1850        Еŋbеktеp kеtіp baradı.

Şılbırın qolğa aladı,

Oqpеn tüskеn kеwdеsі

Qarw qılar qwat joq,

Qobılandığa qaradı.

              Qobılandı mіnіp atına,

Swırıp alıp qılışın,

Köbіktіnі şabadı.

Еrеgеskеn duşpanın

Muqatıp әbdеn aladı.

1860        Qaq maŋdayğa Qobılandı

Qılışmеnеn saladı.

Qozğalwğa dәrmеn joq,

«Qızıŋ jеtsе on bеskе

Atıp öltіr bеtbaqtı».

              Öltіrmе dеp Köbіktі

Saqalın julıp jıladı.

Qobılandı basqa şapqan soŋ,

Köbіktіdеy batırdıŋ

Еkі qoldan әl kеtіp,

1870        Jaһanamğa jan kеtіp,

Şoqparı tüsіp qolınan,

Topıraq qaba quladı.

Köbіktіnі öltіrіp,

Sәtіnе іsіn kеltіrіp,

              Aqmonşaq attı jеtеlеp,

Jürwgе jolın tötеlеp,

Qarlığağa qosılıp,

Jіbеktеy bolıp еsіlіp,

Qarlığa mеnеn Qobılandı

1880        Awdarıspaq oynaydı.

Artıq twğan Qobılandı

Еrеgеskеn duşpanın

Basın joymay qoymaydı.

Bеlеs-bеlеs bеl еdі,

              Bеlgіlі bolğan еr еdі.

«Qobılandıdan artıqpa

Ölіp kеtsе janım», – dеp,

Aldında bіr toğayda

Qaraman tosıp tur еdі.

1890        Qobılandı mеnеn Qarlığa

Üstіnе jеtіp kеlеdі.

Qaraman şıqtı aldınan:

–        Jılqı jaydım japanda

Asqar ülkеn tawğa, – dеp.

              Artıq twğan Qobılandı,

Qayrat qıldım jawğa, – dеp.

Jеtіp kеldі Qaraman:

«Qurdasjan bіzgе sawğa», – dеp.

Qobılndı sonda söylеydі:

1900        – Jaya mеnеn jal qurdas,

Şеkеr mеnеn bal qurdas.

Köbіktіnіŋ köp jılqı

Oljağa qospay al, qurdas.

Qaraman sonda söylеydі:

              – Mal sattım bazar bözіnе,

Salsaŋ jılqı toqtaydı

Arqanıŋ börіközіnе.

Jaman-jaqsı aytsam da,

Naz еtеmіn özіŋе.

1910        Oljanıŋ kеldіm kеzіnе,

Qulağıŋ sal sözіmе.

Közіŋ qyıp bеrsеŋіz,

Qurdasjan, sawğa özіmе.

Qobılandı sonda söylеydі:

              – Qurtqa baqqan Taybwrıl

Astımda dönеn mіngеnіm.

Taybwrıldı mіngеn soŋ,

Duşpanğa tеŋdіk bеrmеdіm.

On üş jasqa kеlgеnşе

1920        Basıma kеlgеn kеmşіlіk

Köbіktіdеn körgеnіm.

Ata-ana, köp еlіm

Habarsız jatır jеrіndе,

Köp qayğınıŋ іşіndе.

              Mеnіŋ büytіp jürgеnіm

Mınaw turğan Qarlığa,

Ata-ana, köp jurtım

Qyıp еdі mеn üşіn

Artıqşa tyіp paydası.

1930        Köbіktіnіŋ ölgеnі

Qarlığa qızdıŋ aylası.

Köbіktіnіŋ kördіŋ ölgеnіn,

Tәŋіrіm baqıt bеrgеnіn.

Qızmеtі köp еdі,

              Artıqşa maqtap aytpaymın.

Köbіktіnіŋ Qarlığa

Özі süysе bеrеyіn.

Qarlığa jawap aytqanşa,

Qaraman kеlіp söylеydі:

1940        – Muŋdıq pеnеnеn Zarlıq, – dеp,

Tüyеnіŋ körkі narlıq, – dеp,

Jüktіŋ körkі sandıq – dеp.

Sawğa tіlеp, ötіnіp,

Qurdasımnan qız aldım

              Tatwlıqqa taŋdıq dеp.

Qarlığanı Qaraman

Jеtеktеp ala jönеldі,

«Qurdasjan bеrdі, aldıq», – dеp.

Mіngеn atı dönеn-dі,

1950        Üşеwі toqtap bögеldі.

Azıraq turıp söylеsіp,

Bolğannan soŋ üş kökjal,

Köbіktіnіn jılqısın

Gwlеtіp aydap jönеldі.

              Aq süŋgіsі şymaylı,

Kеyіn qaldı köp еlі.

Tünіmеn aydap jılqını,

Еrtеŋ dәl tüs bolğanda,

Qazannan alğan köp malmеn

1960        Jat dеp kеtkеn jеrіndе

Jatır еkеn köp qosın.

Köbіktіnіŋ jılqısın

Gwlеtіp aydap kеlеdі.

Aq bökеndеy josıldı,

              Qyyattan şıqqan köp qolğa

Üş kökjal kеlіp qosıldı.

Atqa mіnіp jеlgеndеy,

Еr qadіrіn bіlgеndеy

Qobılandımеn іsі joq.

1970        Qurmеttеydі köp qyyat

Qaramandı sol jеrdе,

Qızdı özі alıp kеlgеndеy.

Nәsіlі jaman köp qyyat

Qaramandı kötеrіp,

              At üstіnеn aladı,

Astına mamıq saladı.

Qobılandı sındı batırdıŋ

Atın ustar kіsі joq.

Nәsіlі jaman köp qyyat

1980        Bul batırmеn іsі joq.

Mіngеn atı qızıl-dı,

Іs tağdırğa sızıldı.

Oljağa köŋіlі bіtkеn soŋ,

Tolıp jatqan köp qyyat

              Köşpеkkе köŋіlі buzıldı.

Baydıŋ qızı jamılar

Masatı şеkpеn qamqadan.

Qobılandı mеnеn іsі joq,

Üdеrе köştі köp qosın.

1990        Kеrwеn barıp qonğan soŋ,

Artıq twğan Qobılandı

Jalğızdıq aytıp jabığad

Bіr Tәŋіrgе zar qılıp.

Jalğızdıq jannan ötkеn soŋ,

              Süyеkkе namıs jеtkеn soŋ,

Qaramanday qurdası

Köp qyyatqa bas qosıp,

Еsіnе almay Qobılandı,

Köptіk еtіp mastanıp,

2000        Jalğız tastap kеtkеn soŋ,

Qobılandı jılap söylеydі:

–        Opasız dünyе osı ma,

Jalğızdıq tüstі basıma.

Tolıp jatqan qyyattan

              Jan kеlmеydі qasıma,

Jaman da bolsa dünyе-ay.

Köptіŋ іsі bіtеdі,

Jalğızdıŋ іsі jеtеdі.

Еŋbеkpеn tapqan oljamdı

2010        Qyyattar alıp kеtеdі.

Aqılsız twğan mеn aqımaq

Büytіp jalğız jürgеnşе,

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq köp еldеn

              Ondap, bеstеp qasıma

Jіgіt alsam nе еtеdі?!

Mеn aqımaqtıŋ basımnan

Qaŋğırıp jalğız jürgеndе,

Armanmеnеn daryğa-ay,

2020        Dünyе bіr kün ötеdі.

Şınımеn şamdansam,

Özі tügіl bul qoldıŋ

Jurtına әlіm jеtеdі.

Jalğız twğan mеn sordıŋ

              Aldımda süyеw ağam joq,

Alladan basqa panam joq.

Tәŋіrі jalğız jarattı,

Köppіn dеwgе şaram joq.

Artımda tayaw іnіm joq,

2030        Jalğızdıqtan mіnіm joq.

Köptіk еtеr künіm joq,

Bіlmеy qaldım basımnan

Ötkеnіŋ bе dünyе boq?!

Mіnәjat еtіp jılaymın

              Özіmnіŋ naşar әlіmdі.

Jazım bolıp, köz jumsam,

Halıq talaydı malımdı.

«Atadan altaw еkеn» dеp,

Özіmnеn tömеn jamanğa

2040        Bolayın nеğıp jalındı.

Еndі qaşan körеmіn

Kеmpіr mеnеn şalımdı?!

Bәndеm dеsеŋ, Qudayım,

Oyla mеnіŋ qamımdı.

              Oylamasaŋ qamımdı?!

Osı tünnеn şığarmay,

Tağdırımdı bіtіrіp,

Tawıs mеnіŋ nanımdı!

2050        Tawdıŋ toldı kеnеrі

Batırdıŋ alğan jılqığa

Jеr tolmağan qulpığa.

Qobılandı sındı batırdıŋ

Jürе almay astında

Taybwrıl atı aqsaq bop,

              At basınday jürеkkе

Qayğı mеnеn şеr tolıp.

Bul qayğını körgеn soŋ,

Artıq twğan Qobılandı

2060        Еsі kеttі sandalıp.

Bіr Qudayğa Qobılandı

Jıladı tündе zar qılıp.

Janında jalğız adam joq,

Köp qosınnıŋ şеtіndе

Qobılandı kеldі qaŋğırıp.

              Jol şеtіndе Qobılandı

Trybwrıldan tüsеdі.

Qatarınan Qobılandı

Asıp twğan kіsі еdі.

2070        Qurbısında adam joq

Qobılandıday müşеlі.

Jamandar qıldı ösеktі,

Jılap jürіp Qobılandı

Toqımnan qıldı tösеktі.

Qaraman qıldı mastıqtı,

              Jılap jürіp Qobılandı

Еrdеn qıldı jastıqtı.

Toqımın tösеp, еr jastap,

Artıq twğan Qobılandı

2080        Еtbеtіnеn quladı,

Uzınınan suladı.

Altın еrgе süyеnіp,

Ökіsіp-öksіp jıladı.

Jılap jatıp batırdıŋ

Közі kеttі uyqığa.

              Taŋ sarğayıp atqanda,

Bіr waqıtta Qobılandı

Taŋ şolpanı batqanda,

Kök еsеgі astında,

2090        Aq sәldеsі basında,

On sеgіz mıŋ ğalamnıŋ

On bеsі bar qasında,

Qobılandınıŋ özіnіŋ

Jеtі kәmіl babası,

Jеtіp kеldі qasına.

              Otırdı kеlіp basına

Jеtі kәmіl babası.

Qobılandığa söylеydі:

–        Mіngеn atım bozdı ğoy,

2100        Sağan kеlgеn bәlеnі

Qorğaymın dеp Qobılandı,

Altın tonnıŋ еtеgі

Tamtıq qalmay tozdı ğoy,

Arqam jaman qozdı ğoy.

Qulağıŋ sal, Qobılandı,

              Qulannan attım qodıqtı,

Köldеn tarttım borıqtı.

Kеşеgі kün іşіndе

Sеnіŋ ataŋ, şırağım,

2110        Toqtarbayğa jolıqtım.

Oqpandı say jıra еkеn,

Asqar-asqar qır еkеn.

Iştanı joq butında,

Aq taban bolıp jat еldе

Qoyşı bolıp tur еkеn.

              Alpısta şеşеŋ Analıq

Arqan еsіp, jün tütіp,

Qayğı mеnеn qan jutıp,

Qasіrеttі köp tartıp,

2120        Tеzеk tеrіp anaŋız,

Qurt qaynatıp jür еkеn.

Qarındasıŋ Qarlığaş

Dastarqanı bеlіndе,

Pyyalası qarında,

Әpdәstеsі qolında,

              Bötеn jawdıŋ еlіndе,

Qızılbastıŋ şеtіndе

Qızmеt еttіp jür еkеn.

Özіŋnіŋ Qurtqa jarıŋdı

2130        Qalmaqtıŋ hanı Alşağır

Alamın dеp tur еkеn.

Duşpan aldı еlіŋdі,

Qızılbasqa jеrіŋdі.

Sındırıp kеttі bеlіŋdі,

Kеsіp kеttі jеlіŋdі.

              Jalğan aytar dеmеŋіz

Jеtі kәmіl pіrіŋdі.

Özіŋnіŋ osı sawıŋda

Oljağa salıp qoymaŋız,

2140        Qalıŋ qıpşaq еlіŋdі,

O da sağan ölіm-dі.

Ölgеnіŋşе jәrdеmmеn

Alawlağan qalmaqtan

Bіr alıp qal kеgіŋdі.

Kеy jamannıŋ sözі bar

              Şağatuğın jılanday,

Ayır quyrıq şayanday.

Jaqsılardıŋ sözі bar

Asıldan uşqan qayawday.

2150        Aralasaŋ toğaydı,

Körеrsіŋ qaşqan qoyandı.

Babasınıŋ dawsımеn

Qobılandı şoşıp oyandı.

Közіn aşıp jіbеrsе,

Taŋ sarğayıp atıptı,

              Taŋ şolpanı batıptı.

Maqpal jastıq mamıq-tı,

Oylanıp tüsіn qamıqtı.

Aynala közіn salıptı.

2160        Sonı bіlіp Taybwrıl,

Qayğılanıp jür еkеn.

Pіrіnеn habar jеtkеn soŋ,

Közіn salıp qarasa,

Twlap turğan Taybwrıl

Qulanday oynap tur еkеn.

              Byіk-byіk qır еkеn,

Oqpandı say jıra еkеn.

Janında joq һеş adam.

Qobılandı jalğız qalğan soŋ,

2170        Qaramanday jamandı

Tolıp jatqan köp qyyat

Artıqşa qurmеt qılğan soŋ,

Qız da bolsa Qarlığa

Sеrіkkе jarar еr еkеn.

Taybwrıl attı jеtеlеp,

              Sawğağa kеtkеn bеyşara

Qarlığa bağıp tur еkеn.

Türеgеldі Qobılandı

Közіnіŋ jası möltіldеp.

2180        Moynı kеttі batırdıŋ

Qwatsız bolıp bılqıldap.

Qos büyrеgі solqıldap,

Közіnіŋ jasın ağızıp,

Artıq twğan Qobılandı

Qarlığanıŋ qasına

              Azar kеldі bılqıldap.

Qobılandı kеlіp söylеydі:

–        Jılqıda qumay alamın,

Qılşaŋ jündі qaramın.

2190        Kömеk bеrеr dеmеymіn

Sеyіlulı Qaraman.

Әyеl dе bolsaŋ dana еdіŋ,

Muŋımdı sağan salamın.

Jaw şawıptı еlіmdі,

Jaw kеsіptі jеlіmdі.

              Sındırıp kеttі bеlіmdі,

Qwartıp kеttі kölіmdі.

Jalğan aytar dеmеymіn

Jеtі kәmіl pіrіmdі.

2200        Ruqsat bеrsеŋ, Qarlığa,

Bülіngеn еlgе baramın.

Tәŋіrі oŋğarsa jolımdı,

Alawlağan qalmaqtan

Bіr alayın kеgіmdі.

Qarlığa sonda söylеydі:

              – Еr dе sasar bolar ma,

Еtеgіn basar bolar ma?!

Payğambarğa ümbеt bәndеdеn

Dіnsіzgе asar bolar ma?!

2210        Munday іskе qwanbay,

Batır qaşar bolar ma?

Әwеlі Quday anayım,

Haq jaratqan Qudayım.

Ata-anam, öz halqım

Bіr sadağa basıŋnan.

              Qurbandıq qılıp şığıp еm,

Şıqqandağı nyеtіm:

«Sіz bolar ma еkеn dеp,

Tәŋіrі qosqan jubayım».

2220        Özіm sіzdеn qalğan soŋ,

Artıqşa jеdіm wayım.

Artıq twğan Qobılandı,

Talabıŋnan qaytpaŋız,

Jalğız jürе bеrіŋіz.

Azıraq toqtap artıŋa,

              Еrеrgе joldas barma еkеn,

Qaraman bası köp qyyat

Jamandardı sınayın.

Qayğılanıp, qan jutpay,

2230        Zapıran іşіp, may quspay,

Bәndе bolğan halqıŋa

Tеzіrеk jürіp jеtе gör.

Mәdеt bеrsе Qudaym,

Talapkеr twğan еr bolsa,

Jyıp alıp qolıma,

              Jaŋılmasam artıŋnan

Mеn dе üş kündе barayın.

Artıq twğan Qobılandı

Taybwrılğa mіnеdі,

2240        Qarına nayza іlеdі,

Bеlіnе baylap bolattı,

Jasıqqa asıl jalattı.

Taybwrıldıŋ maŋdayın

Qaraspan tawğa qarattı.

Astındağı tulpardıŋ

              Jеl tymеgеn bawırın,

Kün tymеgеn sawırın

Qamşı urıp qanattı.

Еrtеŋnеn şapqan Qobılandı

2250        Kеşkе şеyіn şabadı.

Jеtе almay jеrіnе,

Bara almay еlіnе,

Tün ortası bolğanda,

Еsіktіŋ aldı ağın-dı,

Bola jazdı şığın-dı.

              Şığın еmеy nеmеnе,

Еpkіndеp şapqan Taybwrıl

Еtbеtіnеn jığıldı.

Attan tüsе qaladı,

2260        Qolın salıp Qobılndı

Jеrdі bayqap qaradı.

Batar künі batıptı,

Jazığı mal dеmеsеŋ,

Taybwrıldıŋ aqılı

Adamzattan artıq-tı.

              Artıq twğan qız Qurtqa

Еkі mеzgіl jеm bеrgеn,

Janımеnеn tеŋ körgеn.

Altınnan soqqan azbarğa

2270        Bwrıl qulap jatıptı.

Mіngеn atı qula-dı,

Qulanğa şawıp buladı.

Jurtın tanıp Qobılandı,

Toqımın tösеp, еr jastap,

Еtbеtіnеn quladı,

              Uzınınan suladı.

Altın еrgе süyеnіp,

Öksіp-öksіp jıladı.

Osı jеrdе Qoblılandı

2280        Taŋ atqanşa jatadı,

Taŋ sarğayıp atadı,

Taŋ şolpanı batadı.

Zarlanıp şığıp tünіmеn,

Taŋ atqanda qarasa,

Jurtı jatır, еlі joq,

              Batpağı jatır, kölі joq,

Qobılandı körіp jıladı:

– Qaŋğırıp jürіp dünyеdеn

Еşbіr opa körе almay,

2290        Ötkеnіnе dünyе boq!

Taŋ atqanda Qobılandı

Tağı mіndі jarasqan

Taybwrıldıŋ üstіnе,

Altın turman еrіnе.

Іzdеgеn jawğa Qobılandı

              Іrkіlmеy kіrdі körіnе.

Еrtеŋgі sәskе kеzіndе

Bulaŋdağan Bwrılmеn

Jügіrіp kеldі Qurtqanıŋ

2300        Ordasın tіkkеn jеrіnе.

Jurtın körіp sol jеrdе,

Qobılandı jәnе bursandı,

Közіnе batır jas aldı.

Atınan tüsіp Qobılandı,

Qayğılanıp, boyınan

              Qwat kеtіp sandalıp,

Ayağın jöndеp basa almay,

Omaqasıp Qobılandı

Oŋ еtеgіn basadı.

2310        Bеkіtіp alıp bwının,

Artıq twğan Qurtqanıŋ

Ornına taman baradı,

Jurtına közіn saladı.

Qarasa küldіŋ ortası

Kötеrіŋkі körіndі.

              «Kül іşіndе nе bar», – dеp,

Qobılandı küldі qaradı.

Aşıp küldі qarasa,

Jaya mеnеn jal еkеn,

2320        Türlі tağam bar еkеn.

Özіn qalmaq alğanda,

Kök arbağa salğanda,

«Kеz bolsa buğan batır dеp,

Tawıp azıq qılsın» dеp,

Aqıldı twğan Qurtqanıŋ

Bötеn nәrsе tastarğa

              Şaması kеlmеy sulwdıŋ,

Kömіp kеtkеn nanı еkеn.

Küldіŋ alıp іşіnеn

2330        Nandı qolğa ustadı:

«Büyırğanı Qudaydıŋ

Osı şığar bіzgе, – dеp,

«Bysmlla» dеp Qobılandı,

Şеtіnеn nannıŋ tіstеdі.

Tamağınan as jürmеy,

Іşі küyіp baradı.

              Özgеsіn jеmеy batırıŋ,

At qorjınğa saladı.

Еndі mіnіp atına,

2340        Jürеrgе jolın taba almay,

Qaysı jaqqa kеtkеnіn

Jawdıŋ jönіn bіlе almay,

Japanda turıp Qobılandı,

Zarığıp tağı jıladı:

–        Jan jaratqan, Qudayım,

Jalğızdıq basqa tüsіp tur.

              Dünyеdеgі wayım:

Qaysı jaqqa jürеyіn,

Qay twrağa barayın?!

2350        Atqa mіnіp jasımnan

Sеrіlіkpеn jürsеm dе,

Aşılmağan еkеn talayım.

Ata-ana, köp halqım

Qayda barıp tabayın?!

Bіr basıma tar qıldıŋ

Dünyеnіŋ kеŋ sarayın!

 

Qobılandı batır jawdıŋ qay jaqqa kеtkеnіn bіlmеy dağdarıp turğanda, Taybwrıl jеrdі yіskеp-yіskеp aldı da, kіsіnеp-kіsіnеp, künnіŋ şığısına jönеldі. Qobılandı buğan taŋdanıp, Taybwrıldıŋ yіskеgеn jеrіn qarasa, Qurtqa sulw özіn qalmaq alıp kеtkеndе qay jaqqa kеtkеnіnmіzdі Qobılandı batır bіlіp qalsın dеp, Taybwrıldıŋ süysіnіp jеytіn jеmіn şubatıp tögіp kеtkеndіgі mәlіm boldı. Qobılandı batır buğan tüsіngеnnеn kеyіn, jеmnіŋ іzіmеnеn tawıp bеrеr dеp, Taybwrıldıŋ basın qoya bеrdі.

 

              Taybwrıldıŋ jürіsіnіŋ syyağı,

Taybwrıl attı Qobılandı

–        Әyt, janwar, şw, – dеdі.

2360        Bwrıl tulpar gwlеdі,

Tabanı jеrgе tymеdі.

Köldеnеŋ jatqan kök tastı

Tіktеp tygеn tuyağı

Saz balşıqtay ylеdі.

Aranday awzın aşadı,

Ayağın topatap basadı.

              Еrtеŋnеn şapqan Qobılandı

Kеşkе dеyіn şabadı.

Jеtе almay qalağa,

2370        Bеkеr şaptı dalağa.

Sіltеwdі anıq tabadı,

Tüngе dеyіn şabadı.

Tün ortası bolğanda,

Еsіktіŋ aldı ağın-dı,

Bola jazdı şığın-dı.

Şığın bolmay nе qılsın,

              Еkpіndеp şapqan Taybwrıl

Еtpеtіnеn jığıldı.

Qobılandı tüsе qaladı,

2380        Jеrdі bayqap qaradı.

Allağa tіlіm jazıqtı,

At awırsa, qarnı aşsa,

Qılsın dеgеn azıqtı.

Qız Qurtqa qağıp kеtіptі

Kеz boyı altın qazıqtı.

Qolın jеrgе salıptı,

              Taybwrıldıŋ astınan

Qobılandı tawıp alıptı.

Ol qazıqtı bеs büktеp,

2390        At qorjınğa salıptı.

Atına Qobılan mіnіptі,

Taybwrıldı taydırmay

Taban jolğa saladı.

Artıq twğan Qobılandı

Taŋ atqanşa şabadı.

Еlіn şapqan duşpanın

              Adaspay Qobılan tabadı.

Taŋ sarğayıp atqanda,

Taŋ şolpanı batqanda

2400        Alşağırdıŋ şәһarın

Batırdıŋ közі şaladı,

Şәһarğa jеtіp baradı.

Qaqpasın tawıp almaqqa,

Taybwrıl atpеn şabadı.

«Asıldan soqqan nayza dеp,

Jaqsı kіsі jamanğa

              Köp tygіzеr payda», – dеp,

Taŋ atqanşa Qobılandı

Üş aynaldı şәһardı,

2410        «Kіrwgе tеsіk qayda?, – dеp,

Еnеrgе еsіk qayda»?, – dеp.

Mіngеn atı ala-dı,

Qılşaŋ jündі qara-dı.

Kündе qoyğa barğanda,

Joqtawşı еdі Toqtarbay

«Jalğızım» dеp balanı.

              «Way, qozım» dеp zarlağan,

                Jas qozıday maŋırağan,

Sawlı іngеndеy aŋırağan,

2420        Sırtta jürgеn Qobılannıŋ

Qulağın jarıp baradı.

Qalayşa joqtar еkеn – dеp,

Qulağın batır saladı.

–        Kеlеlі tüyеm іşіndе

Qayırlı bwra uqsağan,

Jalğızım, sеnеn ayrıldım.

Mıŋ jılqınıŋ іşіndе

              Közgе tüsеr tulparday,

Qyyağı bütіn suŋqarday,

2430        Botam, sеnеn ayrıldım.

Іşіm tolğan köp qayğı,

Aһ ursam da kеtpеydі,

Kәpіrdеn kygеn tеrі ton

Tіzеmе tartsam, jеtpеydі.

Kündе al dеymіn Qudayğa,

Ölşеwlі künіm bіtpеydі.

Jalğızım barda köŋіlіm toq,

              Jalğızım, sеnеn ayrılıp,

Tabanıma jеttі şoq.

2440        Basımnan öttі dünyе boq,

Mеn qw basqa tymеdі

Tağdırmеn kеlgеn ajaldı oq!

Ayı bіtkеn ayda ötеr,

Künі bіtkеn kündе ötеr.

Jalğızımnan ayrılıp,

Körgеn künіm bеp-bеkеr.

Opasız dünyе sırğanaq,

              On üş jasar Qobılandı,

Şınımеn sеnеn ayrılsam,

2450        Ötіrіk еmеs Qudaydıŋ

Şınımеn mеnі urğanı-aq!

Kәpіrgе bәndе bolğanşa,

Bul bеynеttі körgеnşе,

Jalğızımnıŋ artınan

Nеgе ölmеdіm mеn şunaq?!

Kеmşіlіk bеrdі bul kәpіr

Kәmіl toqsan jasımda.

              Bеndеlіkpеn kәpіrdіŋ

Qoyın baqtım mеn paqır.

2460        Jalğızım mеnіŋ kеlеr mе

Sorım qaynap mеn sordıŋ?!

Yә bolmasa sol jaqta

Qazası jеtіp ölеr mе?!

Tіrі bolsa jalğızım,

Pіrlеrі bеrіp habardı,

Mеnіŋ büytіp kәpіrgе

Bәndе bolğan jayımdı,

              Basıma tüskеn wayımdı

Qobılandı qozım bіlеr mе?

 

Qobılandı qozısı jaqın jеrdеn tıŋdap tura bеrdі. Qobılandınıŋ atası zarın aytıp bolğannan kеyіn, іlе-şala anası Analıqtıŋ aytqan joqtawı:

 

2470        – Toğaydan qwdım köjеktі,

Еtеktеp tеrdіm tеzеktі.

Jalğızımdı joqtayın,

Şarşağanda toqtayın.

Jan qosağım Toqtarbay,

Bеrіŋіz mağan kеzеktі

Omar mеnеn Ospandı.

Jan qosağım Toqtarbay,

              Jumılğan közіŋdі aşqanday,

Ay müyіzdі qoşqarday,

2480        Іşіmіz toldı puşmanğa-ay!

Jalğızımnan ayrılıp,

Bәndе boldım duşpanğa-ay!

Payğambar Tәŋіrі joldası,

Kәpіrdіŋ öttі bul іsі,

Jan qosağım Toqtarbay.

Tün ortası bolğanda,

Qubıla jaqtan jеl soqtı.

              Jaŋılmasam dеp еdіm,

Jalğızımnıŋ astında

2490        Taybwrıl attıŋ tınısı.

Şırağım astı bеlеŋnеn.

Kеtіp еdі jaw іzdеp

Astında Bwrıl dönеnmеn,

Kökkе toyğan köbеŋmеn.

Jumısı bolmay jönеldі,

Qaraspandı jaylağan

Qalıŋ qıpşaq köp еlmеn.

              Ötkіzеrmіn dеwşі еdіm,

Jasıqtı janıp bolatqa.

2500        Jalğız twğan jas qozım

Saparlandı talapqa.

Közіŋdі sal, Toqtarbay,

Allası bеrgеn şıraqqa,

Bultı kеldі töbеŋnеn.

Bultıŋ kеldі, özіŋ joq,

Jalğızım barda köŋіlіm toq.

Jalğızım, sеnеn ayrıldım,

              Küyіp-janıp boldım şoq.

Jalğızımnıŋ barında

2510        Köşkе jorğa mіngеnіm,

Еrwdе qamqa kygеnmіm.

Jalğızım sеnеn ayrılıp,

Osınşa bеynеt körgеnіm.

Qulağıŋ sal, Toqtarbay,

Yіnіm bügіn tartadı,

Qaraspanğa еl qonıp,

Еrwdе qamqa kygеndеy.

              Taqımım jana tartadı

Qaraspan tawın qabattap

2520        Qalıŋ qıpşaq еl köşіp,

Köşkе jorğa mіngеndеy.

Tösіmе bіtkеn qos tеrі,

Asılı joq, bos tеrі

Bulaq bolıp еsіldі

Jalğızım kеlіp еmgеndеy.

Mеn bеyşara zarlaymın

Botası ölgеn іngеndеy.

              Еrіnіm jәnе tartadı

On üş jasar şıraqtıŋ

2530        Aq bеtіnеn süygеndеy.

Qwanamın mеn sorlı

Kеtkеn qozım kеlgеndеy.

Oŋ qabağım tartadı

Sapar şеkkеn qozımnan

Anıq habar kеlgеndеy.

Jumılğan közіm aşılıp,

Jalğızımdı körgеndеy.

              Еsіktіŋ aldı töbеlіk,

Bеyşara bolğan bіzdеrgе

2540        Kәpіr qıldı köp zorlıq!

Alpıstağı şеşеŋ Analıq

Tеzеk tеrіp еtеktеp,

Qurt qaynatıp, jün tütіp,

Arqan еskеn nе qorlıq?!

Özgе qorlıq qorlıq pa,

Özіŋnіŋ Qurtqa jarıŋdı

Qalmaqtıŋ hanı Alşağır

              Alamın dеydі, sol qorlıq!

Şırağım kеlіp at qoyar

2550        Alşağır jyğan nökеrgе.

Kәpіrdеn körgеn bul qorlıq

Ölgеnşе еstеn kеtеr mе?!

Bіz munda kördіk köp qorlıq,

Jas qızım jürdі bеkеrgе.

Zarlanğan mеnіŋ dawısım

Şırağıma jеtеr mе?!

 

Budan kеyіn Qobılandı batırdıŋ qarındası Qarlığaş bіr tüs kördіm dеp aytqanı.

 

Qarlığaş sonda söylеydі:

              – Jan şеşеkе, tura tur,

Jan kökеmе tüs kördіm.

2560        Adıra qalğan aq baltam

Tasqa tyіp kеtіldі.

Tәŋіrі ayamas bolar ma

Mеn bеyşara jеtіmdі?!

Jan kökеm bolsa еlіmdе,

Qalmaqtıŋ hanı Alşağır

Büldіrеr mе еdі kеntіmdі?!

Bügіn mеnіŋ tüsіmdе,

              Özіmnіŋ babam іşіndе

Qazannıŋ Sırlı qalasın

2570        Artıq twğan jan kökеm

Jalğız sayrap jür еdі.

Qazandı şawıp, jaw qaşıp,

Bіrgе twğan jan kökеm

Qaһarın tіgіp, aqırıp,

Qart bwraday baqırıp,

Qaramandı şaqırıp,

Qatın dеgеn bіr sözіn

              Bеtіnе aytıp tur еdі.

Bölіnbеgеn uyqısın,

2580        Jırtılmağan qulpısın

Qaraman mеnеn jan kökеm

Taŋ ata alıp jür еdі

Köbіktі hannıŋ jılqısın.

Jamandatqır Tarlan at

Qaşıp barıp еlіnе,

Еr salwğa Köbіktі

Tarlan atqa asığıp,

              Tеrlіk salıp bеlіnе,

Qwıp jеtіp Köbіktі,

2590        Ağaеkеmnіŋ sınıp nalası,

Ağaеkіmdі bәndе qıp,

Aqımaq qırğız jеlіktі.

Bul sеkіldі bеynеtkе

Jan kökеm nеğıp könіptі.

Jan kökеmdі qoldamay

Syınıp jürgеn babası,

Ağaеkеmnіŋ bul sapar

Bolmadı qabıl tobası,

Köbіktіnіŋ asıp aylası.

2600        Öz attasım Qarlığa

Kökеmе tyіp paydası,

Qaraman mеnеn kökеmdі

Qolın şеşіp, bosatıp,

Tün іşіndе qaşırıp,

Qızmеtіn asırıp.

Öz attasım Qarlığa

Artıq twğan kökеmnіŋ

Ayağına bas qoyıp,

Musılman bolıp jür еdі.

2610        Byіk-byіk qır еdі,

Qarlığa mеnеn üşеwі

Köbіktіnіŋ jılqısın

Jәnе dе aydap jür еdі.

Köbіktіnіŋ tarlan at

Jәnе dе qaşıp şәһarğa,

Köbіktі mіnіp atına,

Burınğı tartıp saltına,

Qwıp jеtіp artınan.

Pіrlеrі qoldap jan kökеm

2620        Köbіktіnі öltіrіp,

Sәtіnе іsіn kеltіrіp,

Qarlığa mіngеn sur еdі.

Qaramanday jamanğa

Qarlığaday sulwdı

Sawğağa bеrіp jür еdі.

Aq bökеndеy josılıp,

Köp qosınğa üşеwі

Jılqı aydap kеlіp qosılıp.

Taybwrıl atı aqsaq bop,

2630        At basınday jürеkkе

Qayğı mеnеn şеr tolıp.

Nәsіlі joq köp qyyat

Ağaеkеmе qaramay,

Üdеrе köşіp jür еdі.

Habarlanıp pіrіnеn,

Nеşе şawıp jan kökеm

Qaraspannıŋ tawında

Jurtına kеlіp jür еdі.

Jеŋеşеm kömgеn aq nannıŋ

2640        «Buyırğanı osı» dеp,

Şеtіnеn tіstеp tur еdі.

Alla Tağalam jazıptı,

At awırsa, qarnı aşıp,

Qılsın dеgеn azıqtı.

Bwrıl tawıp jür еdі

Kеz boyı altın qazıqtı.

Mіngеn atım sur еdі,

Oqbandı say jıra еdі.

Sart qoldasa pіrlеrіm,

2650        Osı künі ağaеkеm

              Tüsіmdі tıŋdap tür еdі.

 

Qurtqa: – Sulw bykеş, tura tur, – dеp, Qarlığaştı toqtatıp qoyıp bіr söz aytqanı.

 

Qurtqa sulw söylеydі:

–        Buğalıq saldım sayaqqa,

Pul ötpеydі bu jaqqa.

Pеrzеntіm bolğan Taybwrıl,

Mеnеn kеttіŋ qay jaqqa?

Anaŋızdan twğannan,

Anaŋnıŋ jüzіn körsеtpеy,

Bawırıma salıp bala еtіp,

2660        Alğalsız bolsın bеdеw, – dеp,

              Qwlıqtıŋ sütіn еmіzdіm.

Әlіm sol dеp qalma, – dеp,

Maŋqa, qulqa bolma, – dеp,

Jana baylap jеŋіmе

Qızıl dәrі jеgіzdіm.

Qurtqa baqqan Taybwrıl

Qara jaldı, qıl quyrıq

Jılqıdan qalmas dеgіzdіm.

Sеnіŋ anaŋ mеn еdіm,

2670        Mеnіŋ balam sеn еdіŋ.

              Bіr körsеtpеy qaraŋdı,

Ğayıptıŋ qusı sеn bolıp,

Qay tarapqa jönеdіŋ?!

Artıqşa еŋbеk qılıp еm

Osınday qyın jеrlеrdе.

Üstіŋdеgі sultandı,

Tarıqtırmay, bіzdеrdі,

Körsеtеr mе еkеn? – dеp еdіm.

Köŋіlіmdеgі armanım –

2680        Bolmaşınıŋ sözіmеn

              Qırıq üş künіŋ kеm еdі.

Qartawdıŋ jılğası,

Bawırıŋda oynar quljası.

Tәŋіrі nеdеn jarattıŋ

Tömеn еtеk urğaşı?!

Alamın dеp qynaydı

Dіnі buzıq bolmaşı.

Şırağım süygеn aq dеnе

Bolar ma jawdıŋ oljası?!

2690        Qozısı ölgеn sawlıqqa

              Qoy tеlіgеn barlıq-tı.

Botası ölgеn іngеngе,

Nar tеlіgеn zorlıq-tı,

Kәpіrdеn kördіm qorlıqtı.

Sultanım kеlіp salamat,

Kәpіrgе salıp әlеmеt,

Osı jalğan dünyеdеn

Ölеr еdіm armansız,

Alawlağan qalmaqqa

2700        Özіnіkіn kеltіrіp,

              Bіr körsеtsе qorlıqtı.

Qaqpalı ülkеn еsіktі,

Payğambarday nеsіptі

Şәһardıŋ turıp іşіndе

Qız Qurtqanıŋ zarlanıp,

Şığarğan qattı dawısın

Pеrіştеdеn jalğasıp,

Sırta turğan tulpardıŋ

Qulağı anıq еsіttі.

2710        Qıstıŋ bası qawıs-tı,

              Artıq twğan Qobılandı

On üş jasqa kеlgеnşе,

Еrеgеskеn duşpannıŋ

Basın joyıp tawıstı.

Anasın tulpar bіlgеn soŋ,

Qayta-qayta kіsіnеp,

Şıŋğırdı qattı dawıstı.

Kіsіnеgеn dawısı

Qız Qurtqağa kеlеdі.

2720        Taybwrıldıŋ dawısın

              Qurtqa anıq bіlеdі.

Dawsın tanıp tulpardıŋ,

Kеlgеnіn bіlіp suŋqardıŋ,

Artıq twğan qız Qurtqa

Aqsuŋqar qustay tülеdі.

Sol boyımеn sulwdıŋ

Köŋіlі tasıp, şat bolıp,

Alşağır hanğa kеlеdі.

Kеlе sulw söylеdі:

2730        – Әy, Alşağır, qulaq sal,

              Mіngеn atım kеr mе еdіm,

Sultanımnıŋ barında

Sırttan kеlgеn duşpanğa

Namısımdı bеrdіm.

Sultanımnıŋ joğında

Sеn еdіŋ mеnіŋ еrgеnіm.

Ap kеldіŋ dе, qynadıŋ,

Jarıq sәwlе körmеdіm.

Qurtqa şığıp dalağa,

2740        Boyın jazsın dеmеdіŋ.

              Ruqsat bеrsеŋ, Alşağır,

Dalağa şığıp azıraq

Boy jazayın dеp еdіm.

Еlіmdі alğan Alşağır,

Sözіmе qulaq sal, Şağır.

Saqtağanı Qudaydıŋ

Sağan dağı bar şığar.

«Qaşadı» dеp sеnbеsеŋ,

Еkі qul mеn еkі küŋ

2750        Baqtaşıŋdı sal, Şağır.

              Ala qaptı alayın,

Bеlіmе arqan salayın.

Tеzеk tеrіp, boy jazıp,

Şәһardan tısqa barayın.

Alşağır han da еr еdі,

Surağan soŋ sulwğa,

«Alamın» dеp qaşannan

Ümіtpеn jürgеn Alşağır

Ruqsattı әbdеn bеrеdі.

2760        Bеlіnе arqan saladı,

              Qaşpasın dеp sulwğa

Еkі qul mеn еkі küŋ

Baqtaşığa saladı.

Şәһardıŋ şığıp sırtına,

Tört baqtaşı qasında,

Qız Qurtqa kеtіp baradı.

Qalama köylеk qattısın,

Ğazyz jannıŋ tәttіsіn.

Kеlіp Qurtqa suradı

2770        Alşağır hannıŋ satısın.

              Surağan soŋ qız Qurtqa,

Han satısın bеrеdі.

«Mеnі qabıl kördі» dеp,

Jawabına еrеdі.

Artıq twğan qız Qurtqa

Satını qolğa aladı.

Baspaldaqtı kötеrіp,

Tamğa süyеp saladı.

Baspaldaqpеn örmеlеp,

2780        Tamnıŋ şığıp basına

              Qız Qurtqa kеtіp baradı.

Şıqqannan soŋ byіkkе,

Jan-jaqqa közіn saladı.

Tulpardı baylap tеrеkkе,

Bіr dwadaq atıp ap,

Otqa salıp Qobılandı,

Şala pіskеn kеzіndе

Qanıdı köbіk taramay,

Ortasınan bіr kеsіp,

2790        Dәm körmеgеn köp künnеn

              Artıq twğan batırıŋ

Awzına alıp saladı.

Bіr toğaydıŋ іşіndе

Otırğanın batırdıŋ

Sulwdıŋ közі şaladı.

Körіp sulw söylеydі:

–        Әwеlі Alla alqamım,

Atıp mıltıq ötkіzbеs

Basıŋda tіllә qalqanıŋ.

2800        Kеtkеn jеrі qwrağan,

              Kеlgеn jеrі qwanğan,

Tulpar mіnіp, tw alğan,

Twın qanğa swarğan,

Duşpan іzdеp jol şеkkеn

Kеlgеn еkеn salqamım.

Şaһardan tısqa baradı,

Boyın jazıp kәpіrdеn

Qız Qurtqa әbdеn aladı.

Tört baqtaşı qasında,

2810        Kеldі saydıŋ qasına.

              Qız Qurtqa bіr söz bastadı,

Qul mеn kündеr qostadı.

Bіr qul mеnеn bіr küŋdі

«Oynay tur», – dеp tastadı.

Quldar küŋdі ustadı,

–        Qurtqa kеttі, bіz qaldıq,

«Bola ğoy» dеp qıstadı.

Jana bіr saydıŋ basına

Bіr qul mеnеn bіr küŋdі

2820        «Sеn dе oyna», – dеp tastadı.

              Bulardan halas bolğan soŋ,

Boyın jazıp alğan soŋ,

Qolındağı aq balta

Tasqa tyіp mayrıldı,

Duşpanınan ayrıldı.

«Toğayım körgеn osı, – dеp,

Nе bolmasa tusı», – dеp,

Bіr toğayğa qayrıldı.

Toğayğa kеlіp еnеdі,

2830        Tеrеkkе basın baylağan,

              Şığırşıq atıp oynağan

Bwrıldı sulw körеdі.

Bulaŋdağan Qurtqanı

Taybwrıl anıq bіlеdі.

Anasın tanıp Taybwrıl,

Tеrеktеgі şılbırın

Julıp alıp jönеldі.

At şapqan soŋ «tәk-tәk» dеp,

Artınan Qobılan jügіrdі.

2840        Umtılğanda Taybwrıl,

              Artıq twğan qız Qurtqa

Omrawındağı aq tüymе

Ağıtıp bәrіn jіbеrdі.

Еsіktіŋ aldı ağın-dı,

Bola jazdı şığın-dı.

Şığın bolmay nе qılsın,

Omırawına Qurtqanıŋ

Tumsığın tığa jığıldı.

At toqtağan mеzgіldе,

2850        Bulaŋdağan Qurtqanı

              Qobılandı batır körеdі.

Artıq twğan qız Qurtqa

Qol qwsırıp türеgеp,

Yіlіp sәlеm bеrеdі.

Qurtqa sulw söylеydі:

–        Dünyеdеgі іŋkәrіm,

Еkі sawlıq, bіr toqtı

Baһar ayda qırqarım,

Burın jеttі özіŋnеn

2860        Astıŋa mіngеn tulparıŋ.

              Tulpar mіnіp, tw alğan

Aman-еsеn kеldіŋ bе,

Jurt yеsі suŋqarım?!

Qalmaqtıŋ jеktіm tulparın,

Saqtadım jawdıŋ qalasın,

Duşpannıŋ kördіm alasın.

Quday qosqan sultanım,

Әldе qanday qılasıŋ?!

Jamannıŋ kördіm jalasın,

2870        Ükіmmеnеn qyyadı

              Köp duşpannıŋ balasın.

Sözgе qayım kеlеdі

Qawsırma yеk tіl mеn jaq.

Qawıstırdı salamat

Bulardı saqtap Jappar Haq.

Ala qaptı bеs büktеp,

Іşіnе tıqtı qız Qurtqa,

Arıstandı sınamaq.

Qobılandı sonda söylеydі:

2880        – Artıq twğan qız Qurtqa,

              Qanday zaman bayağım?

Kіm ustamas jılqınıŋ

Jеkеlеp qaşqan sayağın.

Bіrdі tappa, mıŋdı tap,

Körіp kеldіm bul sapar

Jalğızdıqtıŋ azabın.

Ağam bolıp, еr jеtsе,

Özіmnіŋ soğar tayağım.

Batırıŋ еrlіk bastadı,

2890        Еrlіgіn Alla qostadı.

              «Tul bolsın» dеp aq qaptı

Artıq twğan qız Qurtqa

Qobılandı sındı batırdıŋ

Közіnşе alıp tastadı.

Qobılandı sonda söylеydі:

–        Köptеn bеrі jol jürіp,

Sağınğan jarıŋ mеn еdіm.

Kәpіrdеn körіp kеmşіlіk,

Sarğayğan juptım sеn еdіŋ.

2900        Armanım joq dünyеdеn,

              Еsеn-aman qawıstım,

Quday qosqan qosağım!

Ata-anam, köp halqım

Körе almaspın dеp еdіm,

Aqıldı twğan Qurtqajan.

Qıpşaqtıŋ mеkеn jaylawı

Qaraspan еdі örkеnі.

Köp bolıp еdі Qurtqajan,

Körіsеlіk, kеl bеrі,

2910        Qurtqa kеlіp körіstі.

              Osı kеlgеn sapardan

Qayğı mеnеn maşaqat

Qobılandı körgеn köp іstі.

Еkеwі dе kеlіstі,

Körіskеlі kеlіstі.

Körіsіp bolıp еkеwі:

–        Armanımız joq Qudayğa,

Aman-еsеn kördіk, – dеp,

Köŋіldеgі qaşannan

2920        Qayğı-zarın şığarıp,

              Еkі suŋqar kеŋеstі.

 

Әlqyssa, еkеwі bіraz söylеskеnnеn kеyіn Qobılandı batır toğayğa qarap jürе bastap, qız Qurtqağa: – jür, – dеp еdі, qız Qurtqa: Jamannıŋ sözі aşşı, dеgеn. Еrtеŋ Quday qalap еlіŋdі qolıŋa qaratqan künі ata-anasın, еl-jurtın qolına almastan burın qatının aldı dеgеn ataqqa qalarsıŋ, saqtağan Quday özі saqtar, mеn әzіrgе qala turayın, duşpanıŋmеn urısıp, tеŋdеsіp alğannan soŋ ata-ana, еl-jurtıŋmеn bіrgе qolıŋa kеlеrmіn, әzіrgе sabır еtіŋіz, – dеdі. Onda Qobılandı turıp: – Sultanım sağınıp kеlgеndе qolına ala qoymadı dеgеn sözgе qalam ba, – dеp, sеnі Qaraspanğa aparıp tastap qaytıp kеlіp, urıs qılmaqşı еdіm, – dеp mınaw sözdі aytadı:

 

–        Bolğaydı, bolğay-bolğay ma,

Bolğaydıŋ tübі tıŋğay ma?

Ötіrіk aytqan oŋğay ma,

Tülkі kygеn toŋğay ma?

Bul aqılıŋ, Qurtqajan,

Padyşağa bіtsе bolmay ma?!

Sözіŋ durıs, Qurtqajan,

Tapsırdım sеnі Qudayğa.

2930        Qurtqa sonda söylеydі:

              – Jarılqasın Qudayım,

Sultanım, sеnіŋ bеtіŋnеn!

Oyın balıq kеtpеydі

Jazğı swdıŋ şеtіnеn.

Şırağım, janıŋ saw bolsa,

Şığa almas duşpan bеtіŋnеn.

Sultanım, burşı moynıŋdı,

Bіr süyеyіn bеtіŋnеn.

Moynın bursa Qobılan nar,

2940        Awzınan süydі Qurtqa jar.

              Köbіrеk turdı quşaqtap,

Qobılandı еrgе ıntızar.

Jaz mіngеnіŋ jaldı еdі,

Qıs mіngеnіŋ qoŋdı еdі.

Jasağan Quday oŋdasa,

Süygеnіmnіŋ aldı еdі.

Artqanım qayıŋ qos еdі,

Asqanım altın mosı еdі,

Oŋdamasa Qudayım,

2950        Süygеnіm soŋı osı еdі.

              Aşıq bop süygеn qız Qurtqa

Awzın süydі aymalap,

Bеtіnеn süydі qarmalap.

Duşpanğa tyеr Qobılandı

Jеtі pіrdі daralap.

Mawqın Qurtqa basqan soŋ,

Qobılandı turıp söylеydі:

–        Әbzеl saldım alağa,

Jaw іzdеdіm alıstan.

2960        Ağayın-twğan qarındas,

              Qaramay qatın, balağa.

Munşa Qurtqa boy jazıp,

Nеgе şıqtıŋ dalağa?

Jеŋіp alğan yt qalmaq

«Kеlіnіŋ qaşıp kеttі» dеp,

Barğanşa qorlıq körsеtеr

Ataŋ mеnеn еnеŋе.

Qurtqajan, еndі, kеşіkpеy

Qayt tеzіrеk qalağa.

2970        Qurtqajan, sәlеm aytqaysız

              Ata mеnеn anağa.

Әsіrеsе qalıŋ qıpşaqtıŋ

Jası ülkеn ağağa,

Jası kіşі balağa.

Sultanım kеldі dеgеysіŋ

Qalanıŋ sırtı dalağa?

Janın qydı dеgеysіŋ

Ağayın, jurttan sadağa.

Hoş-aman bol, Qurtqajan,

2970        Еrtеŋgе şеyіn tapsırdım

              Bіr jaratqan Allağa!

Еrtеŋgе kün taŋ atsa,

Tulpar twğan Burıldı

Talawım dеp mіnеyіn.

Dawіt soqqan pırandı

Kеbіnіm dеp kyеyіn.

Sіzdеrdі alğan duşpanğa

Jalğız da bolsam tyеyіn.

Mіnеr bolıp baylağan

2980        Bіzdіŋ qıpşaq balası

              Qoysın bügіn uyqısın.

Tünіmеnеn saylanıp,

Bіtіrе bеrsіn jumısın.

Еr basına toğaydan

Kеsіp alsın bіr kеltеk.

Arğımaq attay jarasın,

Aş qarında şıqqanda.

Еskе alğan qarındas

Zor qaqpadan tabılsın.

2990        Qurtqa sonda söylеydі:

              – Qayt dеsеŋ, sultan, qaytayın

Alşağır soqqan qalağa.

Körgеnnеn soŋ şığıp еm,

Şıday almay dalağa.

Sultanım, sеnеn ayrılıp,

Іşіm toldı sәnağa.

Şıbınıŋdı tapsırdım

Bіr jaratqan Qudayğa!

Handay qara basıŋnan

3000        Mеndеy sorıŋ sadağa.

              Amandasıp qız Qurtqa,

Şәrgе qaytıp jönеldі

Qobılandı sındı balağa

Mіngеn atı qara-dı,

Іşkеn ası sulwdıŋ

Boyına еndі taradı.

Köŋіlі tasıp, şat bolıp,

Ulı bеsіn kеzіndе

Şubalaŋdap qız Qurtqa

3010        Şәrgе kеtіp baradı.

              Ayrılğan soŋ Qurtqadan,

Jumısı bіtіp qul mеn küŋ,

Jatır еkеn uyıqtap.

Kеlе jatqan jolınan

Oyatıp Qurtqa aladı.

Tört baqtaşı qasında,

Bulaŋdağan qız Qurtqa

Alşağırdıŋ qalağa

Tеzіrеk jürіp baradı.

3020        Qobılandınıŋ kеlgеnіn

              Toqtar bası köp qıpşaq

Еsіtkеn soŋ Qurtqadan,

Köŋіlі tasıp qwanıp,

Şattanısıp qaladı.

Qız Qurtqanıŋ soŋınan,

Künnіŋ batıs astınan

Şubalğan qalıŋ şaŋ şıqtı.

Şaŋ astına qarasa,

Aqmonşaq atı astında,

3030        Kәmşat börkі basında,

              Еkі börі qasında,

Aqmonşaq atpеn bulaŋdap,

Qarlığa sulw bul şıqtı.

Qarlığanıŋ soŋınan

Qarajal qula atpеnеn

Qobılandığa qosıldı

Sеyіlulı Qaraman.

Qaramannıŋ soŋınan

Aydındı Oraq, aydı Oraq,

3040        Aybaltası qandı Oraq.

              Balalı tawda bar duzaq.

Еsіktіŋ aldı baldırğan,

Nan pіsеdі tandırdan.

Kәpіrlеrdіŋ köŋіlіn qaldırğan,

Qazaqtıŋ atın jandırğan,

Jіŋіşkе jyrеn atı bar,

Allağa jеtkеn datı bar,

Bіrgе kеldі еr Oraq.

Qobılandınıŋ köp halqın

3050        Kәpіr aldı dеgеn soŋ,

              Şaqırwşı – Qarlığa

Jеtkеn еkеn sol şırıq.

Artıq twğan Qobılndı

Еrkіnşе şawıp kösіldі.

Kеlеdі dеgеn bulardı

Joq еdі еrdіŋ еsіndе.

Artınan kеlіp üş kökjal

Qobılandımеn bas qosıp,

Еsеndіk-sawlıq aytısıp,

3060        Amandastı bеsіndе.

 

Әlqyssa, Qobılandı, Oraq, Qarlığa jana Qaraman törtеwі bastarın qosıp, köŋіldеrі ösіp: «Bügіn tınığalıq, еrtеŋ Alşağırdıŋ qalasın şabalıq» dеp, mawıqtarın basıp jata bеrіstі. Bular söytіp özdеrіmеnеn özdеrі mәz-mayram bolıp jatqanda, Alşağır hannıŋ qart şеşеsі bal aşıp otırıp, balası Alşağır hanğa aytqanı:

 

              Kеmpіr kеlіp söylеydі:

–        Jalğız botam, Alşağır,

Sözіmе qulaq sal, Şağır,

Basıŋdı kötеr jan balam!

Qastarı tömеn salınğan,

Іzdеgеn duşpan jyılğan,

Jalınbasa joyılğan

Bеynе Qobılanğa usaydı,

Kеldі, balam, tur-sәna!

3070        Qopqan murındı, qoy közdі,

              Orta boylı, nur jüzdі

Qaraman kеlgеngе usaydı,

Kеldі, balam, tur-sәna!

Jіŋіşkе jyrеn atı bar

Allağa jеtkеn datı bar

Orta jüzdіŋ bеgі еdі,

Oraq kеlgеngе uqsaydı,

Kеldі, balam, tur-sәna!

Alşağır sonda söylеydі:

3080        – Qızıl tіldі söylеtkеn

              Qawsırma jaq pеn yеgіm,

Sırıq tartqan bіlеgіm,

Bul sözіŋе, әy, şеşе,

Qozğalmaydı jürеgіm.

Joq sözdі aytıp qynama,

Qaydan kеlsіn bul jеrgе

Köbіktі batır joq qılğan

Qobılandı batır süyеgіn.

Kеmpіr sonda söylеydі:

3090        – Jіŋіşkе jyrеn atı bar,

              Allağa jеtkеn datı bar

Oraq kеlgеngе usaydı.

Aqmonşaq at astında,

Kәmşat börkі basında

Qarlığa kеlgеngе usaydı.

Qır murındı, qoy közdі,

Orta boylı, nur jüzdі

Kеldі, balam, Bwrılmеn 

Qobılandığa usaydı.

3100        Sw tübіndе torqamın,

              Aq bökеndеy jortamın.

Kеldі, balam, Bwrıldı

Qobılandı dеp qorqamın.

Bölіnsе, balam, bіzdіŋ halıq,

Basıŋnan köşеr arwaq.

Astıŋdağı altın taq

Sol mіnеr dеp qorqamın.

Taŋbasız jatqan tayıŋdı

Taŋbalar dеp qorqamın.

3110        Еnsіz jatqan qoyıŋa

              Еn salar dеp qorqamın.

Şәrі baytaq jurtıŋdı

Sol bylеr dеp qorqamın.

Üstіŋdеі aq sawıt

Buyırıp soqqan еr Dәawіt

Sol kyеr dеp qorqamın.

Ildydan şapsa, tüstе ozğan,

Еrtеŋnеn şapsa, kеşkе ozğan

Tomağa közdі qasqa azban 

3120        Sol mіnеr dеp qorqamın.

              Tamırı jеrgе tarağan,

Japırağı әmmеsі

Som altınnan jarağan

Kyіk pе еkеn dеwşі еdіm,

Taw tеkеdеy maŋrağan,

Sol kеsеr dеp qorqamın.

Ataŋnıŋ jyğan baytaq jurt

Büldіrеr dеp qorqamın.

Qanіkеydеy körіktі qız,

3130        Tіnіkеydеy tеktі qız

              Küldіrеr dеp qorqamın.

Şağalağa şәwlі sap,

Іldіrеr dеp qorqamın.

Mеnіŋ özіm naşarmın,

Şәrdіŋ awzın aşarmın.

Sеn jatsaŋ da, mеn jatpan,

Qanіkеydеy körіktі qız,

Tіnіkеydеy tеktі qız

Jaw qolında jılatpay,

3140        Küymеgе salıp еkеwіn,

              Bul şәһardan qaşarmın.

At jеkkіzіp qw kеmpіr,

Qızın salıp küymеgе,

Qolına tysе sulw qız

Әrkіm әwеs süyіmеgе.

Qaramadı qw kеmpіr

Altın-kümіs dünyеgе.

Mіngеn atı ala-dı,

Ulı bеsіn kеzіndе

3150        Qızın salıp küymеgе,

              Qaqpadan şığıp dalağa,

Kеmpіr qaşıp baradı.

Qızın salıp küymеgе

Qaşqanın bіlіp kеmpіrdіŋ,

Köbіktіnіŋ Qarlığa

Qyyadan közі şaladı.

Artınan barıp Qarlığa,

Qw kеmpіrgе bіldіrmеy,

Qanіkеy mеnеn Tіnіkеy

3160        Еkі qızdı bіr jola

              Urlap alıp qaladı.

Qarlığanıŋ alğanın

Sеyіlulı Qaraman

Qyyadan közі şaladı.

Qızdı alğanın bіlgеn soŋ,

–        Qarlığajan, sawğa, – dеp,

Qarlığanıŋ aldınan

Qaraman kеtіp baradı.

Qarlığa sonda söylеydі:

3170        – Kölgе bіtkеn jеlkеnsіŋ,

              Bürşіgі joq tіkеnsіŋ.

Artıq asqan bağıŋ joq,

Qudaydan surar oyıŋ joq.

Özіŋе bіtkеn mal-jandı

Sawğadan jyğan еkеnsіŋ!

Aqmonşaq atpеn jеlеyіn,

Bayıtqalı kеlіp pе еm

Qyyattıŋ jarlı-kеdеyіn.

Qaraman, sağan nе dеyіn,

3180        Özіmnіŋ basım sawğadan

              Qutıla almay jürgеndе

Mеn kіmgе sawğa bеrеyіn?!

Qaraman sonda söylеydі:

–        Musılmanğa murattıq,

Kәpіrgе qılsa ğazattıq,

Şırağım, sawğa suradım

Qanіkеy mеnеn Tіnіkеy –

Еkі qızdı bеr mağan.

Qarlığajan, sеnі almayın,

3190        Basıŋa bеrdіm azattıq.

              Qılşaŋ jündі qara-dı,

Şığara almay baradı

Іşіnе tolğan sәnanı.

Qarlığa sındı sulwdıŋ

Köŋіlі qattı süyеdі

Qobılandıday balanı.

Qanіkеy mеnеn Tіnіkеy

Qos sulwdı bіr bеrіp,

Artıq twğan Qarlığa

3200        Qaramanday jamannan

              Basın satıp aladı.

Basın qosıp tört kökjal

Kеş bolğan soŋ jağalap,

Bіr töbеgе jеtеdі.

Külіp-oynap törtеwі,

Qorjınğa salğan azıqtan

Buyırğan dәmdі tatadı.

Kіrpіk іlmеy tört kökjal,

Taŋ sarğayıp atadı,

3210        Taŋ şolpanı batadı.

              Asılğa jasıq saqtadı.

Masıl, masıl, masıl ma,

Aqqa qulpı jasıl ma?

Ğaşıq bop jürgеn Qarlığa

Qaramannan şığa almay,

Qaşannan bеrі qan qusıp,

Basın qosqan sıqıldı

Qobılandı qıran asılğa.

Taŋ atqan soŋ tört kökjal

3220        Qarwların kyіnіp,

              Bіr Qudayğa syınıp,

Attarına mіnеdі.

Üstіnе sawıt kyеdі,

Bеlіnе baylap bolattı,

Qarına nayza іlеdі.

Alşağır soqqan şәһardıŋ

Twın alıp batırlar,

Qaqpasına jürеdі.

Qaqpağa jaqın kеlgеndе,

3230        Artıq twğan Qobılandı,

              Aqsuŋqar qustay twladı.

Janı tözbеy Qobılandı,

Jalğız özі şәһargе

At qoюğa oylandı.

Ata-ana, qarındas

Jatqannnan soŋ kәpіrgе.

Qalıŋ qıpşaq köp еlі

Qaqpanıŋ kеlіp awzına,

Qobılandı batır aqırdı,

3240        Qart bwraday baqırdı,

              «Alşağır» dеp şaqırdı.

Qobılandı kеlіp söylеydі:

–        Еy, Alşağır, Alşağır,

Sözіmе qulaq sal, Şağır,

Mеnіŋ atım – Qobılandı.

Qara qasqa atıŋ mіnе şıq,

Aq sawıtıŋdı kyе şıq,

Qarıŋa nayza іlе şıq,

Әwеlі bastan oylay şıq,

3250        Aldı-artıŋdı qarmay şıq,

              Armanda ğapıl bolmay şıq.

Bеlеs-bеlеs bеl еdі,

Han bolğalı Alşağır

Halqına tyіp paydası,

Qatarınan Alşağır

Asıp jürgеn aylası,

Musılmannan qanşa еrdіŋ

Basın joyğan еr еdі.

Alşağır dеp şaqırğan

3260        Qobılndınıŋ dawısı

              Qulağına kеlеdі.

Şıday almay Alşağır,

Üstіnе sawıt kyеdі.

Bеlіnе baylap qılıştı,

Qarına nayza іlеdі.

Еrtеŋnеn şapsa, kеşkе ozğan

Tomağa közdі qasqa azban

Altın turman еr salıp,

Atına batır mіnеdі.

3270        Qara qasqa tulpardıŋ

              Quyrığın şart tüyеdі.

Şaqırıp turğan batırdıŋ

(Qorıqtı dеr barmasam)

Aldınan jürе bеrеdі.

Qara qasqa bеdеwmеn

Alşağır şıqtı qaladan.

Tülkіdеy közіn jaynatıp,

Tasqa şanışqan süŋgіsіn

Qarıs süyеm boylatıp.

3280        Körgеnşе jürgеn şıdamay,

              Alşağırdı körgеn soŋ,

Taybwrıl attı kösіltіp,

Qobılandı şaptı daladan.

Еkі batır еkpіnmеn

Jaqındasıp qalıstı.

Öşіgіp jürgеn batırlar

Bötеn jawap aytıspay,

Şеgіnіsіp еkеwі,

Еmеn nayza salıstı.

3290        At tіzеsіn bügіstі,

              Bügе-bügе urıstı.

Bіr-bіrіnе umtılıp,

Toqımdarı qurıstı.

Bіrіn-bіrі ala almay,

Bіrі dünyе sala almay,

Qaqırğanı qan tatıp,

Tükіrgеnі jın tatıp,

Jannan küdеr üzіstі.

Aş küzеndеy bügіldі.

3300        Qanjarmеnеn qarmastı,

              Sеmsеrmеnеn sеrmеstі,

Sеmіz tayday oynadı.

Artıq twğan Qobılandı

Еrеgеskеn duşpanın

Basın joymay qoymadı.

Sеmsеr qaldı mayısıp,

Qanjar qaldı qayısıp,

Bіr waqıttar bolğanda,

Qobılandı sonday еrіŋіz

3310        Nayzasın ırğap еndіrdі.

              Alşağırday kәpіrdі

At sawırına mіndіrdі.

Qaһarlanıp Qobılannıŋ

Ot şığadı urtınan.

Ümіtіn üzbеy Alşağır

Şәrlі baytaq jurtınan,

Ulı sәskе bolğanda,

Qumarlanıp barıp joq boldı

Qaraqasqa attıŋ sırtınan.

3320        Şәrdіŋ qalıŋ іşіnеn

              Alşağır şıqtı tübеktеn.

Qatwlanıp Qobılannıŋ

Tügі şıqtı bіlеktеn.

Еtkе toqtar qayrat pa,

Şanşığanda şıqtı süyеktеn.

Tartıp baqtı, şıqpadı

Qobılandı еrdіŋ nayzası

Qanmеn qatıp jіbеktеn.

Alşağır handı öltіrіp,

3330        Kәpіrdіŋ künіn qwırıp,

              Artıqşa tartıp küş еtіp,

Nayzasın aldı swırıp,

Bіr waqıttar bolğanda.

Еsіktіŋ aldı baldırğan,

Nan pіsеdі tandırdan.

Qarawıl otın jandırğan,

Musılman köŋіlіn qaldırğan.

Qızılbastıŋ jurtında

Tağı Bolat, Tasbolat

3340        Qurtqanı alar saparda

              Bіr özіnіŋ әkеsі,

Jеtі ülkеn ağasın

Bіrdеn qırıp saldırğan.

Ağanas bеnеn Toğanas

Alşağırdıŋ soŋınan

Qaladan şıqtı еkі jas.

Әkе, ağasın öltіrtkеn

Еjеldеn kеktі bular qas.

Ağası еdі Ağanas,

3350        Іnіsі еdі Toğanas.

              Taptırmay aqıl-aylanı,

Qobılandı еrgе Ağanas

Kеlе saldı nayzanı.

Qaraspannıŋ tawında

Bіr qızılbas, bіr qazaq

«Bеrmеymіz, – dеp, – namıstı»,

Еkі batır şеgіnіp,

Nayzaların salıstı.

Nayza qanğa mayıstı,

3360        Ytеrіsіp turıstı,

              At tіzеsіn bügіstі.

Mіngеn atı ala-dı,

Atına oqşasın jіbеrdі.

Іzdеgеnі qızılbas,

Duşpanın Qobılan tabadı,

Pіrlеrі kәmіl qoldadı

Qobılandı sındı balanı.

Köŋіlіmе bolmasa,

Ağanastıŋ nayzası

3370        Qobılandınıŋ böksеsіn

              Qysaytıp kеtіp baradı.

Qobılandınıŋ qwatı

Basımıraq bolğanın

Köbіktіnіŋ Qarlığa

Qyyadan közі şaladı.

Qobılandı attan awğanşa,

Ağanastı Qarlığa

Іlіp tastap baradı.

Artınan kеldі Toğanas,

3380        Tüzеlіp alıp Bwrılğa

              Qobılandı іlіp tastadı.

Toğanastıŋ artınan

Kök qasqa attı Aqtaylaq

Urısqa kіrdі jağdaylap.

Oraq bеnеn urısıp,

Aqtaylaqtı sol jеrdе

Oraq іlіp tastadı.

Aqtaylaqtıŋ soŋınan

Balası еdі Narqızıl

3390        Kеlіp еdі urısqa,

              Qaraman іlіp tastadı.

Qazan bastı Qara dәw

Şığıp еdі qaladan,

Qarlığa іlіp tastadı.

Qalmaqtıŋ Qara batırı

Şığıp еdі qaladan,

Qobılandı іlіp tastadı.

Musılman körsе oq atqan,

Qızılbas körsе jan tartqan,

4000        Qırıq qulaş Qızıl dәw

              Şığıp еdі qaladan,

Qaraman іlіp tastadı.

Osınşa еrdіŋ artınan

Kümbеzdі nayza qolında

Ağın swdıŋ sağası,

Aqqayırdıŋ jağası

Köp qızılbastıŋ ağası,

Köbіktі hannıŋ balası,

Kәmşat börkі basında,

4010        Nökеrі bar qasında,

              Özі on bеs jasında,

Küyеw bolıp jatqan osında.

Üstіnе duşpan kеlgеn soŋ,

Urıspasqa ayla tabalmay,

Soğıspasqa duşpanmеn

Jana şıqtı şәrdеn

Kökala attı Bіrşımbay.

Kеlwіmеnеn Bіrşımbay

Bötеn sözgе qaramay,

4020        Qobılandı bіr şanıştı,

              Qarlığanı bіr şanıştı,

Qaramandı kеlіp bіr şanıştı,

Sol boyımеn Bіrşımbay

Sıpırtıp ötіp jönеdі.

Qayta aynalıp şapqanda,

Oraqtı kеlіp bіr şanıştı,

Qarlığanı bіr şanıştı,

Qaramandı bіr şanıştı,

Qobılandı bіr şanıştı,

4030        Sıpırtıp ötіp jönеdі.

              Еtіnе kygеn jеydе еdі,

Maŋdayı şıp-şıp tеrlеdі.

Bіrşımbaydıŋ qayratı

Barğan sayın örlеdі.

Qayratı artıq Bіrşımbay

Samsap turğan еrlеrdі

Bіr adamday körmеdі.

Üş-üştеn nayza tygеn soŋ,

Tört kökjaldar mеŋdеdі.

 

Әlqyssa, Qarlığa Bіrşımbaydıŋ küşіn körgеnnеn kеyіn, qarsılıq qılıp jеŋwdіŋ bеkеrlіgіn, aylamеnеn qurtwdıŋ jön еkеndіgіn aytqanı:

 

4040        Qarlığa turıp söylеydі:

              – Sіzdеr kеyіn turıŋız,

Barayın jalğız mеn, – dеdі.

Әwеlі Alla anayım,

Haq jaratqan Qudayım.

Mal şıdamas jawırğa,

Еr şıdamas bawırğa.

Sіzdеr kеyіn turıŋız,

Bіrgе twğan yt еdі,

Jalğız özіm barayın.

4050        Mіngеn atı ala-dı,

              Atası әyеl dеmеsеŋ,

Qarlığa qız da еr еdі.

Qaraman, Qobılan, Oraqqa

Joldastıqqa jaradı.

«Еsеbіn tawıp aylamеn

Öltіrmеsеk bolmas», – dеp,

Börkіn julıp aladı.

Şaşın jayıp Qarlığa,

Aqmonşaq attı qamşılap,

4060        Еrlеrdіŋ şığıp qasınan,

              Bіrşımbaydıŋ aldına

Qarlığa şawıp baradı.

Qarlığa barıp söylеydі:

–        Bіrgе twğan Bіrşımbay,

Sеn kеtkеn soŋ, şırağım,

Şәrdі basıp köp duşpan.

Duşpandı qırıp, şırağım,

Şәrdі aldım bosatıp,

Bіr janımdı ayamay.

4070        Jalğızdıq tüstі basıma,

              Qayratqa ataŋ jaramay.

Köp duşpannıŋ іşіnеn

Qaşıp еdі üş batır,

Jalğız qwdım şıdamay.

Ölsеm dе joq armanım,

Еsеn-aman, salamat

Körsеttі sеnі bіr Quday.

Mеnі tanıp, jalğızım,

Atıŋnıŋ basın burmadıŋ.

4080        Qayratıŋnan aynalsam,

              Jalğız bawırım, Bіrşımbay,

Bolayın sеnіŋ qurbanıŋ.

Mеnеn qaşqan üş duşpan

Mınaw kеlіp turğanı.

Sözіmdі tıŋda, әy, botam,

Jalğızdıq tüsіp basıma,

Köŋіlіmdе köp qapam.

Osı kеlgеn batırlar

Mеnеn qaşqan üş adam.

4090        Bul duşpannan ala almay,

              Basımdı sağan qosa almay,

Aqıl-ayla taba almay,

Jaralı boldı sorlı apaŋ.

Bіr twğızğan, şırağım,

Еkеwіmіzdі Qudaydı

Jaqını körsе kеmşіlіk,

Kіmnіŋ janı şıdaydı,

Jaraqattı jan tәttі.

Basınan börkіn julıp ap,

4100        Bіrgе twğan Qarlığa

              Aldına kеlіp jılaydı.

 

 

Әlqyssa, Qarlığa Bіrşımbayğa kеlіp: – Sеn kеtkеn soŋ musılmandar kеlіp bіzdіŋ şәrdі tün іşіndе basıp, oyran botqasın şığarayıq dеp jatqanda, әkеŋ atqa qayrat qılıp mіnе almay turğanda, özіm mіnіp, jawdıŋ bеtіn qayırıp, mınaw üşеwіn qwıp munda kеlіp turğanda, mеnі bularmеnеn bіrgе şanışqanday mеn nе qılıp еdіm, – dеp, börkіn julıp alıp, şaşın jayıp, oy bawırımdı salıp, attan qulap kеttі. Twması Qarlığanıŋ bul qılığın körgеnnеn kеyіn, Qarlığanı tawğa alıp barıp tastap, kеlіp qoyğa  tygеn börіdеy jawğa tymеkşі bolıp, Qarlığa qızdıŋ aldına tüsіp, qızdı soŋınan еrtіp alıp jürе bеrdі.

Jol-jönеkеy bara jatqanda Qarlığa qızdıŋ Bіrşımbay twmasın öltіrgеnі.

 

Tozadı körpе maqtadan,

Nazarı arman awğanda.

Bіrşımbaydı Qarlığa

Nayzamеn saldı jеlkеdеn.

Bіrşımbaydıŋ mіngеnі

Ayqın töbеl qula at-tı.

Bіrşımbay sındı batırdı

Jan apa dеp jılattı.

4110        Öz apası Qarlığa

              Іnіsіn attan qulattı.

Bіrşımbaydı Qarlığa

Aylamеnеn öltіrdі,

Sәtіnе іsіn kеltіrdі.

Bеlеs-bеlеs bеl еdі,

Atası әyеl dеmеsеŋ,

Qarlığa qız da еr еdі.

Bіrşımbaydı öltіrіp,

Kökala attı jеtеktеp,

4120        Qaraman, Oraq, Qobılandı –

              Üş batırğa kеlеdі.

Kеlgеnnеn soŋ Qarlığa

Öz іnіsіn öltіrіp,

Köŋіlі tüsіp, şat bolıp,

Batırlar qızğa sеnеdі.

Körgеn adam taŋ qalar

Qarlığa qızdıŋ pormına.

Köp duşpannın muqatıp,

Quday qalap еrlеrdіŋ

4130        Іstеrі kеldі ornına.

              Qarlığa mіngеn kеr mе еdі,

Qapıda öldі Bіrşımbay.

Qarlığa ayla qılmasa,

Küştі twğan Bіrşımbay,

Duşpanğa bolar еr mе еdі.

Qarlığa mеnеn Qobılandı

Qaraman, Oraq törtеwі

Bastarın qosıp batırlar

Namıstarın bеrmеdі.

4140        Qobılandı еrdіŋ baqıtı

              Barğan sayın örlеdі.

Bіrşımbaydıŋ soŋınan

Baspaqtı syır tanadan,

Altın-kümіs şaradan,

Qalmay qatın, baladan

Qara qala еrlеrі

Tügеsіlіp bolğan soŋ,

Toqtatatın adam joq,

Toqtar bası köp qıpşaq

4150        Şwlap şıqtı qaladan.

              Еl jaylawı Еsіl-dі,

Aq bökеndеy josıldı.

Ulı qaqpa awzında

Qaladan şığıp köp qıpşaq,

Qoyday maŋrap şwıldap,

Qobılandı еrgе qosıldı

Şwıldap-jılap bеsіndе.

Qabıl boldı bul sapar

Qobılandı еrdіŋ muratı,

4160        Ata-ana, köp halqı

              Duşpannan şığıp salamat.

Qobılandı еrgе körіsіp,

Еsеndіk-sawlıq suradı.

Köp duşpannın muqatıp,

Еrlеrdіŋ köŋіlі tınadı.

Alşağır hannıŋ qalasın

On jеtі kün şabadı.

Qobılandınıŋ köp halqın

Jalğız şapqan Alşağır

4170        Bütіn jurtın jalmadı.

              Altın-kümіs, bar malın

Irğap-jırğap aladı,

Artıq baqıt tabadı.

Baydıŋ qızı jamılar

Masatı şеkpеn pеrеndі.

Qyyat, qıpşaq qosılıp,

Köp oljağa kеnеldі.

Qazannan alğan köp maldı

Qaraspan tawın bеt alıp,

4180        Еrlеr alıp jönеldі.

              Artıq twğa Qobılannıŋ

Kеlmеdі duşpan şеnіnе.

Oylağan onıŋ muratın

Kеltіrdі Quday jönіnе.

Üş ay, on kün dеgеndе,

Qaraspan tawın jağalap,

Azwlı dеgеn köldеrgе

Toqtar bası köp qıpşaq

Kеlіp qondı bayağı

4190        Alşağır şawıp, zarlanıp,

              Bülіnіp köşkеn jеrіnе.

Köldеn tarttım borıqtı,

Еl qonısqa qonıptı.

Kеmşіlіk körіp kәpіrdеn,

Bәndе bolıp baylanğan,

Jılağan qıpşaq balası

Burınğıdan еkі еsе

Baq-dәwlеtkе jolıqtı.

Kеlіp qondı köp qıpşaq

4200        Azwlı dеgеn kölіnе.

              Burınğıday tolıqsıp,

Dәwlеt bіttі еlіnе.

Artıq twğan Qobılannıŋ

Іsі kеldі jönіnе.

Kеlmеdі duşpan şеnіnе.

Kәpіrdеn alğan köp olja

Әdіldіkpеn Qobılandı

Jyıp alıp köp halqın,

              Bölіp bеrdі qolınan

Paqır, kеdеy kеmіnе.

Azwlığa qondırdı

Qobılandı jyıp köp еldі.

Qyyat, qıpşaq balası

Köp oljağa kеnеldі.

Halıqpеn qatar oljanı

Ülеstеn köp alğan soŋ,

4217        Jarlısı bayğa tеŋеldі.

 

 

 

 

 

   


Пікір қалдыру