Ер Төстік

Жалпы мәлімет

Ертегінің түпнұсқасы Қазақстан Республикасы Орталық Ғылыми Кітапханасының 75-бумасында сақтаулы. Латын жазуында. Жинаушысы: Ахметов И.

Ер Төстік ертегісінің сюжеттері түркі халықтарының фольклорында  (қырғыз, татар, түрік) кездеседі. 

Ғылыми зерттеулер

Ең алғаш рет В.В. Радлов өз еңбегінде (Образцы: 1870,III, №10) Батыс-Сібір татарларының «Иртюшлюк» атты ертегісін жариялады. Ал осы еңбектің 5-томында қырғыздың «Эр Тештюк» эпосының 2146 өлең жолы жарық көрді. Кейін Г.Н.Потаниннің еңбектерінде ертегі тағы бір мәрте жарияланады.

Ертегі мәтіні «Бабалар сөзі» жүзтомдығының  75-томынан алынды.

Құрастырып, ғылыми түсініктерін жазғандар: С.Қасқабасов, Д.Жаһан.

Мәтін

 

Er Töstik

 

Erte zamanda Ernazar degen kisi bolıptı. Ernazardıŋ özi bay bolıptı. Qora tolğan qoyları bolıptı. Mataw tolğan tüyeleri bolıptı. Öris tolğan jılqıları bolıptı. Ernazardıŋ segiz ulı bolıptı. Bir jılı ülken jut bolıp, el malın alısqa, otarğa aydap ketipti. Ernazardıŋ segiz ulı sonıŋ işinde ketipti. Bir qıstıŋ azığın alıp, kempiri men Ernazar üyinde qalıptı. Ernazardıŋ segiz ulı sol ketkennen habarsız ketedi, aylar ötedi – kelmeydi, jıldar ötedi – kelmeydi. Ernazardıŋ azığı tawsıladı, aşığadı, jeytin tamaq tappaydı. Kempirimen ekewiniŋ ornınan turwğa әlderi әreŋ-әreŋ keledi.

Bir küni keşke jaqın kempir töseginen turıp, üyiniŋ tüŋdigin aşadı. Turwğa murşası kelmey jatqan şal şaŋıraqqa qarasa, şaŋıraqtıŋ küldirewişinde kerwli turğan ker byeniŋ töstigi közine tüsedi. Ernazardıŋ qwanıp, esi şığadı:

– Kempir, süyinşi! Kerwli turğan ker byeniŋ töstigi maylı körinedi, bol, jıldam asıp jiberşi, – deydi.

Söytip, bular töstikti qazanğa saladı. Töstikti asıp jep, şal men kempir әldenedi. Uzamay kempir jükti boladı. Mezgili tolıp, bosanadı. Bir ul twadı, onıŋ atın töstik jegen soŋ bitken bala dep, Töstik qoyadı.

Töstik özgeşe bala bolıp ösedi: bir ayda bir jastağı baladay, üş ayda üş jastağı baladay, bir jılda on bestegi jaŋa öspirimdey bolıp, eki jasında alısqan kisilerin alıp uratın bala boladı. Sadaq tartıp üyrenedi, tartqan sadağın toğız qabat ketpennen ötkizedi. Aŋ awlap, qus atıp, şal әkesi men kempir şeşesin asıraydı.

Töstik bir küni awıldıŋ arasında otırğan tarğaqtı sadaqpen tartıp qaladı. Sadaq tarğaqtıŋ qanatın üzip ketedi.

Tarğaq jığılmay, bir qanatın sabalap qaşa beredi. Töstik «ustaymın» dep qwıp jügiredi. Söytip jürgende, tarğaq bir kempirdiŋ örmeginiŋ üstinen qarğıp ötedi. Qwıp kele jatqan Töstik te örmekten sekiredi. Söytkende Töstiktiŋ bir baqayı örmekti ilip ketedi. Örmektiŋ birsıpıra jibi üzilip qaladı.

Örmek toqıp otırğan kempir: «Alda ğana, kök şeşek-ay! Örmegimdi üzip kettiŋ-aw! Erteden qara keşke büytip, jar qwalap, torğay atqanşa, tentirep jürgen segiz ağaŋdı tawıp alsaŋ bolmay ma?», – dep qarğap-sileydi.

Töstik kempirge jawap bere almay, onıŋ sözine qattı qorlanadı. Әsirese, «tentirep ketken segiz ağaŋ» degen söz oğan qattı tyedi. Töstik burın ağaları barın esitken joq eken. Әke-şeşesi onı Töstikke aytpaydı eken. Kempirge söz qayıra almay, Töstik jügirgen betimen üyine keledi. Atıp әkelgen kustarın laqtırıp tastap, otıra ketedi. Töstiktiŋ aşwlı türin körip, şeşesi: «Sağan ne boldı? Kimmen janjaldastıŋ?», – dep suraydı.

Töstik kempirdiŋ sözin tügelimen şeşesine aytadı.

– Ağalarım qayda? Nege kelmeydi? Izdep tawıp әkelemin! – deydi.

Şeşesi:

– Qaqbas kempir ötirik aytadı. Seniŋ ağalarıŋ bolğan joq, onıŋ sözine nanba! – deydi. Söytip, Töstikti nandırıp qoyadı.

Tağı bir küni Töstik asıq oynap jürip, әlgi kempirdiŋ jalğız balasın judırığımen qoyıp jiberse, bala ölip qaladı. Kempir Töstikti burınğıdan da jaman qarğap-sileydi.

– Qırşınıŋnan qyılğır, Töstik! Meniŋ jalğız balama әliŋ jetkenşe, aydalada tentirep ölgen segiz ağaŋnıŋ qwrağan süyegin tawıp alsaŋ bolmay ma? – deydi.

Kempirdiŋ sözi Töstikke oy saladı. Şeşesinen ağaların suraydı. Şeşesi aytadı: «Segiz ağaŋnıŋ barı ras edi, jut jılı ketip edi, sodan qaytqan joq, qayda jürgenderin bilmeymiz», – deydi.

Töstik ağaların izdew qamına kirisedi. Kempir-şalğa aŋ men qustıŋ etin qaqtap üyip beredi de, Töstik jolğa şığadı. Beline sadaq baylanadı, qolına temir tayaq aladı, ayağına temir etik kyedi. Ay jüredi, jıl jüredi, talay eldi, talay jerdi aralaydı. Joldası da – sadağı, azığı da – sadağı, jolında kez kelgen aŋdı atıp jep otıradı. Temir etikten teŋgedey, temir tayaqtan tebendey qalğanda, alıstan sağım kötergen bel körinedi. Öldim-taldım dep kelip, belge şıqsa, qarawıtqan qalıŋ jılqı körinedi, jılqınıŋ ar jağında el körinedi. Jılqığa kelse, jılqınıŋ işinde tigwli turğan qara qos tur. Qosqa kirse, aswlı mosı, ilwli baqır tur. Baqırdıŋ işi pisken etpen tolı eken. Töstik etke toyıp aladı da, elge qaray jüredi.

Töstiktiŋ kelgen eli as berip jatqan el eken. «Ağalarımdı osı astan izdep köreyin», – dep, asqa tigilgen qalıŋ üydi jağalay qıdıra bastaydı. Arıqtağan, azğan, kyimi jırtıq-jırtıq Töstikti eşkim eskermeydi. Jayaw jürgen adamdı kim bilsin? Söytip kele jatsa, tabaqşılar bir kezde: «Ernazardıŋ segizine tart, Ernazardıŋ segizine tart», – dep şwıldasıp jür eken. «Ernazardıŋ segizin köreyin», – dep üyge kirmek bolsa, tabaqşılar Töstikti keyin qaray süyrep, qaqpalay beredi. «Qayırşı neme, әli etke toymadıŋ ba?» – dep jekirip ursadı. Töstik oğan şıdamay, tabaqşınıŋ birewin judırıqpen qoyıp qalıp, murttay tüsiredi. Jurt jynalıp qaladı.

– Kim kerek?  Neğıp jürgen  adamsıŋ? – dep Töstikten jön suraydı.

Töstik:

– Mağan Ernazardıŋ segizi kerek, – deydi. Adasıp ketken segiz ağamdı izdep jürmin, – deydi.

Sol arada Ernazardıŋ segizi jön surasıp, Töstikpen jılap-sıqtap tanısadı.

Ernazardıŋ segizi elden adasqannan keyin juttan qalğan jalğız küreŋ byeni bağıp, sodan köp jılqı ösirgen eken. Bağanağı köp jılqı solardiki eken. Töstikten eliniŋ jönin bilgen soŋ, olar da qaytpaq boladı.

Toğızı toğız jağınan şığıp, qalıŋ jılqını ayday bastaydı. Biraq jılqı uylığıp, bir jaqtı bet alıp, jüre almaydı. Qanşa aydasa da serpilip, alğaşqı aydağan jerine qaytıp keledi de otıradı. Toğızı jılqını neşe kün aydaydı, ayağında jürgize almay, jalığadı.

Bir küni Töstik mınaday ayla tabadı: barlıq jılqınıŋ bası küreŋ byeni ustap alıp, jılqınıŋ ortasındağı bir döŋge şığadı, byeni jığıp, tört bwadı da, qıl buraw salıp, taqımın buraydı. Taqımı buralğan soŋ, bye qattı şıŋğıradı. Byeniŋ şıŋğırğan dawısına şurqırasıp qalıŋ jılqı jynaladı. Jılqı әbden jynalıp boldı degen kezde, Töstik byeni turğızıp aladı da, jetektey jöneledi. Sonda qalıŋ jılqı öz betterimen bulardıŋ soŋınan şubay beredi. Endi eşqaysısı da jılqı aydap әlek bolmaydı, küreŋ byeni jetektep jüredi de otıradı. Qalıŋ jılqı şubırıp eredi de otıradı. Swdıŋ tunığın işe-işe, şöptiŋ sonısın jey-jey, talay asqardan asıp, talay şöldi basıp, Töstigi bastap, Ernazardıŋ segizi aman-esen elderine keledi.

Balaları aman-esen kelgen soŋ, Ernazar el jyıp, toy qıladı. Tüyeden bwra, jılqıdan ayğır, tw bye, qoydan qoşqar, qunan qoy soyıp, qımızın köldey, etin tawday qılıp qoyadı. Aqsaqal, qarasaqalın tügel razı qıladı.

Toy tarqağannan keyin Ernazar toğız ulın ayaqtandırw qamına kirisedi. Toğızına toğız kelinşek izdeydi. Kelininiŋ toğızın bir üyden tappaq bolıp, el qıdıradı. Köp eldi aralaydı. Biraq, Ernazar oylağanday toğız qız bir üyden tabılmaydı.

Söytip, Ernazar küder üzip kele jatsa, aldınan bir awıl körinedi. Awıldıŋ ortasındağı ülken bir qoŋır üydiŋ tusına kelip, meyman bolatındığın bildiredi. Üyge kirse, keregesiniŋ basında segiz sırğa ilwli tur eken, sonı körgen soŋ, Ernazar eŋkildep jılay bastaydı.

Üydiŋ bәybişesi Ernazardan:

– Nege jıladıŋ? – dep suraydı.

– Jılağan sebebim: toğız ulım bar, soğan toğız kelinşek izdep jürgen adammın; toğız ulımnıŋ bir әke-şeşeden twğanı syaqtı, toğız kelinimniŋ de bir әke-şeşeden twğan bolwın izdep  jürgen   adammın, keregeniŋ  basındağı  köp  sırğanı körgende, tilegime jettim ğoy dep qwanıp qalıp edim, sanasam birewi kem eken, soğan jılap otırmın, – deydi Ernazar.

– Endeşe, jılama, tağı birewi bar, әne tur! – dep bәybişe tusbaqannan tağı bir sırğanı alıp keledi. «Kenjekeyimniŋ sırğası edi, munı segiz qızımnıŋ sırğasına aralastırmaymın, ana qızdarım bir töbe, Kenjekeyim bir töbe. Sondıqtan Kenjekeyimniŋ sırğası olardikinen bir bölek turadı», – dep sırğanı qaytadan ornına ilip qoyadı.

Ernazar oğan:

– Seniŋ segiz qızıŋ bir töbe, Kenjekeyiŋ bir töbe bolsa, meniŋ segiz ulım bir töbe, Töstigim bir töbe edi, Kenjekeyiŋ Töstigimdiki bolsın, – deydi.

Söytip, Ernazar toğız qızğa quda tüsip qaytadı.

Ernazar kelinderin alıp qaytwğa toğız ulımen saparğa şığadı. Jolda bularğa periniŋ qızı Bektorı kezdesedi, ol Töstikti körip ğaşıq boladı. Töstikti Kenjekeyden ayırıp alw nyetine kirisedi.

Ernazar toğız ulımen Kenjekeydiŋ awılına barıp, köp waqıt jatadı. Otız kün oyın, qırıq kün toyın istetip, kelinderin alıp, eline qaytpaqşı boladı.

Kenjekeydiŋ әkesi qızdarına tügel enşi berip, köp jasawmen uzatadı. Sonda Kenjekey әkesiniŋ bergen enşisine – mingizgen at, arttırğan tüye, tarttırğan jasawına razı bolmaydı. «Әkem mağan jılqıdan Şalquyrıq attı bersin, jasawdan Aqsırmaldı sawıttı bersin, tüyeden Quba ingendi bersin», – deydi.

Kenjekeydiŋ әkesi qızına aşwlanıp, kisisin qayta jiberedi:

– Qızıma ayta bar, Ernazardıŋ baylığı oğan jetedi. Şalquyrıq  attı  surağanı  nesi?   Şalquyrıq  – jılqımnıŋ qutı, qutqa qız ye bolğan jer bar ma eken? Quba ingen – tüyemniŋ bası, tüyemniŋ basın surağanı nesi, qızda onday tüye artar bar ma eken? Aqsırmaldı sawıt – atadan ulğa qalatın mura, meni qızım qw bas degeni me? Qızım öytip jawlığın bildirmesin!, – deydi.

Kenjekey әkesine qayta kisi salıptı: «Şalquyrıqtı surağanım, erge layıq at edi, er minsin dep edim; Quba ingendi surağanım, er qosın artsın dep edim; Aqsırmaldı sawıttı surağanım, Er Töstik er edi, sol er kysin dep edim», – depti.

Әkesi Kenjekeydiŋ sözinen jeŋilip, surağandarın beripti. «Qızıma sәlem ayt, Sorqudıqtıŋ basına köşin qondırmasın, qondırsa, kesir boladı», – depti.

Sonımen Ernazar kelinderin alıp qayta beredi. Bir küni köşi jar basında tigwli turğan jartı laşıqqa kezdesedi. Bul periniŋ qızı Bektorınıŋ laşığı eken. Köş tusınan ötip bara jatqan kezde laşığınan şığıp, şayqaqtap, periniŋ qızı Bektorı mınanı söyleydi:

 

Süygen jarıŋ Er Töstik,

Quttı bolsın, Kenjekey!

Mingen de atıŋ Şalquyrıq,

Quttı bolsın, Kenjekey!

Artqan da tüyeŋ Kuba ingen,

Quttı bolsın, Kenjekey!

Kygen de sawıtıŋ Aqsırmal,

Quttı bolsın, Kenjekey!

Jar basında demeseŋ,

Jartı laşıq demeseŋ,

Bizdiŋ üyge tüse ket,

Köbikti sawmal işe ket, – deydi.

 

Periniŋ qızı Bektorınıŋ tyise söylegenin jaqtırmay, Kenjekey mınaday jawap beredi.

 

Periniŋ qızı Bektorı,

Şaypaw söziŋ qoy, Torı.

Süygen de jarım Er Töstik,

Öz jarımdı süyemin.

Mingen de atım, Şalquyrıq,

Öz atımdı minemin.

Artqan da tüyem Quba ingen,

Öz tüyeme artamın.

Kygen de sawıtım, Aqsırmal,

Öz sawıtım kyemin.

Jar basında demeyin,

Jartı laşıq demeymin,

Qaytseŋ de üyiŋe tüspeymin,

Bal berseŋ de işpeymin.

Periniŋ qızı, Bektorı,

Şaypaw söziŋ qoy, Torı!

 

Osılay dep Bektorınıŋ betin qaytarıp tastaydı. «Qap, bәlem, Kenjekey, sağan qılarmın!», – dep Bektorı tisin qayrap qala berdi.

Köş betimen tarta berdi. Bir küni Sorqudıqtıŋ basına kelip jetedi.

Kenjekey atasına kisi jiberip: «Atam bul qudıqqa qonbasın, ırımı jaman jer!», – dep aytqızadı. «Kelinim kelmey jatıp, meniŋ qonısımdı byleyin degen eken», – dep Ernazar bolmastan әlgi jerge qonadı.

Köş qonısımen, Kenjekey basqa kelinderinen üydi burın tigip jiberedi de, atasın qonaq qıladı. Kenjekeydiŋ ayawlı ekenin Ernazar sol arada biledi. «Kelinim aqıldı eken, tilin beker almağan ekem», – dep ökinedi.

Sol küni tuman boladı. Kenjekey öz әkesiniŋ aytqanı oyına tüsip, kirpigin ilmey jatadı. Erte turıp qarasa, Quba ingen joq. «Quba ingen joq!» – dep atasına habar beredi.

Ernazar at erttep minip, Quba ingendi aynala qarap jürse, anaday jerde turğan Quba ingen körinedi. Qasına kelse, buydası bir kökpekke oralıp qalğan eken. Janında bir tal bar eken, taldıŋ tübinde bir jarbyğan jaman kempir otır.

– Şeşe, şeşe! Ana tüyeniŋ buydasına qol jalğap jiberşi? – deydi Ernazar.

Kempir sonda:

– Tursam   otıra   almaymın,   otırsam  tura   almaymın, şırağım! Әperwge әlim joq, naşar adammın! – dep mülәyimsydi.

Kempirdiŋ sözine nanıp, buydanı ilip alayın dep eŋkeye bergende, Ernazardı kempirekeŋ şap berip jağadan ala ketedi. Ernazarda tapjılwğa şama joq. Olay-bulay julqınıp bayqap edi, bolatın körinbeydi, kempir qısıp әketip baradı, Ernazardıŋ moynı üzilip, bwınıp baradı, şıbın janı şığıp baradı.

Ernazardıŋ «qoya ber» degenine kempir qoya berwşi bolmadı, öletin bolğan soŋ Ernazar jalına bastadı:

– Ağarğan saqal, şaşım bar! Qartayıp kelgen jasım bar! Toğız kelinimdi jaŋa ğana tüsirip, jaŋa ğana qızığın köreyin dep otırmın. Qoya ber meni, şeşejan, – deydi.

–        Joq, – dep kempir qısıp qoyadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.

 

Toğız kelin tüsirip

Eldey köşip kelemin.

Tolıp jatqan jasawdan

Toyğanınşa beremin.

Bosat meni, şeşetay! – deydi.

 

–        Joq, – dep  kempir  qısıp  qoyadı,  Ernazardıŋ  janı şığıp baradı.

 

Oğan razı bolmasaŋ,

Toğay tolğan qoyım bar,

Qanşa alatın oyıŋ bar?

Bosat meni, şeşetay! – deydi.

 

–        Joq, – dep kempir  onan  sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp

baradı.

 

Oğan razı bolmasaŋ,

Sawısqanday saqtığı,

Jumırtqaday aqtığı,

Jelbiregen jelegi

Jaŋa tüsip keledi.

Segizinen bir dana,

Aqılı asqan ol dana,

Kişi kelinim Kenjekey,

O da bolsın seniki,

Bir әdil jan meniki,

Jiberşi meni, şeşeke! – deydi.

 

– Joq, – dep kempir onan sayın qısadı, Ernazardıŋ janı şığıp baradı.

 

Oğan razı bolmasaŋ,

Soyılday segiz ulım bar,

Mende qanday qunıŋ bar,

O da bolsın seniki,

Bir әdil jan meniki.

Jibere kör, şeşeke! – deydi.

 

Joq, – dep kempir qısıŋqırap jibergende, Ernazardıŋ janı murnınıŋ uşına keledi, ölwge az-aq qaladı.

 

Oğan razı bolmasaŋ,

Atamasım atayın,

Segizinen bir bölek

Jalğızımda qwat bop,

Jayawımda qanat bop,

Pana bolğan bir kezde

Er Töstigim – eŋ kenjem,

O da bolsın seniki,

Bir әdil jan meniki,

Jiberşi meni, şeşeke! –

 

degende, kempirdiŋ qolı bosanıp sala beredi.

– Töstikti mağan qalay beresiŋ? – dep suraydı kempir. Oğan Ernazar aytadı:

– Meniŋ qaltamda Töstiktiŋ sadağınıŋ uşın şığaratın egewi bar. Töstik onsız jüre almaydı. Men sonı osı arağa tastap keteyin. Töstik izdep keledi, sonda öziŋ ustap al! – deydi.

Kenjekey munıŋ bәrin körip turadı.

Ernazar Quba ingendi alıp qaytıp keledi, köş jöneledi, birneşe kün köşedi. Töstik tünde otawına kireyin dese, otawı ılğy berik boladı. Bir küni Töstik jeŋgelerin alıp, otawına kiredi. Tösegine jatıp edi, Kenjekey bolat kezdiktiŋ sabın Töstiktiŋ jüregine tirep, uş jağın öz jüregine qoyadı:

– Qozğalmay jat, qozğalsaŋ, ekewmiz de jarılamız, – deydi. Töstik munıŋ sebebin suraydı. Kenjekey:

– Әkeŋ seni Bektorınıŋ jalmawızına berip ketken, sen meniki emessiŋ, jalmawızdan birjola qutılıp kel! – deydi.

– Әkem meni jalmawızğa nege beredi? – deydi ol. Kenjekey:

– Nanbasaŋ, әkeŋnen egewiŋdi surap körşi, – deydi. Erteŋ ertemen turıp Töstik:

– Egewimdi berşi, әke! Mına jaqta kyik jür eken, sadağımnıŋ uşın şığarayın dep edim, – deydi.

Ernazar sasıŋqırap qalıp, qorbaŋdap kisesin qarağan boladı da:

– Qap, әttegen-ay, qalıp qoyğan eken. Tünewgi  Sorqudıqtıŋ basında, Quba ingendi izdep barğanda, bir taldıŋ tübine tüsip, at şaldırıp edim, egewiŋ sonda tüsip qalğan eken ğoy, – deydi. Sonımen, Töstik egewin izdemek boladı, egewiniŋ qalğan jeri – neşe kündik alıs jol. Ernazardıŋ aytwımen Töstik egewin izdewge altı ayaqtı ala attı, jeti ayaqtı jyren attı
minbek boladı.

Töstik jılqıdan altı ayaqtı ala attı minip, jeti ayaqtı jyren attı jetegine alıp kele jatqanda, aldınan Kenjekey şığıp mınanı aytadı:

 

Sorqudıqtıŋ basına

Sorğa bola qondı atam.

Jalmawızğa jalğızın

Janınan qorqıp berdi atam.

Jüretuğın jolıŋda

Qulan ötpes şöli bar,

Onı da basıp ötesiŋ,

Qıran ötpes qyya bar,

Onı da basıp ötesiŋ

Altı ayaqtı ala atıŋ

Qwlıq bye qulını,

Tabanına tas batsa,

Maŋdayınan kün ötse,

Altı künge jaramas.

Jeti ayaqtı jyreniŋ

Tabanına tas batsa,

Maŋdayınan kün ötse,

Jeti künge jaramas.

San jorğanı almadım,

Er atı dep taŋdadım.

Ayıl-turman әbzelin

Erteden bastap sayladım.

Töstik, sağan arnadım,

Jabı emes qazanat,

Er serigi qolğanat –

Şalquyrıqtı min, Töstik!

San jasawın almadım,

Sağan bola taŋdadım,

Aqsırmalday sawıttı

Osı jolğa ky, Töstik! – dep zarlaydı.

 

Töstik Kenjekeydiŋ tilin alıp, Şalquyrıq attı minetin boladı. Jılqıdan Şalquyrıqtı ustap әkelwge kisi jiberse, barğan kisige Şalquyrıq at ustatpaydı. Aldına kelgenin tistep, artına kelgenin tewip, maŋayına jan jwıtpaydı.

Şalquyrıqtı ustawğa Töstiktiŋ özi keledi. Şalquyrıq Töstikke özi keledi. Şalquyrıq Töstikten qaşpaydı. Qolın sozsa, tırp etpey turıp, jügenge basın özi usınadı.

Töstik jürerde Kenjekey Quba ingendi bwrağa şögeredi. «Ne Töstik öldi degen küni botala, ne Töstik keldi degen küni botala!» – dep sert qıladı. Özi belin on eki qulaş torğın oramalmen tartadı. «Ne Töstik öldi degen küni şeşil, ne Töstik keldi degen küni şeşil!» – dep, sert qıladı.

Töstik jolğa şığadı. Töstik awlınan uzap şıqqan soŋ, Şalquyrıq atqa til bitedi.

– Töstik batır, endi ekewmizdiŋ janımız bir, qanday pәle bolsa da birdey köremiz. Meniŋ mına aytqan sözderim esiŋde bolsın. Egewiŋniŋ qasında jalmawız kempir seni kütip otır, sen egewiŋdi ala bergende ustap almaq. Egewge jaqındağan kezde kempirdi aldaytın bir aqıl tawıp al. Kempir aldana bergende, men betegeden byik, jwsannan alasa bola bereyin, sol kezde sen egewdi ilip al da jönel, artıŋa qarawşı bolma! – deydi.

Köp waqıt jol jürgennen keyin, Töstik egew jatqan jerge keledi. Kelse, egewdiŋ qasında kempir otır. Er Töstik jaqınday tüsip: «Şeşe, şeşe, artındağı qızdardıŋ bәri öziŋdiki me?» – deydi. Sonda kempir artına jalt qaraydı. Sol mezgilde Şalquyrıq betegeden byik, jwsannan alasa bola beredi. Töstik egewdi ilip alıp jöneledi.

Sonda kempir: «Sen be ediŋ, Töstik, aldağan? Seni me, Töstik, qap, bәlem!» – dep tamağı qırıldap, ökpesi sırıldap, şaşı jalpıldap, közi jarqıldap, tisteri sartıldap, qattı sasıp, etegin basıp Töstikti qwa jöneledi.

Töstik qaşıp keledi. Kempir qwıp keledi. Bir mezgilde taw qaŋbaqtay uşadı, tas burşaqtay jawadı. Şalquyrıqtıŋ quyrığına qazanday qara tas orala ketedi. Şalquyrıqtıŋ şapqan salmağına şıdamay, qara jer qaq ayrıladı. Şalquyrıq pen Er Töstik jer astına tüsip ketedi.

Sol kezde Şalquyrıqqa til bitedi:

– Biz endi jer astına tüstik, bizge budan bılay jer astınıŋ eli jolığadı. Biraz jürgen soŋ, jılan Bapı hannıŋ ordasına kelemiz. Jılan Bapı hannıŋ ordasına kelgenimizde, meni alısqa qoyıp, öziŋ ordağa kiresiŋ. Ordağa kirgeninde esiŋde bolsın: üyge kirgeniŋde eki bosağadan eki qara şubar jılan ısıldap tura keledi, olardan seskenwşi bolma, olar – jılan Bapı hannıŋ esigin küzetken quldarı. Tör aldına bara bergeniŋde, eki sur jılan ısıldap keledi de, ekewi de eki jeŋiŋnen kiredi, qoynıŋnan şığadı, qoynıŋa kiredi, qonışıŋnan şığadı. Bular jılan Bapı hannıŋ ulı men qızı boladı. Törge otıra bergeniŋde, dәw eki sarı jılan ısıldap tura keledi, odan da seskenbe. Bular – jılan Bapı hannıŋ özi men әyeli. Egerde
bulardan seskenseŋ, seni Er Töstik demeydi, jer astı eline qadirimiz bolmaydı, jer üstine jol tawıp şığa almay qalamız, – deydi.

Biraz jer jürgen soŋ, Şalquyrıq aytqanday, jılan Bapı hannıŋ ordası körinedi. Töstik Şalquyrıqtı anaday jerge qoyıp, sәlem berip, üyge kiredi. Eki bosağadağı eki qara şubar jılan ısıldap tura keledi. Töstik odan seskenbeydi. Tör aldına bara bergende eki sur jılan ısıldap kelip, Töstiktiŋ jeŋinen kirip, qoynınan şığadı, qoynınan kirip, qonışınan şığadı. Töstik olardan da seskenbeydi, Törge barıp otıra bergende, tösekten eki dәw jılan ısıldap köteriledi. Töstik olardan da seskenbeydi, törge şığıp otıra beredi.

Bir mezgilde tösektegi eki sarı jılannıŋ biri ülken kisi boladı da, biri sonıŋ bәybişesi boladı.

– Jaqsı keldiŋ, Er Töstik! Jer astındağı el de seni renjitpeydi, – deydi.

Eki sur jılannıŋ biri әdemi jigit, biri әdemi qız bolıp ketedi. Olar da:

– Jer üstiniŋ Er Töstigi, jer astına jaqsı keldiŋiz. Jer astınıŋ alıptarı, önerpazdarı seniŋ şılawıŋda boladı, – deydi.

Bosağadağı eki qara jılan eki qara qul bolıp ketedi. Töstiktiŋ aldına kelip, qol qwsırıp turadı.

Töstik jılan Bapı hannıŋ elinde uzaq waqıt turadı. Jılan Bapı hannıŋ Temir han degen araz hanı bar eken. Temir hannıŋ qızın jılan Bapı han surap, neşe ret jiberse de, Temir han qızın bermey qoyğan eken. Jılan Bapı han Töstikti soğan jumsaydı. Temir hannıŋ qızın әkep berse, Töstikke öz qızın beretin bolıp wәde qıladı.

Töstik jılan Bapı hanğa Temir hannıŋ qızın әkep bermek bolıp, jolğa şığadı. Temir hannıŋ eli jeti aylıq jol eken. Töstik elsizben kele jatsa, aldında bir adam körinedi. «Bul ne qılğan adam?» – dep abaylasa, әlgi adam ağaştıŋ basında otırğan eki sawısqannıŋ quyrığın bildirmey julıp aladı da, bildirmegen boyımen biriniŋ quyrığın birine qondıra qoyadı. Sawısqandar munı tük sezer emes.

«O, neğıp jürgen jansıŋ?» – dep Töstik qasına jetip keledi.

«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep jolın tosıp jürgen adam edim», – deydi әlgi kisi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.

«Alğandı adamğa sezdirmeytin asqan epti edim. Jan-janwardıŋ sağı sawısqan bolsa, quyrıqtarın urlap alıp, biriniŋ quyrığın birine kygizgenimdi jaŋağıday sezbey qaladı», – deydi kisi.

«Jaraydı. Endeşe sol izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.

Ekewi jürip keledi. Tağı elsizben kele jatsa, joldarında bir adam körinedi. «Neğıp jürgen adam?» – dep bayqasa, kyikterdi matap jürgen adam eken. Eki ayağına baylap alğan qazanday eki qara tası bar. «Sol tastarımen jürip, qaşqan kyikterden ağıp ötip ketpey, dәl jetip ustaymın. Jelayaq degen jüyrikpin!» – deydi kisi.

«Jaraydı, endeşe osı izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.

Söytip, üşew bolıp jürip ketedi. Bular kele jatsa, birtalay künnen keyin elsizde tağı bir adam körinedi. «Ne qılğan adam eken?» – dep bayqasa, әlgi kisi jerge birese oŋ qulağın töseydi, birese sol qulağın töseydi, jer astınan bir nәrse tıŋdağan syyaqtı boladı.

«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep üşewi qasına jetip keledi.

«Jerdiŋ üstindegi Er Töstik jerdiŋ astına tüsti degenge, sonıŋ joldası bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.

«Jer astınıŋ ataqtı tıŋşısımın, qanday jasırın әŋgime bolsa da tıŋdap bilip alamın; menen jasırın sır bolmaydı. Alıstağını, jaqındağını tügel esitetin Saqqulaq degen er men bolamın!» – deydi.

«Jaraydı. Endeşe, izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Er Töstik.

Söytip, törtew bolıp jürip ketedi. Bular elsiz tüzde kele jatsa, alısta bir taw körinedi, ol tawdıŋ üstine tağı bir taw şıqqanday boladı. Jaqındap kelip qarasa, bir adam tawdı olay da köterip qoyadı, bulay da köterip qoyadı. Bir tawdı köterip bir tawdıŋ üstine qoyadı.

«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – dep. Töstik qasına jetip keledi.

«Jer üstindegi Töstik jer astına tüsti degenge, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi kisi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.

«Jurttan asqan alıppın, jerdiŋ üstinde de, astında da mağan şaq keletin adam joq, qayratım işime sıymağan soŋ, tawlardı köterip ermek qılamın. Tawsoğar degen ermin!» – deydi kisi.

«Jaraydı. Izdegen Töstigiŋ men bolamın!» – deydi Töstik.

Besew bolıp jürip keledi. Bular japan dalada jürip kele jatsa, bir ülken köl körinedi. Köldiŋ swı aytqanşa swalıp, joq bolıp ketedi de, aytqanşa şarasınan asıp, ernewi tolıp ketedi. Er Töstik joldastarımen munıŋ mәnisine tüsine almaydı. «Bul sw qaydan kelip, qayda ketip jatır?» – dep aynala izdeydi. Söytse, qamıstıŋ arasında birew otır, köldiŋ swın urttap qalsa, joq boladı, awzınan tögip jiberse, şarasınan asıp sw qayta tolıp ketedi.

«O, neğıp otırğan adamsıŋ?» – dep, Töstik janına jetip keledi.

«Jerdiŋ üstindegi Töstik jer astına tüsti degen soŋ, joldas bolıp ereyin dep, jolın tosıp jürgen adammın!» – deydi әlgi kisi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar?» – deydi Er Töstik.

«Jer-jaһanda bar nәrseniŋ meşkeyimin. Mağan bul jalğanda toyım joq. Bir köldiŋ swı qarnıma tük bolmaydı, qanşa ülken daryya bolsa da, bir-aq urttaymın. Költawısar degen er bolamın!» – deydi kisi.

«Jaraydı. Endeşe, sol izdegen Töstigiŋ men bolamın», – deydi Töstik.

Altaw bolıp jürip ketedi. Köp waqıt jol jürgennen keyin bularğa bir oba körinedi. Jaqındasa, obanıŋ basında jalpyğan bir adam otır.

«O, neğıp jürgen adamsıŋ?» – deydi oğan Töstik.

«Jerdiŋ üstindegi Töstik jerdiŋ astına tüskenin, jılan Bapı hanğa kelip, onıŋ qorqıtqanınan qorıqpastan törine şıqqanın, odan Temir hannıŋ elin izdep şıqkanın, jolında jer astınıŋ önerpazdarın jynap kele jatqanın körgen soŋ, soğan joldas bolayın dep, jolın tosıp otırmın», – deydi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriŋ bar edi?» – deydi Töstik.

«Jer astınıŋ qırağısımın. Töstik, seniŋ ne küyge uşırağanıŋnıŋ bәrin körip otırmın. Bar önerim qırağılıq, jerdiŋ astı-üstinde meniŋ közime qağıs jer joq, qanday nәrse bolsa da, anıqtap qarasam, bәrin de köremin», – deydi kisi.

«Jaraydı, endeşe meniŋ joldasım bol», – deydi Töstik.

Jetew bolıp jürip ketedi, bular jeti ay jol jürip, Temir han eliniŋ otırğan jerine kelse, Temir han eliniŋ jurtı jatır. Töstiktiŋ kele jatqanın estip, köşip ketip qalğan eken. Saqqulaq tıŋdap körse, adam baspas degen jerge qonıp jatqan habarı estiledi. Qırağı köz jiberip edi, altı tawdıŋ ar jağında, jeti köldiŋ jelkesindegi jalpaq jartastıŋ astına barıp tığılğan eken.

Tawsoğar joldağı tawlardı ornınan alıp, köşirip qoya saladı. Köljutqış kölderdi urttap swalta saladı. Er Töstik joldastarımen közdi aşıp-jumğanşa Temir hannıŋ awlına jetip keledi.

Bular kelse, Temir hannıŋ qızın Keщe han almaq bolıp jatır eken. Er Töstik kelgen soŋ, Temir han eki jağına da kisi salıp: «Qızımdı, qaysısınıŋ öneri assa, soğan beremin!» – dep aytqızadı. Toy qılıp, el jynaydı, eki jaqtıŋ önerin körwge jer astınıŋ qarayğan halqınıŋ bәri jynaladı. Keщe hannıŋ qalıŋ malğa әkelgen qora-qora qoyınıŋ, qatarlı tüyesiniŋ, üyir-üyir jılqısınıŋ bәri de toyğa soyıladı.

Er Töstik joldastarımen bir üyde otıradı. Bulardı toyğızamın dep, qanşa et әkelse de jetpeydi. Toyğa arnalğan tamaqtıŋ bәrin de Költawısar jep qoyadı. Tipti toyğıza almaytın bolğan soŋ, Temir han men Keщe han birigip, bir amal tabadı. Töstikterdiŋ tamağına w salıp bermek boladı. Saq-qulaq munı estip otıradı da, Töstikke aytadı. Töstik urısıp, tamaqtı qaytarıp jiberedi. Töstikterdiŋ tabağına salınğan wdı bildirmesten Keщe hannıŋ nökerleriniŋ tabağına salıp jiberedi. Keщe hannıŋ nökerleri qırılıp qaladı. Budan jeŋilgen soŋ Temir han at şabısına tüsedi. Öziniŋ bar jüyrigin bәygege qosadı. Er Töstik Şalquyrıqtı dayarlaydı.

Qaraqşınıŋ tübine kelgen soŋ, Şalquyrıqqa til bitedi:

«Eger attı öte alısqa aydasa, meniŋ şabısım da öte jıldam boladı. Üş kün şapsam, büyirim qızıp, özimdi toqtatwğa şamam kelmey, ketip qalwım mümkin. Men kele jatqanda aldımnan arqan kerip qoy. Arqan üş qabat bolsın, bir qabatı kendirden bolsın! Üş qabat arqannıŋ üşewi de üzilse, men sağan joqpın, ağınımdı toqtata almay ketkenim, üşewi de üzilmese, men jığılıp ölemin, onda da sağan joqpın. Eger arqan jartılay üzilse, men toqtaymın, jığılıp qalsam da, janım qaytadan kiredi, küder üzbe!», – deydi.

«Er Töstiktiŋ jalğız şolağı bir jerde zorığıp qalsın!» – dep Temir han attı bir jumalıq jerge aydatadı.

Balwan küresi bastaladı. Tawsoğarğa balwan şaq kelmeydi. Jer astınıŋ alıptarınıŋ bәri jığılıp bitedi. Küreswge kisi şıqpağan soŋ, Tawsoğar bir tawdı köterip alıp, jurtqa küşin körsetedi. Temir han men Keщe han qattı sasıp:

Tawdı biz jaqqa qoya körmesin! – dep, Töstikke jalınadı.

Töstik tawdı ornına qoyğızadı. Bir jeti ötken soŋ, bәyge attarı qaytıp oraladı. Jurt qaraqşınıŋ tübinen attarın kütedi. Bir mezgilde alıstan bir şaŋ körinedi, şaŋnıŋ işinen jaqınday kele, bir qara körinedi, Şalquyrıq ekenin tanıp, Er Töstik üş qabat arqan keredi. Şalquyrıq quyınşa zawlağan betimen arqanğa kelip joq boladı. Qarasa, Şalquyrıq jığılğan eken, arqannıŋ eki qabatı üzilip, bir qabatı qalğan eken, Şalquyrıq talıp tüsedi. Sonda Töstik:

 

Sorqudıqtıŋ basına

Sorğa bola qondı әkem.

Janınan qorqıp kempirge

Egewimdi berdi әkem.

Jüretuğın jolımda

Qulan ötpes jol boldı.

Asqar-asqar tawmenen

Şeksiz daryya köl boldı.

Qwlıq bye qulını

Altı ayaqtı alanı

«Jaramaydı, jabı» dep,

Mindirmegen, Kenjekey.

Kәri bye qulını

Jeti ayaqtı jyrendi,

«Jaramaytın jabı» dep,

Mindirmegen, Kenjekey.

San jorğanı almağan,

Er atı dep taŋdağan,

Ayıl-turman әbzelin

Erteden qamdap saylağan,

Kenjekey sındı arwdıŋ

Qalmasın dep köŋili

Mindim seni, Şalquyrıq!

Jalğız özim qos artıp,

Japan tüzge jol artıp,

Jalmawızğa şıqqanda

Til bitti sağan, Şalquyrıq!

Jalmawızğa kelgende,

Egewdi ala bergende,

Betegeden byiktep,

Alasarıp jwsannan

Epteylendiŋ, Şalquyrıq!

Egewdi ala qaşqanda,

Jalmawızdan sasqanda,

Tawlar uşıp qaŋbaqtay,

Tası borap burşaqtay,

Qazanday dәw qara tas,

Quyrığıŋa oralıp

Jerge de kirdiŋ, Şalquyrıq!

Jılan Bapı jerine,

Jer astınıŋ eline

Şığa kelgen mezgilde

Til bitip sağan, Şalquyrıq,

Jön bildirdiŋ eriŋe.

Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!

Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!

Sasqanımda aqılım bolğan, Şalquyrıq!

 

«Üş janıŋ bar edi, ekewi şıqsa da, biri qalğan şığar, tur, Şalquyrıq! Tiril, Şalquyrıq!» – depti.

Sol waqıtta Şalquyrıqqa jan bitip, oqıranıp türegeledi. Basqa attar birneşe künnen keyin keledi.

Temir han men Keщe han balwan jәne at bәygesinen jeŋilip, ne qıların bilmey sasadı. «Endi jayaw jarıs salıp köreyik», – deydi.

Jayaw jarıstı bir kündik jerden jibermek boladı. Er Töstik Jelayaqtı qosadı. Jüyrikter bir kün jürip barıp, barğan jerine qonıp, erteŋine ertemen jarısıp qaytpaq boladı. Temir han jarısqandardıŋ işine bir mıstan kempirdi qosa jibergen eken. Barıp qonğan jerinde sol mıstan Jelayaqqa: «Şırağım, şarşadıŋ ğoy. Basıŋnıŋ bytin qarap bereyin, demiŋdi alıp uyıqta, jarısarda özim oyatamın», – dep onı aldap uyıqtatıp tastaydı.

Jelayaq mıstan kempirdiŋ sözine nanıp, qannen-qapersiz uyıqtap jata beredi. Bir mezgilde oyansa, şekesinen kün ötip baradı. Tüs bolıp qalğan eken, jelayaqtar әldeqaşan ketip qalıptı. Kempirdiŋ aldağanın bilip, Jelayaq sanın bir-aq soğıp, tura jöneledi. Jerden bir wıs topıraqtı ala jöneledi. Qustay uşıp, quyınday uşıp kele jatsa, jayawlar da qazıqşağa jaqındap qalğan eken, eŋ aldında mıstan kempir bara jatır eken. Jelayaq öte berip wısındağı topıraqtı kempirdiŋ közine şaşıp ketedi. «Alda ğana kök şeşek-ay, mıqtadıŋ-aw!» – dep, kempir közin wqalap qala beredi. Söytip, jayaw bәygesinde de Er Töstik jeŋedi.

Temir han endi qaytadan toy jasap, qızın Jılan Bapı  hanğa uzatpaq boladı. Temir hannıŋ ernewi qırıq qulaş ülken qazanı tereŋ kölge tüsip ketken eken. «Nağız er bolsa, sonı alıp bersin», – dep, ol Er Töstikke kisi saladı.

«Köldiŋ swın qurt!» – dep, Töstik Költawısardı jumsap edi, qanşa urttasa da, köldiŋ swı Költawısardıŋ urtına sıymaydı. Swdıŋ üşten biri qalğanda Köljutardıŋ urtı swğa tolıp bitedi.

Sonda Şalquyrıqqa til bitip: «Qazandı men süŋgip alıp şığamın!» – dep ruqsat suraydı. Er Töstik ruqsat etedi. Şalquyrıq: «Men swğa süŋgigende aq köbik şıqsa – jaqsı bolğanı, qwana ber, aman-esen qazandı alıp şıqqanım. Qızıl köbik körinse – jaman bolğanı, alıp şığa almay, sw astında qalıp qoyğanım», – deydi.

Şalquyrıq swğa süŋgip ketedi. Köpke deyin eş nәrse bilinbeydi. Bir mezgilde aq köbik körinedi. Er Töstik qwanadı. Onıŋ artınan uzamay, qızıl köbik körinedi. Er Töstik şoşınıp, zarlana bastaydı:

 

Sorqudıqtıŋ basına

Sorğa bola qondı әkem.

Janınan qorqıp jalmawızğa

Egewimdi berdi әkem.

Jüretuğın jolımda

Qulan ötpes jol boldı.

Asqar-asqar tawmenen

Şeksiz daryya, köl boldı.

Qwlıq bye qulını –

Altı ayaqtı alanı

«Jaramaydı, jabı» dep,

Mindirmegen, Kenjekey.

Kәri bye qulını

Jeti ayaqtı jyrendi

«Jaramaytın jabı» dep,

Mindirmegen, Kenjekey.

San jorğanı almağan,

Er atı dep taŋdağan,

Ayıl-turman, әbzelin

Erteden qamdap saylağan.

Kenjekey sındı arwdıŋ

Qalmasın dep köŋili

Jalğız özim qos artıp,

Mindim seni, Şalquyrıq!

Japan tüzge jol tartıp,

Jalmawızğa şıqqanda

Til bitti sağan, Şalquyrıq!

Jalmawızğa kelgende,

Egewdi ala bergende,

Betegeden byiktep,

Alasarıp jwsannan

Epteylendiŋ, Şalquyrıq!

Egewdi ala qaşqanda,

Jalmawızdan sasqanda,

Tawlar uşıp qaŋbaqtay,

Tası borap burşaqtay,

Qazanday dәw qara tas

Kuyrığıŋa oralıp,

Jerge kirdiŋ, Şalquyrıq!

Jılan Bapı jerine,

Jer astınıŋ eline

Şığa qalğan mezgilde

Til bitip sağan, Şalquyrıq!

Jön bildirdiŋ eriŋe.

Jayawımda qanat bolğan, Şalquyrıq!

Jalğızımda joldas bolğan, Şalquyrıq!

Sasqanda aqıl bolğan, Şalquyrıq!

Üş janıŋnıŋ ne biri

Aman şığar, Şalquyrıq,

Sw astınan şıq, Şalquyrıq!– deydi.

 

Er Töstik zarlanıp turğanda, Şalquyrıq dәw qara qazandı quyrığına baylap, sw üstine şığa keledi.

Şalquyrıqqa til bitip söyleydi:

– Sw öte tereŋ eken, tübine zorğa jettim, qazandı zorğa taptım. Sonda aq köbik şıqtı. Qazandı köterip şığw, qyın boldı, tistep edim, şığara almadım. Sonda qızıl köbik şıqtı. Quyrığımdı uzartıp, qazandı baylap alıp, zorğa şıqtım, – deydi.

Şalquyrıqtıŋ aman-esen şıqqanına Temir han eli qattı küyinisti. Temir han Er Töstikterge arnap ülken saray saldırıp, qudalardı sonda  kirgizdi. Qudalardıŋ kirwi-aq muŋ eken, esik sart etip jabılıp qaldı. Saray tutas temirden salınğan eken. Awzın mıqtap qulıptap tastap, sırtınan taw-taw qılıp, otın üyedi de, ot jağıp örtey bastaydı. Saray qızwğa aynaldı. Saray işindegi Töstik joldastarımen küyetin boldı.

Tawköşirer ornınan turadı da, saraydıŋ esigin tewip jiberedi. Esik şalqasınan tüsedi. Köljutardıŋ bir urtında bir köldiŋ swı bar eken, bürkip jibergende, aynalasındağı örttiŋ bәrin söndirip tastaydı.

Temir han men Keщe hannıŋ aylası әbden qurydı. Er Töstikke qızın qosıp berip, jılan Bapı hannıŋ eline qaray şığarıp saladı. Söytip, Er Töstik jılan Bapı hanğa qaytadı. Qaytıp kele jatqanda, joldan ergen joldastarınıŋ bәri de özderiniŋ jerlerinen әri jürmeydi. «Budan әri barwğa bizderge jol joq», – dep, olar Er Töstikpen qoştasıp qala beredi.

Uzaq jürip, Er Töstik jılan Bapı hannıŋ eline keledi. Aytqanın istep kelgen soŋ, ol Er Töstikke öte ryza boladı, öziniŋ qızın beredi, jәne: «Ne qalaysıŋ?» – dep, Töstikten suradı. Töstik:

– Jer üstine şığamın, elime qaytqım keledi, – deydi. Jılan Bapı han Töstiktiŋ tilegin orındap, qızın berip jәne janına qanşama joldas qosıp berip, jer üstine şığatın esikke qaray şığarıp salıp, qoş aytısıp qala beredi.

Jer üstine şığatın esikke deyin altı aylıq jol eken. Joldıŋ awırlığına şıdamay, jılan Bapı hannıŋ qızı jәne joldastarınıŋ bәri qırılıp qaladı, Küŋke degen bir küŋi men Şalquyrıq, Er Töstik üşewi aman qaladı.

Üşewi şarşap bir bulaqtıŋ basına kelip jatadı. Bulaqtıŋ basında bir ülken bәyterek turadı. Bir mezgilde sol bәyterekiŋ basınan şwıldağan aщı dawıs estiledi. Qarasa, şwıldağan balapandar eken, bulardı jewge bir aydaһar joğarı örmelep bara jatır eken.

Er Töstik sadağın aladı da, örmelep bara jatqan aydaһardıŋ  eki köziniŋ arasınan dәldep tartıp qaladı, aydaһar jerge sılq ete tüsedi. Aydaһardıŋ jerge qulap qalğanın körgen soŋ, balapandar şwılın toqtatadı. Er Töstik jaylanıp uyqığa kirisedi.

Er Töstik bir dawıstan şoşıp oyansa, qattı dawıl turğan eken, dawıldıŋ artınan burşaq aralas jaŋbır jawadı, jaŋbırmen qabat swıldağan dawıs estiledi, sonıŋ artınan uzamay-aq bir dәw qara qus körinedi. Dәw qara qus swıldağan betimen bәytereke kelip qonğanda, bәyterek mayısıp, sınıp qala jazdaydı.

Bul dәw qara qus – samurıq eken. Samurıqtıŋ ülkendigi sonday, jayıp jibergende bir qanatınıŋ özi bir aylıq jerdi alıp ketedi eken.

Qonısımen samurıq bәyterektiŋ tübindegi Er Töstikti bürwge tap beredi, biraq balapandarı şır-şır etken soŋ toqtaydı.

Samurıqtıŋ eki bası bar eken: bir bası – adamdikindey, bir bası – qustıkindey eken. Samurıqtıŋ adam bası Töstikke til qatadı:

–  Ey adam, bul jerge ne jumıspen keldiŋ? Meniŋ balapandarımdı awlay keldiŋ be? Bul jerdi adam basqan emes, bul – meniŋ mekenim! – deydi.

Oğan Er Töstik:

– Men jer üstiniŋ Er Töstigi edim, seniŋ mekeniŋe adasıp keldim, balapandarıŋa qastıq oylağan joqpın, ana jatqan aydaһardan ayırıp aldım. Nanbasaŋ, özderinen sura! – deydi.

Balapandar Er Töstiktiŋ körsetken jaqsılığın jasırmay aytıp beredi. Sol arada alıp qara qus Er Töstiktiŋ ayağına jığılıp, onımen ayrılmas dos boladı.

Alıp qara qus jılına bir-aq balapandaydı eken. Sodan keyin balapandarına jem izdep alısqa ketip, bir ayda bir-aq qaytwğa murşası kelip jüredi eken. Alıp qara qustıŋ sol ketkenin aŋdıp jürip, sol maŋdağı bir aydaһar jıl sayın balapandarın jep ketedi eken. Alıp qara qus sodan zapı bolıp, qaytqanda osılay jılap qaytadı eken.

Bağanağı dawıl – asığıp uşqanda alıp qustıŋ qanatınan turğan jel eken, jaŋbır – sonıŋ jılağan köziniŋ jası eken. Özi jem izdegen saparınan qaytqanda balapandarın aman körgeni osı jolı-aq eken.

Alıp qara qus Er Töstikpen dos bolğan soŋ: «Ne qalaysıŋ?» – dep suraydı.

Er Töstik basınan keşken әŋgimesiniŋ bәrin ayta kelip, adasıp jürgenin, endi jer üstine şıqqısı keletinin aytadı.

Alıp qara qus Er Töstikti qanatına mingizip, uşıp tar tesikten ötkizip, jer üstine şığaradı. Qoştasarında Töstikke bir tal qawırsının üzip beredi: «Denemdegi erekşe qasyeti bar jalğız tal qawırsınım osı edi. Qısılğan jeriŋde osı qawırsındı tutatsaŋ, dayar bolamın, qanday qısımşılıqta bolsaŋ da qutqarıp alamın. Egerde onı joğaltıp alsaŋ, menen jәrdem kütpe!» – deydi.

Jer üstine şıqqan soŋ  Er Töstik künniŋ qızwına balqıp, awır uyqığa ketedi, eş nәrseden qawipsiz jata beredi.

Er Töstikti jalmawız kempir ustay almay qalğan soŋ, periniŋ qızı Bektorı aşwlanıp, kempirdi bwındırıp öltirgen eken. Kempirden Şoyınqulaq degen bala qalğan eken. Bektorı oğan Er Töstiktiŋ şığar jerin küzettirip qoyadı.

«Er Töstik jer astında qalmaydı, jerdin betine qaşan da bolsa, әytewir, bir şığadı, sol şıqqanın aŋdıp otırıp, ustap al. Eger ustay almay qalsaŋ, menen jaqsılıq kütpeysiŋ!» – deydi.

Şoyınqulaq sodan beri Er Töstikti küzetwmen bolğan eken. Jer üstine şığıp, uyıqtap jatqan Töstikti ustap, qol-ayağın baylap alıp, Bektorığa әkelip beredi. Er Töstikti tereŋ zındanğa salıp tastaydı da, Küŋkeni Şoyınqulaqqa qosadı. Şalquyrıqtı bekitip ustaydı.

Sonımen Er Töstik uzaq waqıt zındanda qalıp qoyadı. Şoyınqulaqtan jükti bolıp, Küŋke bir bala tawıp aladı. Şoyınqulaq Şalquyrıqtı minip aŋ awlaydı.

Şalquyrıqtı bekitwge tusaw şaq kelmeydi.

Bir küni Şoyınqulaq aŋnan qaytıp, Şalquyrıqqa tusaw taba almağan soŋ, onı öziniŋ qırıq qulaş qayıs belbewimen tusaydı. Qayıs belbewdiŋ bir jağı şeşilip ketedi. Ayağı bosağan soŋ, Şalquyrıq şawıp otırıp, Töstik jatqan qudıqtıŋ basına kelip, tuyağımen jer tarpıp turadı. Söytkende, belbew Er Töstiktiŋ jatqan qudığına tüsip ketedi.

Belbewinde Şoyınqulaqtıŋ şaqpağı bar eken. Töstik sol şaqpaqpen alıp qara qus bergen qwırsındı tutatadı. Qawırsın tutasımen-aq alıp qara qus jetip keledi, qanatına mingizip qudıqtan şığaradı, qol-ayağın şeşip beredi.

«Qolımnan kelgen jaqsılığım – osı, dosım, Şoyınqulaqqa әlim kelmeydi. Sebebi, onıŋ janı özinde bolmaydı, janın ol eşkimge bildirmey, özinen bölek bir jerde saqtaydı. Qaytseŋ de sonıŋ janın tawıp al, janın tappasaŋ kutıla almaysıŋ», – deydi de, qoştasıp ketip qaladı.

Töstik Şalquyrıqqa minip, Şoyınqulaqtıŋ üyine keledi. Kelse, Şoyınqulaq Şalquyrıqtı izdep ketken eken. Küŋke Töstikke jılap körisedi, körgen qorlıqtarınıŋ bәrin şağıp: «Şoyınqulaqtan qutqar!» – dep jalınadı.

Er Töstik Küŋkeden Şoyınqulaqtıŋ sırın tügel surap biledi. Şoyınqulaq balasın öte jaqsı köredi eken, balasınan ayaytını bolmaydı eken. Sonı bilgennen keyin Töstik Küŋkege mınanı aytadı:

– Keşke Şoyınqulaq keledi, kelgennen keyin tamaqqa әbden toyğızıp jatqız, közi uyqığa bara bergen kezde, balanı qayta-qayta şımşıp jılata ber. Şoyınqulaq: «Bala nege jılaydı?» – dese, balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ nağız әkem bolatın bolsa, janımdı janına qosqızıp qoyar edi, janınıŋ qayda ekenin mağan әli künge deyin aytpay, jasırıp jür. Er Töstik bolsa, әldeqaşan janınıŋ qayda ekenin aytıp berer  edi», – dep jatır de.  Jılata ber, jılağan sayın:  «Nege jılaydı?» – dep surasa, osı sözdi ayta ber, basqa eş nәrse aytpa!» – deydi.

Söytedi de, Er Töstik balanıŋ besiginiŋ astın qazıp alıp, jasırınıp jatadı. Keşke Şoyınqulaq keledi. Er Töstik aytqanday, Küŋke onı tamaqqa toyğızıp jatqızadı. Jatqan soŋ balanı jılata bastaydı. Balanı әldylep watqan bolıp otırıp, şımşıp jılata beredi:

Şoyınqulaq:

«Küŋke, balanı wat!» – dep aqıradı.

Küŋke watqan bolıp, balanı onan jaman jılatadı.

Bala jılay bergen soŋ, Şoyınqulaq:

«Balam nege jılaydı, suraşı?» – deydi.

Küŋke balanıŋ jılağanın surağan bolıp, Şoyınqulakqa jawap qayıradı:

– Balaŋ: «Men Şoyınqulaqtıŋ balası emes, Er Töstiktiŋ balası bolsam kerek. Eger Şoyınqulaq meniŋ әkem bolsa, janımdı öz janına qosqızıp qoyar edi. Qosw bılay tursın, janınıŋ qayda ekenin de mağan әli künge deyin aytpay jür. Er Töstik bolsa, janınıŋ qayda ekenin әldeqaşan aytıp berer edi, soğan jılaymın deydi», – dep, Şoyınqulaqtı nandıradı.

«Balam bılşıldamasın! Onıŋ әkesi Töstik emes, men. Oğan meniŋ janım kerek bolsa, oŋaşa jerde aytıp beremin!» – deydi Şoyınqulaq.

Söytedi de, Küŋkeni üyden şığarıp jiberedi, Şoyınqulaq balasınıŋ besigine kelip, qulağına sıbırlap, janınıŋ qayda ekenin aytadı:

«Janım alısta, onı özimmen birge saqtamaymın, Borıqtı bulaqtıŋ basında qırıq elik jüredi, sonıq işinde qayqı qaraker elik bar, qayqı qaraker eliktiŋ işinde toğız qara sandıq bar, sol sandıqtıŋ eŋ kişisiniŋ işinde toğız balapan bar, sol toğız – meniŋ janım boladı. Osını bilip qoy. Janıŋ kewdeŋe sıymay bara jatsa, soğan aparıp qosa sal, biraq öziŋnen basqa jan sezwşi bolmasın, eger sezwşi bolsa, sen de men de, tiri bolmaymız», – deydi. Sodan keyin ol ornına barıp jatıp qaladı.

Şoyınqulaqtıŋ janınıŋ qayda ekenin bilip alğannan keyin Töstik salıp otırıp Borıqtı bulaqtıŋ basına keledi. Elikterdiŋ sw işetin swatın aŋdıp, jasırınıp jatadı. Kün şaŋqay tüs bolğan mezgilde, qırıq elik «Borıqtı bulaq qaydasıŋ?», – dep salıp kele jatqanda, swatqa jaqındağan kezde, osqırınıp tura qalıp qayta jöneledi. Kün ısığan sayın elikter swğa bettep keledi de, jaqındağın mezgilde osqırıp, tura qalıp, jalt berip, qayta jöneledi. Uzap ketedi de, şölge şıdamay swğa qayta oyısadı, biraq swatqa jaqındamaydı, ürkip osqırınıp tura qaladı.

Әlden waqıtta elikter bir-birimen söylese bastaydı.

Birewi: «Sw basında böten bir yis bar», – deydi. Endi birewi: «Adam yisi sekildi», – deydi. «Şoyınqulaqqa qastıq oylağan birew şığar?» – deydi. Әsirese, qayqı qaraker elik özgesinen oqşaw artında jüredi. Elikter әlgidey sözge kelgende, ol qaşa jöneledi.

Sonda Er Töstik ün berip, mınanı aytadı:

 

Jan serigim qırıq elik,

Janım sende, qırıq elik,

Jan saqtağan qayqı qara

Şoşıtqan seni kim kelip?

Swıŋ tunıq bılğanbağan,

Qaşasındar neden jerip?

Töstik erdi oljaladım,

Qatının quşıp, atın minip.

Şoşıtıp aldım senderdi

Adam ysi sodan siŋip.

Qaytwğa körip janımdı

Jaŋa keldim qolım tyip.   

Jalğız ulım janı da,

Kewdesine turmay syıp.

Qosqıza sonı jiberdi.

Jan saqtağan, qayqı elik,

Jasımnan boldıŋ jan serik.

Swdıŋ işip tunığın,

Şöpten taŋdap sonı je,

Adam yisi şığad dep

Menen ürkip jerime.

Özim aman turğanda

Kim kelmekşi jerime,– deydi.

 

Elikter sonda da senbey, osqırıp, odırayıp turısadı. Sonda Töstik:

 

Osı aytqanıma senbesten,

Qaşasıŋdar bermey janımdı.

Ayıra almay dawıstı,

Sındırasıŋdar sağımdı,

Joldas bolğan sendermen

Şoyın atım qurısın,

Qara ala tuyğın kelgen soŋ

Jırttırmasam taŋıŋdı,

Swday şaşıp qanıŋdı! – deydi.

 

Sonda elikter qaşpay, swdı jağalay bastaydı. Şoyınqulaqtıŋ boyın körmegen soŋ, burınğılarınday etene bolıp, jaqındamaydı. Töstik te olarğa boyın körsete almaydı. Elikter senerin de bilmey, senbesin de bilmey, bayqay-bayqay kelip, swattan japırlasıp sw işwge bas qoyadı.

Art jağınan qayqı qara elik te swğa bas qoyadı. Elikter öte şöldep qalğan eken, swğa toyıp, qarındarın qampytıp, qayqayıp şığa beredi. Әsirese, qayqı qaranıŋ qarnı jer sızıp, swattan burıla bergen kezde, Töstik qarnınan dәl közdep sadaqtı tartıp qaladı, qarnı aqtarılıp, toğız qara sandıq jerge saw ete tüsedi. Eŋ kişisin ustap alıp, Töstik aşıp jiberse, işi tolğan balapan, şüpir-şüpir etedi. Sanap jiberse, toğız balapan eken. Segiziniŋ moynın julıp alıp: «Şoyınqulaqtı şalajansarında bir köreyin!» – dep sonıŋ üyine tartadı.

Şoyınqulaqtıŋ üyine jaqındağanda Küŋke aldınan şığadı.

«Şoyınqulaq qalay?» – dep suraydı Er Töstik.

«Şoyınqulaq әlsirep jatır», – deydi Küŋke.

Kelse, Şoyınqulaqtıŋ kirpigi zorğa qymıldaydı, bolar bolmas qana demin alıp jatır eken. «E, batır, qalaysıŋ?» – dep, Er Töstik mazaqtap jaqınday bergende, Şoyınqulaqtıŋ qolı Er Töstiktiŋ jağasına sap ete qaladı. Ekewi alısa ketedi. Töstik: «Op-oŋay-aq jerge janşıp tastaymın ğoy», – dep oylap edi, Şoyınqulaq әl bermeydi. Endi biraz alısqan soŋ, Şoyınqulaqtıŋ küşeyip bara jatqandığı bayqaladı. Töstik bwınıp qara terge tüsip, әli ketip bara jatadı. Töbesinen taw basqanday, denesin temir tor şırmağanday bolıp körinedi. Sol mezgilde Töstik Küŋkege jalınadı:

 

Jılan Bapı jerinen,

Jer astınıŋ elinen

Jalğız-aq ergen, joldasım Küŋke.

Töstigiŋnen ayrılıp,

Şoyınqulaq qolında

Tutqın bolğan, Küŋke.

Kyюge kyim, jewge tamaq tappay

Ömirin qorlıqpen ötkizgen, Küŋke.

Töstigiŋ jaman qısılıp

Jan şığwğa usındı.

Jetseŋşi, jıldam, jetseŋşi!

Qorqaqtap qaşıp ketpeşi.

Qoynıma qolıŋ salsaŋşı,

Sandıq bar, jıldam alsaŋşı!

Balapan basın julsaŋşı,

Söytip, bir erlik qılsaŋşı!– dep zarlanadı.

 

Küŋke jügirip kelip, Töstiktiŋ qoynındağı sandıqtı julıp alıp, aşıp jiberedi. Qarasa, balapandar jıbırlap köbeyip qalğan eken, moyındarın julıp-julıp alğanda, Şoyınqulaq sılq etip qulay ketedi.

Töstiktiŋ sandıqpen qoynına salıp әkelgen bir balapanı segiz balapan bolıp qalğan eken. Endi birewi tirilse, Şoyınqulaq müldem әl bermey ketpek eken. Balapandardıŋ moynı tügel julınğan soŋ, Şoyınqulaq ta ölip qalğan eken.

Şoyınqulaqtı öltirip, demin alıp otırsa, Şoyınqulaqtıŋ balası, besigin şıqır-şıqır etkizip, birdeme söylep jatadı.

Töstik qulaq salıp tıŋdasa:

«Qap, bәlem, Töstik! Sağan qılmasam, әkem Şoyınqulaqtıŋ qunın almasam!» – dep, şirenip-şirenip qoyadı.

Sol arada Töstik onıŋ qol-ayağın baylap, besik-mesigimen swğa tastap jiberedi. Söytip, Bektorınıŋ jalmawızınan әbden qutılıp aladı da, Er Töstik elin izdeydi.

Er Töstik jer astına kirgenine, tüskenine köp jıl boladı. Er Töstik jalmawızdıŋ qolında qaldı dep, eli mülde küder üzip qoyadı. Jalğız ğana Kenjekey: «Er Töstik bir keler», – dep dәmeli bolıp jüredi. «Quba ingen qaşan botalar eken? Er Töstiktiŋ ne ölgen habarı, ne kelgen habarı qaşan biliner eken?» – dep sonı kütwmen boladı.

Bir küni Kenjekey ertemen tursa, Quba ingen joq. «Boşalap ketse ygi edi!» – dep, Kenjekeydiŋ jüregi sw ete qaladı. Jan-jaqtan jügirip Quba ingendi izdeydi, izdep jürip:

 

Jeli tolğan tüyeden

Artayın dep er qosın

Taŋdap ta alğan, Quba ingen,

Arnap ta alğan, Quba ingen.

Alıs jolğa Er Töstik

Şıqqan küni, Quba ingen.

Ne kelgende, ne ölgende

Botalawğa sert qılıp

Söz baylap eŋ menimen.

Erte turıp jeliden

Jürip te kettiŋ, Quba ingen,

Әlde bir habar Töstikten

Bilip kettiŋ, Quba ingen.

Töstik erdiŋ ölgenin,

Ölmese qaytıp kelgenin

Bildirşi endi, Quba ingen.

Damıl körmey qanşadan,

Qayğı basıp şarşağan

Qam köŋildi tındırşı,

Endi mine, Quba ingen! – dep zarlaydı.

 

Sol mezgilde belindegi oramalı şeşilip, ayağına oralıp, әwre qıladı.

 

Sertpen tartıp orağan

Torğın, belden bosaysıŋ.

Ayaqtı orap şarşağan

Jürgizbeysiŋ, tusaysıŋ.

Әlde bir habar Töstikten

Bilgenge bügin uqsaysıŋ, –

dep zarlap jüredi.

 

Quba ingen bir sayda botalayın dep jatır eken. Ar jağınan aqsaq boz atqa mingen bir aqsaqaldı şal körinedi. Quba ingen botalap jatqanda, Kenjekeydiŋ belindegi torğın oramalı da şır aynala tarqatılıp, jazıla beredi.

Kenjekey: «Endi Er Töstik ölgen eken. Tiri bolsa әldeqaşan bir habar bolar edi», – dep oylap, zarlana bastaydı:

 

Aqşelek kelgir, Quba ingen,

Serttesken ediŋ menimen.

Töstik er qaytıp kelgen kün,

Nemese Töstik ölgen kün,

Belgi berip birinen

Botalarmın degensiŋ...

Qanşama jıl ötse de,

Ömirim ötip ketse de,

Ümit üzbey Töstikten

Bir keler dep jür edim.

Tört ayaqtı kösilip,

Tula boyıŋ esilip,

Botalapsıŋ, Quba ingen

Neni bilip esirip.

Kelwinen habar joq,

Şaması, Töstik ölgeni.

Serttesken, torğın oramal,

Oray bwdım belimdi.

Kelmese Töstik keşigip

Şeşilmeske berdiŋ sertiŋdi.

Töstikten әli habar joq,

Swsysıŋ belden şeşilip,

Twralğanday bırt-bırt kesilip,

Şaması, Töstik ölgeni!– dep, jılap otıradı.

 

Aqsaqal şaldıŋ astındağı aqsaq boz at kisinep qoya beredi. Kenjekey attıŋ kisinegen dawsınan onıŋ Şalquyrıq ekenin tanydı. Kenjekey men Quba ingen ekewin Er Töstik tanydı. Sol arada amandasıp, mәz bolıp qalısadı. Bәri de bayağı ayrılğan kündegi qalıptarına kelip, qaytadan jasaradı. Er Töstik jas jigit, Kenjekey jaŋa tüsken kelinşek, Şalquyrıq besti at qalpına keledi. Odan keyin uzaq jıldar ömir jasap, maqsattarına jetedi.

 

 

 


Пікір қалдыру