«Дэл уул (1-4)» жартасындағы мәтіндер

Жалпы мәлімет

 Ескерткіш Моңғолия, Дундговь аймағының Өлзийт сұмыны(ауылы)-ның 5- бөлiмшесіндегі  «Баруун бэлүү» (Оң қайрақты) деген жердегi жартаста  қашалған.  Онда көне түрк төрт мәтін  жазылған және таңба, сурет сызықтар бар. Осы жерде кейiннен салынған будда монастыр қалдығы да орналасқан. Жартастағы  I мәтін: 85 таңба-әрiптi, II мәтін:  24 таңба-әрiптi, III мәтін: 10 таңба-әрiптi, ал IV мәтін: 6 жол жазылған.

Ғылыми зерттеулер

 Алғашқы  мәлiметтi 1987 жылы Моңғол мемлекеттiк университетiнiң мұғалiмi Д. Хүүхэнбаатар зерттеушiлерге  хабарлайды Одан кейiн 1989 жылы Моңғол-Совет тарихи мәдени бiрлескен экспедициясы тексерiп фотосурет, көшiрмелерiн алған. Алайда, осы жазулардың мәнi-мағынасы жайында Ю. Болдбаатар (I мәтін туралы), Ц.Баттулганың (I, II, III. IV мәтіні туралы ) мақалалары ғана жарық көрген. Т.Санжмятав “Монголын хадны зураг” деген монографиясында I мәтіннің сызба суретiн жартылай берген.

Ғылыми әдебиет


Санжмятав Т.   Монголын хадны зураг.  - Улаанбаатар. 1995,. 43 х. Табл. 105.

Баттулга Ц.  Дэл уулын Баруун билүүний ІІ,ІІІ бичээс // Археологийн судлал. Боть.Х­ІІІ, дэвтэр 9. -  Улаанбаатар. 1998. 109-115 х.

Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Тэргүүн дэвтэр.-Улаанбаатар, 2005.-

Мәтін

 I мәтін: Teŋri qanıım igi Ötiken bunım yoq elik er başı  tuluq aç ay alpın

Altmış  qulan ölirtim ali tegi tebi ölirtim yegirmi böri ölirtim

II мәтін:  kök yaruq Teŋrim sen igi(t?)aş uy..nr t(n?)r...

III мәтін: ut qulu yış

IV мәтін: tuçi eşi yol ıduq qıduq qut  quzi  iç erkin bulmadımaz baqa keltim

[qadaş ?]... (ez eşit ?) erkin çariğ çur ben  qutmış?.

 

  

 

xJmyUB nXtgi mNQiriyt

NipLJC xLut iYBrgil

mitrluNLUQsmiTL

mitrluibtgtiL

trluirubimrgJ

QRJgK

R

ginsmryt

Ry...jUYt

rst

YijUlUQ tu

UT idLUT

TUQ QDiQ QDljiY

zmtLKaQB zmDmLUB nKri CizUQ

nKri ...

nb RUCGRY

smR...TUQ

  

1.    Тәңрi ханым (ием) игi (киелi) Өтүкен (сiзге) мұңым жоқ.  елу ербасы ет­-алық (мен) үш ай алып мергендiкпен

 алпыс құлан өлтiрдiм ала теке, түйе өлтiрдiм жиырма бөрi өлтiрдiм

2.    көк жарық тәңрiм сен игi  (т)ас ұйығар т(әң)р...

3.     өт- (шақ , уақыт) құлы – жас

4.     дос-жоран жол киесi   шет (жердегi) құт

қымбатты үш кез болмай-ма бағу-көруге келдiм ағайын, (түгел есiт) Еркiн Чарығ чұр мен  құт...ым-ды?

Пікір қалдыру