Білге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы

Жалпы мәлімет

БIЛГЕ ҚАҒАН  (683- 734. XI. 2) 

Көне түрік бітік т: Bilge qaγan; қыташа: Бике кэхань, «Могилян».  Түрік Елінің 717-734 жылдары билік құрған қағаны. Ол 683 ж. Орхон өзенi бойындағы Өтүкенде туған. Құтлық (Елтеріс) қағанның үлкен ұлы, Күлтегіннің ағасы. Шешесі Елбілге қатұн. «Ачынұ» текті. Түрiк Елінің бiрегей тұлғасы атанған  ол iнiсi Күлтегiнмен бiрге елдің қамы,  жердің тұтастығы  үшін күресіп, көшпелiлер тарихында ұлы империяның іргесін бекітті. Ол күллi көшпелiлер империясының тұғырын сомдап, түрiк тектес этностардың бiрлiгiн сақтай отырып, елдiң мұңы, жердiң қамы үшiн «түнде ұйықтамай, күндiз отыра алмай»  күресті. Бiлге қаған 9 жас кезiнде әкесi Құтлық ( 680-692 ж.) қайтыс болады. Түрік Елінің тағын  оның iнiсi Қапаған /Қабаған/  (692-716 ж.) иеленеді. Қапағанның  iнiсi Бөгүден (716 ж.) кейiн таққа отырған Бiлге қаған 19 жыл билік етеді. Бiлге қаған 13 жасында шад атағын алады. 17 жасында Таңғытқа, 18 жасында алты чұб, табғач, он тұтыққа жорық жасап жеңiске жеткен. Одан қырғыз, түргеш, қарлық, тоғыз оғыз  және т.б.елдерге  жорық шабуыл жасаған.

 Ескерткiш қазiргi Моңғолия елiнiң астанасы Ұланбатырдан 400 км батыс-оңтүстiкте, ежелгi  Қарақорым қаласынан 45 км солтүстiкте Орхон өзенiнiң сол жағалауындағы кең далада Күлтегін ескерткіш кешенінен оңтүстік -шығыста 500 м. жерде орналасқан.  Онда төртбұрышты қамал  құрылысы (72  x 36м), төрт бағаналы кесене (16х16 м), бітіктас  (3,45 х 1,74 х0,78 м), тасбақа тұғыр ( 2,29 х 0,72 х 0,44 м), Білге қағанның  мәрмәр  тасмүсiнi, Себек қатұнның мәрмәр  тасмүсiнi, тас мүсiн бәдіздер -  8 дана, текше тас (14 тонн) - 1 дана (2,2 x 2,7 x 1,07 м, D=0,7 м шұңқырлы), қапталды барық тас – 4 дана, арыстан тас – 2 дана, қой тас- 2 дана  ( В.Радловтың пiкiрiнше: қара киiк тас ), балбал тастар – 256- дан астам дана,  олар күншығысқа қарай 2300 м-ге тізбектеліп қадалған.       Қамал құрылысының iшкi қабырғаларында суреттер салынғаны туралы қытай деректерінде айтылады.  Осы қамал құрылысының сыртқы жиегi бойымен 100х55 м су шұңқұрлары салынған.

 Көгілдір мәрмер тастан бітіктас жасалынған. Бiлге қаған бітіктасы  тасбақа үстiне орнатылған.  Оның төбесі доғалау келген, үш қос айдаһар алысқан  бейнелі. Бірінші қапталының жоғарғы үшбұрышты шаршысында «қаған» таңбасы – марал /елiк, киiк/  бейнесi бәдiзделген.             Бітіктастың  мәтінінің түрік бітік  таңба-әріптері  2 х1,5-2 см өлшеммен 0,4-0,5 см  тереңдікте жоғарыдан төменге қарай өте нақышты, бiрiңғай өлшеммен түрiк бiтiк жазуымен, оның үш қапталы мен екi қыры бәдiзделген. Ескерткiштiң төртiншi қапталында көне түрік бітік жазулы және қытай иероглифiмен сол кездегi Тан (табғач) - қытай мемлекетiнiң патшасы Синь-хуанның  «көңіл айтуын» білдірген мәтін  жазылған.Ескерткiштiң түрiк бiтiк мәтінін  зерттеушiлер Х (41 жол), Ха (15 жол), Хо (15 жол), екi қырындағы бiр-бiр жолды Х I, Х II және  қытай жазулы қапталындағы 7 жолды Хс-деп белгiлеп қарастырады.  Бітіктас биiктiгi – 3,33  м, енi-1,32 м, қалыңдығы- 0,46 м мәрмер тастан жасалынған. 

Қазiр осы ескерткіш кешеннің  бітіктасы қоймада сақтаулы. Оның үш бөлшегі желімделініп,  арнайы тұғырға орнатылған, тасбақа және тас мүсiндері және т.б. құрамдас бөлшектері  қоймада тұр. Білге қаған мен зайыбының бәдіздері Моңғолия Ұлттық тарих музейінде сақтаулы. Текше тас алғашқы  табылған орнынан қозғалған жоқ, ал бір тас мүсіннің  қайда екені белгісіз.


Ғылыми зерттеулер

Осы таңғажайып ескерткiш кешендi 1889 ж. Орыс патшалық академиясы, География қоғамының шығыс Сiбiр бөлiмшесiнен шыққан Н.М.Ядринцевтiң экспедиция тобы зерттеп бүкіл  әлемге жария етті. Одан кейiн  Фин-угор ғылыми кеңесiнiң атласы, Орыс патшалық академиясының атласы  жарық көрдi.

 1894 ж. В.В.Радлов Бiлге қаған бітіктасының мәтінін орысша, немiсше аударды. Бұдан кейін  В. Томсен, Х.Н. Орхун, С.Е. Малов, Т. Текин  және т.б. ғалымдар түпнұсқалық ғылыми жаңа аудармаларын,  түсіндірмелерін жасады.  Бітіктас мәтіннің  тілін зерттеуде, қазақ тілінде сөйлетуде    М. Жолдасбеков,  Ғ.Айдаров, Қ. Сартқожаұлы  тәрізді ғалымдар ат салысты.   Осы ескерткіш кешен ЮНЕСКО-ның қолдауымен 1975 ж. Моңғолия мемлекеттiк қорғауға алынып, оған   тек темiр қоршау ғана жасалынған.  Моңғол археологы Д. Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі  бәдіздерін толық зерттеп архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасы, сызбаларын жасады.

 2000-2001 жылдары Білге қаған ескерткіш кешенінде Моңғолия-Түркия бірлескен  археологиялық қазба жұмыстары Довдойн Баяр, Хасан Бахар  жетекшілігімен  жүргізілді. Археологиялық қазба жұмыстары  барысында «құрбандық» деп аталатын төртбұрыш текше тастың  солтүстік жағында 170 см  жерден гүл өрнегі бар  төрт қапталды   сандық тас табылды.Осы жаңадан табылған сандық  тас пен ортасында тесік текше тас  екеуінің арасында  2001 жылғы қазба жұмыстары барысында топ-тобымен көмілген қымбат асыл  бұйымдар көмбесі табылды. Бұл Түрік қағандар, бекзаттардың ескерткіш кешендерін  зерттеуде бұрын-соңды кездеспеген таңғажайып  табылымдар болып табылады. Аталмыш бұйымдар 40 х 80 см х 30 см алаңды топырақ қабатында бос қойылып көмілген екен.  Бұдан жалпы саны  17 түрлі  1878  дана күміс бұйым,  20 түрлі  78 дана алтын бұйым, 6 түрлі  26 дана асыл тас табылды. Осы табылымдар ішінде жұқа алтынмен гүл өсімдік бейнелі ою бедерлеп жасаған асыл тас орнатып,  бес сайлы (жапырақты) етіп көмкерілген  алтын тәж ерекше қызықты бұйым екендігін  айрықша атап өткен жөн.

Ғылыми әдебиет

Radloff W. Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei. Erste Lieferung Die Denkmäler von Koscho-Zaidam. Text, transscription und übersetzung. St.Petersburg, 1894. pp.-5-83.

Радлов В.В., Мелиоранский П.М. Древнетюркские памятники в Кошоцайдаме.   Труды Орхонской экспедиции, вып. IY, СПб., 1897, С.15-44.

Баяр Д. , Амартүвшин Ч., Энхтөр А., Гэрэлбадрах Ж. Билгэ хааны тахилын онгоны судалгаа . Studia Archaeologica.  Tomus  (1)XXI, Fasc. 8.  Улаанбаатар, 2003, 75-83 т.

Баяр Д. Білге қағанға арналған  ескерткіш  кешенінде жүргізілген археологиялық зерттеулері   «Shygys/ Шығыс» ғылыми журнал, 2005, №1, 115-125 б.

Мәтін


            БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ I-БЕТІНДЕГІ  МӘТІНІ ( I. 1-41 жол)

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.   

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bil /ge : qağan: bödüke: olurtum:/anta: ımtı: al… tısı er : Toquz Oğuz : eki Ediz ker külüg:

begleri budunı: ......Türük : Тeŋiri:..................


2.   

üze: : qağan: olurtum:olurtuqıma:ölüteçiçi:saqınığma: Türük: begler: budun:

egirip: sebinip: tostamış:közi: yügürü: körti:bödüke: özüm olurup:bunça: ağır törüg: törüt buluŋdaqı: budunığ: ……itdim: Őze: kök: Teŋіri:(asıra:yağız:Jer:qılıntaquda:

ekin ara:kisi:oğulı:qılınmıs:


3.   

kisi:oğulınta: öze: eçüm apam:Bumın qağan:Estemi qağan:olurmış: olurupan: Türük: budunıŋ:  Elin:törüsіn:tuta bermis: iti bermis:törüt:buluŋ:qop:yağı ermis:sü sülepen:

törüt:buluŋdaqı: budunığ:(qop almış: qop baz qılmıs:)başlığığ:yüküntürmüs:

tizеligig:(sökürmüs:  ilgerü:Qadırqan:Jışqa tegi:keri)


4.   

Temir qapığqa: tegi:qonturmus:ekin ara: ıdı oqsuz: Kök Türük: iti ança: olurur ermis:

bilge: qağan ermis:alıp qağan ermis: buyruqı:bilge ermis erinç:alıp ermis erinç:

begleri yeme:budunı (yeme:tüz ermis: anı ) üçün:Еlig:ança tutmus: erinç:

Еlig tutup: (Тörüg:etmis: üze ança: kergek:bolmus: )

 

5.   

yoğuçı:sığıtçı: öŋre: kün:toğusıqda: Böküli: Čölüg el:Tabğaç:Tüpüt:Apar Purum:[Q]ırqız:Üç Qurıqan:Otuz Tatar:Qıtaň:Tatabı: bunça:budun: kelipen:sığıtamıs:yoğulamıs:antığ:külüg:qağan ermis:(anta kisre:inisi:)  qağan: ( bolmis erinç: )oğulı atı: qağan: bolmis erinç:(anta kisre: inisi: eçisin teg: )

 

6.   

qılınmadıq erinç:oğulı:аqaŋın teg: qılınmadıq erinç:bilgesiz: qağan: olurmıs erinç:

yablaq: qağan: olurmıs erinç:buyruqı:yeme: bilgesiz ermiş erinç:yablaq ermis erinç:

begleri:budunı: tüzsüz  üçün: Tabğaç budun:teblegin:körlügin (:üçün:armaqçısın: ) üçün:inili: (eçili:kеksürtükin:üçün: begli:budunlığ: )

 

7.   

yoŋuşurtuqın:üçün Türük:budun: elledik:Еlin: ıçğanu:ıdmıs: qağanladıq:

qağanın:yetіrü:ıdmıs:Tabğaç budunqa:beglik:urı oğulın:qul boltı:silik qız oğulın:küŋ boltı:Türük:begler: Türük:atın:ıtı: Tabğaçğı:begler: Tabğaç: (atın:tutupan:

Tabğaç:qağanqa: körmüs:elig yıl:)

 

8.   

isig küçüg : bermis: ilgerü:kün toğusıqda: Böküli: qağanqa:tegi:sülüyü:bermis:

qurığaru:Temir : qapığqa: tegi: sülüyü:bermis:Tabğaç: qağanqa:Еlin:törüsin:alı bermis:Türük:qara:qamığ:budun:ança temis:Еllig:budun (ertim:Еlim:ımtı qanı:  

kemke:Еlig:qazğanurman:tеr ermis: )

 

9.   

qağanlığ:budun:ertim: qağanım: qanı: ne qağanqa: isig küçüg : berürmen: tir ermiş:ança tep: Tabğaç  qağanqa:yağı bolmıs: yağı bolıp:etіnü:yаrаtunu:umаdıq:  yana:içіkmis:

bunça: isig küçüg :  bertükerü : saqınmаtı: Türük:budun:ölürüyen:urığsaratıyan:

ter ermis: yuqadu : barır:ermis:  öze:

 

10.   

Türük:Teŋrisi: Türük: Iduq Jeri:subı:ança temis erinç: Türük:budun:yoq:bolmazun:teyin:budun : bolçun: teyin:  аqanım:Elteris qağanığ:

ögüm:Elbilge qatunığ:Teŋіri:töpesinte:tutup:yügürü:kötürtü erinç: aqanım qağan: yeti yegirmi:erin:taşqımıs: ( taşra: yoruyor: teyin: ükü еsidіp: balıqdaqı:tağıqmıs:tağdaqı: )

 

11.   

inmis:tirilip:yetmis er : bolmıs:  Teŋіri: küç: bertük :üçün: аqanım qağan: süsi: böri teg:ermiş:yağısı:qoň teg : ermiş: ilgerü:qurığaru:sülep:tеrmiş:qubartmış:qamığı: yeti yüz er:bolmıs: yeti yüz er:bolıp:(elsiremis:qağansıramış:budunığ:küŋdemis:quldamış:budunığ:

Türük:törüsün: ıçğanmış:)

 

12.   

budunığ:eçüm аpam:törüsünçe:yarаtmış:buşğurmış:Töles:Tarduş: budunığ:anta itmis: Jabğuğ:Šadığ:anta bermiş:berіye: Tabğaç:budun:yağı:ermiş:yırıya:Baz qağan:Toquz: Oğuzbudun: yağı:ermis: (Qırğız:Qurıqan: Otuz  Tatar: Qıtaň:Tatabı:qop: yağı: ermis:

аqanım: qağan: bunça:...... qırıq:artuqı:)

 

13.   

yeti:yolı:sülemiş:yegirmi:süŋüş:süŋüsmiş: Teŋіri:yarılqaduq üçün:elligig: elsіretmiş :qağanlığığ:qağansıratmış:yağığ:baz qılmıs:tizelіgig:sükürmiş:başlığığ:yüküntümiş:  

aqaŋım: (qağan ....törüg:qаzğanıp:uça:barmıs:  )аqaŋım: (qağanqa:başlayu:Baz qağanığ: balbal:tikmis: ..............)

 

14.   

qağan:uçduqda: özüm: sekiz yaşda: qaldım: ol törüde: üze: eçüm qağan: olurtı:

olurupan: Türük: budunığ: yeçe:itdim: yeçe:igti: çığaŋığ:bay qıltı :azığ üküş:qıltı:

eçüm qağan: olurtıqda: özüm: tegin: /eriklig …Teŋiri: yarılqadı : ermiş erinç:

 

15.   

törüt: yegirmi: yaşımqa: Tarduş:budun: öze:şad olurtum:eçüm qağan:birle:ilgerü:Yaşıl ügüz: Šantuŋ:yazıqa tegi: süledimiz:qurığaru:Temir: qapığqa: tegi: süledimiz:Kögmen:аşa:Qı/rqız:yeriŋe:tegi: /süledimiz:/qamığı:beş otuz: süledimiz:

üç yegirmi: süŋüşdimiz: Еlligig:elsiretdimiz:qağanlığığ: qağansıratdımız:tizеligig:

 

16.   

sökürtimiz:başlığığ:yöküntürtimiz:Türügeş:qağan:Türüküm:budunım:erti:bilmedikin: üçün: bizіŋe:yaŋıltıqın: yazıntıqın: üçün:qağanı:ölti:buyruqı:begleri:yeme: ölti:On oq:budun:emgek:körtü:Eçü (müz:apamız:tutmıs:Jer sub idsiz:bolmazun:teyin:

az budunığ: ıtı:yar..............................)bars beg:

 

17.   

erti:qağan atığ: bunta: biz bertimiz: siŋilim:qunçuyum: bertimiz:  üze yazıntı: qağanı:ölti:budunı: küŋ qul: boltı: Kögmen:Jer sub : idsiz: qalmazun teyin:az Qırqız: budunığ: ança: yaratıp: keltimiz: ....................ilgerü:Qadırqan: Jışığ:aşa: budunığ: ança:qonturtımız: ança:itdimiz:qurığaru:

 

18.   

KeŋüTarbanqa:tegi: Türük:budunığ:ança qonturtımız: ança іtedimiz: ol ödke:

qul:qullığ: bolmıs küŋ: küŋlig: bolmış:erti:inisi:eçisin:bilmez:erti:oğulı:аqaŋın:bilmez: erti: ança:qazğanmış: ança:etmis:Еlіmiz:   ( törümіz:erti:Türük:Oğız:begleri: )  budun:esidiŋ: üze Teŋіri:basmasar:asra Jer:tilinmeser:

 

19.   

Türük:budun:Еliniŋ:törügün:kim:artatı : udаçı erti:Türük:budun: ertіz:ökün: körügüŋin: üçün:igidmiş:  qağaŋın: ermiş :barmış:  edgü Еliŋе:kentü yaŋıltığ:yablaq:

kegürteg: yarаqlığ:qantan:kelіp:yaya еltedi:süŋgülüg:qandan:kelіp:süre еltedi:/Ïd/uq Ö/tüken:/ Jış budun:bardıq:ilgerü: (barığma ) bardığ: qurığaru:

 

20.   

barığma: bardığ: bardıq:yerde:edgüg:ol erinç:qanıŋ: ügüzçe:yügürti:söŋüküg:tağça:yatdı:  beglik:urı oğulıŋ:qul qıltığ:  silik qız oğulıŋ:küŋ qıltığ:  ol bilmedük üçün:yablaqıŋın: üçün: eçüm qağan: uça bardı:başlayu:Qırqız qağanığ: (balbal:tikdim: )Türük:budunığ:atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: aqaŋım qağanığ:

 

21.   

ögüm  qatunığ: kötürіgme: Teŋіri:Еl bеrigme: Teŋіri: Türük:budun:atı küsü:yoq bolmazun:tiyin: özümüz:ol Teŋіri:qağan:olurtadı erinç: neŋ yılısığ:budunta: üze:olurmadım: içre açsız: tışra:tonsuz:yabız yablaq:budunta: (üze:olurtum: inim Kül) tegin eki şad: birle:sözleşdimiz:аqaŋımız:

 

22.   

eçümüz:qazğanmış:budun: atı küsü:yoq bolmazun: tiyin: Türük:budun:üçün:tün udımadım:küntüz:olurmadım: іnim: Kül/tegin/ birle:ölü yitü: qazğandım:ança qazğanıp:

bіrіki:budunığ:ot sub qılmadım:/men...........  / Jersayu: barmış:budun: ölü yitü: /yadağan:yalıŋın:yana/

 

23.   

kelti: budunığ:igіdeyin tiyin:yırığaru:Oğuz:budun:tapa:ilgerü:Qıtan:Tatabı:budun tapa: 

bergerü:Tabğaç : tapa:eki yegirmi: süledim: /süŋüş/ süŋüşdüm:аnta kisre: Teŋіri:yarılqaduq: üçün:qutum:ülügüm: bar üçün: ölüteçi: budunığ:tirigerü: igitim:

yalaŋ budunığ:tonlığ: qıltım çığaň: budunığ:bay qıltım:

 

24.   

az budunığ: üküş qıltım: ığar: Еlligde: ığar qağanlığda:yeg qıltım:törüt buluŋdaqı: 

budunığ:qop baz qıltım: yağsız: qıltım: qop:maŋa: ükü еrtі: yeti yegirmi :yaşıma :

Taŋut [1]: tapa: süledim:Taŋut: budunığ:bozdım: oğulın: yotızın:  yılqısın :barımın :

anta altım:sekiz yegirmi :yaşıma : Altı Čub ……………………..

 

25.   

tapa: süledim: budunığ: anta bozdım:Tabğaç On Tutuq :  bes tümen: sü kelti: Ïduq: başda: süŋüşdimiz: ol süg : anta yoq qışdımız: yegirmi : yaşıma: Basmıl ıduq at: oğuşum: budun: erti: arqış ıdmaz: teyin: süledim: q …………içgertim:  qalıŋ ebrü kelürtim:

eki otuz: yaşıma:Tabğ:

 

26.   

tapa: süledim:Čaça Seŋün : sekiz: tümen: sü birle:süŋüşdim: süsin: anta : ölürtim:

altı otuz: yaşıma: Ček budun: Qırqız: birle: yağı boltı: Kem keçe: süledim: Ček tapa: süledim:Őrpünte: süŋüşdimiz: süsin:sançdım: Az ………….m………….yeti: otuz: yaşıma:Qırqız: tapa: süledim:süŋük batamı:

 

27.   

qarığ:süküpen: Kögmen: Jışığ:toğa:yorıp: Qırğız: budunığ: uda:basdım:qağanın: birle:

Suŋa yışda: süŋüşdüm:qağanın:öltürtim:Elin: anta altım: ol yılqa: Türügeş: tapa: Altun Jışığ: aşa: Ertis: ügüzüg: keçe:yoru/dum: Türügeş:budunığ:/ uda : basdım: Türügeş: qağan : süsi:otça borça: kelti:

 

28.   

Bolçuda: süŋüşdümiz:qağanın: yabğusın: şadın:  anta ölürtim: elin: anta altım:

otuz yaşıma: Besbalıq: tapa: süledim:аltı yolı  süŋüşdüm:… süsin:qop:  ölürtim: anta: içreki ne: kişitin:……… k: yoq boltaçı:erti: …kişi….: uqğalı: kelti: basdım: Besbalıq: anı üçün: ozdı: otuz artuqı:

 

29.   

bir yaşıma:Qarluq: budun: buŋsız erür: barur: erikli: yağı boltı: Tamağ ıduq: başda: süŋüşdüm: Qarluq: budunığ: ölürtim: anta altım:………… dım:Basmıl: …..edü….Qarluq: budun: tеrilip :kelti:..sançdım: ölürtim:Toğuz Оğuz: meniŋ: budunım: erti: Тeŋiri: Jer: bulğaqın: üçün: ödiŋ………..

 

30.   

кöni: tegdük: üçün: yağı  boltı: bir yılqa: törüt: yolı: süŋüşdüm:eŋ ilki: Toğu Balıqda: süŋüşdüm:Toğula: ügüzüg: yüzti: keçip: sü kelti: ekinti: Antarğuda: süŋüşdüm:

süsi: sançdım: ………üçünçi: ………………. süŋüşdüm:Türük: budun: Аdaq Qamışdı:

yablaq :

 

31.   

boltaçı erti üze:yaŋı: keligme: süsin: ağıtım: üküş ölti:anta terilip: anta: Toŋıra: Jılpağıt:

bir: oğuşuğ: Toŋa: tegin:yoğun.......egere: toqıdım:törütünç: Ezgenti: Qadızda: süŋüşdüm:süsin anta: sançdım: yabrıtdım:…….barımı……………ma……Mağı Qurğan: qışladuqda: yut: boltı:yazıŋa:  

 

32.   

Oğuz tapa: süledim: ilki sü: taşqımış: erti: ekin sü: ebde : erti: Üç Oğuz: süsi: basa: kelti:

yadağ: yabız:boltı:  tep: alğalı:kelti: sıŋar süsi:ebig barıqığ: yolğalı: bardı: sıŋar süsi: süŋüşgeli: kelti: biz : az ertimiz: yabız:ertimiz:Oğuz …………………:yağ……….

küç bertük:üçün: anta sançıdım:

 

33.   

yaňdım: Teŋiri: yarılqaduq üçün:men qazğanduq: üçün: Türük: budun: …………mış erinç: men inilegü: bunça: başlayu: qazğanmadın: Türük: budun:  ölteçi: erti: yoq:boltaçı: erti: …………begler: saqınıŋ: ança biliŋ: Oğuz budun:………………………

d: ıdmayun: teyin: süledim:

 

34.   

ebin: barıqın: buzdım: Oğuz budun: Toğuz Tatar:birle: tirilip:kelti: Ağuda: eki uluğ: süŋüşdüm: süsin: buzdım:Elin: anta altım: ança qazğanıp:…….: /Teŋiri/yarılqaduq: üçün: /men/ otuz artuqı: üç yaşıma: ………………………yoq erti: ödseg: ütüleg: küç:

 

35.   

igidemiş: /qağan:/yaŋıltı üze: Teŋiri: ıduq: Jer sub /asra/qağan: qutı: tapıqlamadı erinç:

Toquz: Oğuz: budun: yerin: subın: ıdıp: Tabğaçğaru: bardı: Tabğaç: budun: bu yerde: kelti: igideyin:teyin:…………… … budunığ:

 

36.   

yazıqlatı: ……beriye: Tabğaçda:atı küsi: yoq boltı: bu yerde: maŋa: qur ? boltı: men özüm: qağan: olurtıqım: üçün: Türük: budunığ: ……….qılmadım: …………..: yerde: qazğantım: Ï /dı başda/: tirilip: ye……………………

 

37.   

….. /süŋ/üşdüm:süsin: sançıdım: içikgime: içikdi: budun: boltı: ölügme: ölti: Seleŋe: qodı yorıpan: Qarаğan: qışlata: biz: barıqın: anta buzdım: …………..yışqa:аğdı:

Uyğar Elteber:yüzçe erin:ilger….te……

 

38.   

……………….Türük:budun:aç erti: ol yılqığ: alıp egitim: otuz artuqı: törüt: yaşıma:

Oğuz: tezip:  Tabğaçqa: kirti: ökünüp: süledim: suqın:…………………..oğulın:yotuzın: anta altım: eki Elteberig: budun: ……………………………………

 

 

39.   

………………………./Tatab/ı:budun: Tabğaç qağanqa: körti:yalbaçı edgü: sabı: ötügi :

kelmez teyin: yayan süledim:budunığ: anta buzdım: yılq…………………………süsi: terilip: kelti: Qadırqan Jışda: qu……………………

 

40.   

………………………..ğaqıŋa: subıŋaru: qontı:beriye: Qarluq:budun tapa: süle: tep:

Tudun: Yamtarığ:ıtım bardı: …………Elteber: yoq bolmiş: inisi: bir: qurığa

…………………………………………………………

 

41.   

…………………..arqışı : kelmedi: anı ança tuyun : tep: süledim: qurığaru: eki üç kişiligin: tezip bardı: qara budun: qağanığ: kelti tep:ög……………………………..qa:

at bertim: keçig atlığ: ……………………………………………

 

 


БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ II-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ(II. 1-17 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.          

……………..öŋüg : yoğuru:sü yorıp: tünli: künli: yeti: ödüşke: subsız: keçtim: Čuruqqa: tegip: yoluğ……………………………

.

2.          

………..ğaç: atlığ: süsi:bir tümen: artuqı: yeti biŋ: süg: ilki: kün: ölürtim:yadağ: süsin: ekinti kün: qop:……………………………………………

 

3.          

……….ulı: süledim: otuz artuqı: sekiz: yaşıma: qışın: Qıtaŋ tapa: süledi:……………………………………………………………………………


4.          

men…………….ölürtim: oğulın: yotuzın: yılqısın: barımın: ……………………


5.          

budun…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………


6.          

yor……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………


7.          

süŋü…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… üçün:


8.          

bertim: alıp erin: balbal: qılu: bertim: elig : yaşıma: Tatabı: budun: Qıtaŋda:

аdırıl…………………………...…………………………………………………


9.          

Uquğ Seŋün: başda: törüt: tümen: sü kelti: Tüŋker: tağda: tegip: toqıdtım:

üç tümen: süg: ……………..........…………………………........…


10.      

ölürti: uluğ: oğulım: ağırıp: yoq bolça: Uquğ Seŋünig: balbal: tike: bertim: men : toquz: yegirmi: yaşıma: olurtım: toquz yegirmi: yıl: qağan: olurtım: El tutdım:

otuz artuqı:  bir: yaşıma:……...……

 


11.      

Türüküme: budunuma: yegin: ança qazğanu: bertim: bunça: qazğanup:aqaŋım qağan: it yıl: onunç ay: altı otuzqa: uça : bardı:lağzın: yıl: birinçi ay: yeti: otuzqa:

yoğ : ertürtim: Buquğ Tutuq: ………………………………………….


12.      

аqaŋı: Li sün: Tay Seŋün: başda: bes yüz erin: kelti: uquqluq: ö…………..altun: kümüs: kergeksiz: kelürti: yoğ : yıparığ: kelürip: tike: berti:  çıntan: ığaç: kelürip:

öz yarış………………………………


13.      

bunça: budun: saçın: qulaqqın: yaŋa/qın/:…/bı/çdı:edgü özlük atın:  qara: kişin:

kök: teyeŋin:sansız: qop: qutı…………………………

 

14.      

Teŋіriteg: Тeŋiri: yaratmış: Türük : Bilge : qağan: sabım: aqanım: Türük : Bilge : /qağan:/ olurtuqınta: Türük: ımtı: begler : kisre: Tarduş: begler: Kül çur: başlayu:

Šad apıt: begler: öŋre:  Töles: begler:Apa Tarqan:…………………..


15.      

başlayu: ulayu: Šad apıt: begler: Buyruq………Taman Tarqan:Tunyuquq: Boyla Bağa Tarqan:ulayu: Buyruq…………Iç Buyruq: Sebeg Kül Erkin:başlayu: ulayu:

Buyruq:bunça: ımtı: begler: aqaŋım:ertüŋü:……………………………………….

 

16.      

ertüŋü:eti ımаğ :…………Türük: beglerin: budunın: ertüŋü:eti ımаğ itdi: ügde:

aqaŋı qağan: ……..ça: ağır: taşın:yoğınığ: Türük: begler: budun: iti: ………..erti: özime: bunça: ………………………………………….

 

17.      

……qağan: ……..Yoluğtegin: bitidim:bunça: barıqığ:bedizig: uzuğ:……qağan:atısı: Yoluğtegin: men: ay artuqı: törüt kün : olurıp: bitidim: bedizti:

 


 

БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ  III-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ (III. 1-15 жол )

 

жол

Түрк бiтiк тiлiнде

 

1.       

Teŋіriteg: Тeŋiride: bolmuş: Türük : Bilge  qağan: bödüke: olurtum: sabımın: tüküti : esid:ulayu : iniyügünüm : oğlanım: biriki : oğuşum :budunum:

biriye: şad apıt begler: yırıya: tarqat:buyruq:begler: Otuz .........Toquz Oğuz : begleri budunı : bu sabımın : edgüti : esid : qatığdı : tıŋla : ilgerü : kün :/


2.       

toğusıqıŋa : birgerü : kün : ortusıŋaru: qurığaru : kün : batısıqına : yırığaru : tün :  ortusıŋaru: аnta : içreki : budun: qop : maŋa : ükü erür  erti: ança: budun

qop : etdim : ulamtı : aňığ yoq:Türük :budun : Őtüken: yış : olursar : elte : buŋ yoq: 

іlgerü:Šantuŋ:yazıqa tegi:süledim: Taluyqa:kiçig:tegmedim:birgerü:Toquz:/


3.       

Ersenke:tegi: süledim: Tüpütke: kiçig:tegmedim:qurığaru: Jençü ügüz: keçe:Temir Qapığqa:tegi: süledim:yırığaru:Jer Bayırqu: yeriŋe:tegi: süledim:bunça:yerke: tegi:yorutdım: Őtüken:yışda:yeg: ıdı  yoq:ermiş:El tutsar:yer: Őtüken:yış ermiş:

bu yerde:olurupan: Tabğaç:budun:birle:  tüzeltim:аltun:kümüş:is /igti:

 

4.       

qutuy: buŋsuz: ança berür:Tabğaç:budun:sabı süçig: ağısı: yımşaq:ermiş: süçig: sabın: yımşaq: ağın: arıp: ıraq:budunığ: ança yağutı er: ermiş:yağuru: qontuqda: isire: aňığ bilgin anta üyür: ermis:  еdgü:bilge:kişig:edgü:alıp :кişig:yorutmaz: ermis: bir кişi:yaŋılsar: oğuşı:budunı:besükiŋe: tegi: uqıdmаz:

 

5.       

ermis:süçig: sabıŋa: yımşaq: ağısıŋa: аrturıp: üküş:Türük:budun:ölteg: Türük: budun:  ölsekiŋ: berye: Čuğay: Yış: Тügeltin: yazı: qonuyın tеser: Türük:budun: ölsekiginte: аňığ kişi: ança:boşğurur:ermis: ıraq erser:yablaq:ağı berür: yağıl:erser: edgü:ağı berür:  tep ança: boşğurur:ermis:bilig:

 

6.       

bilmez: kişi:ol sabığ:alıp: yağıru:barıp:üküş kişi: ölteg: оl yergerü :barsar:Türük : budun : ölteçisеn: Ötüken : yer : olurup:аrqış : tirkiş : ısar: neŋ buŋığ yoq: Ötüken: Yış: olursar:beŋgü :el tuta:olurtaçısın: Türük:budun:toq аrıqqasın:аçsıq:tosıq ümüzsen: bіr:tоdsar: аçsıq:ümüzsen:antağıŋın: üçün: іgіdmiş:qağanŋın:

 

7.       

sabın:almatın: Jer sayu: bardıq:  qop anta:alqıntığ:arıltığ:anta qalmışı:Jer:sayu qop:turu: ölü:yorıyor erteg: Teŋіri:yarılqadıqın: üçün: özüm:qutum:bar üçün: qağan:olurtum:qağan: olurup:yoq:çığaŋ: budunıg: qop: qubartıdım: çığaŋ: budunığ: bay qıltım:ne budunığ: üküş:qıltım: azu bu

 

8.       

sabımdı: іgіd barğu: Тürük:begler:budun:bunı:esidiŋ:Тürük budunığ terip:el tutsaqıŋın: bunta:urtum:yaŋılıp: ölsekiŋin:yeme: bunta: urtum:neŋ neŋ:sabım: erser:beŋgü:taşqa:urtum: aŋar körü:biliŋ: Тürük amtı:budun:begler:bödüke: körügme:begler gü: yaŋıltıçısın: men:b/eŋgü: taşqa:urtum:/

 

9.       

qağan: eçim qağan: olurtıqunta:  törüt: buluŋdaqı: budunığ: bunça: itmis: bunça:yaratmış: Teŋiri: yarılqaduq: üçün: özüm: qağan: olurtuqıma: törüt: buluŋdaqı: itdim: yaratdım:………qıltım: men : Türügeş: qağanqa: qızımın: bertim: erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: Türü………………………………………

 

10.   

qızın: erteŋü: uluğ:törün: oğulıma: alı bertim: T…………erteŋü: uluğ:törün: alı bertim: ………………ertürtimi……………başlığığ:yöküntürtim:tizеligig:sökürtim:

üze: Teŋiri: asıra: Jer: yarılqaduq:üçün:

 

11.   

közün: körmedük: qulaqqın: esidmedük: budunmın: ilgerü kün :toğsıqıŋa: …………….birgerü:Tab……………qa………qurığaru:………………………….

yırğaru:…………..............tın: örüŋ kümüşin:qırağı   ağılı : qutayın: ekinlik: isigtisin:

özlek:atın: adğırın: qara kişin: ..............................................................

 

12.   

kök : teyiŋin:Türüküme: budunıma: qazğanu: bertim: iti bertim……………………

buŋsız: qıltım: üze Teŋiri: eriklig:……..bud…………….tümen:……………… ………………………rin: budu……………

 

13.   

…ma: egidiŋ: emgetimiŋ:tolğatmaŋ:olurtum: Türük : begler: Türük: budunum: ……………bertim:………taşığ……………qazğanmış: ağıman:bu qağanıŋda:

beglerig…………………….Türük…………………………………………..

 

14.   

meni: edgü:körteçisin: ebiŋe: kirteçisin:buŋsuz:boltaçısın:………………….

kisre: Tabğaç: qağanta:bedizçi: kelürtim:……………sabımı: sımadı: …………içreki: bedizçig: ıtı: aŋar: taşığ:barıqın: yaratdım: için: tışın: adınçığ: barıq: urturdım: ……………………………

 

15.   

On oq: oğulıŋa:tatıŋa: tegi: bunı: körü: biliŋ: taş: toqıtdım: ……………..yerte……………………………………………………………………………………………………………………………

 

 


 

 

ҚЫТАЙ МӘТІНДІ БЕТІНДЕГІ ТҮРІК БІТІК МӘТІНІ   (IV. 1-7)

 

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

Қазіргі қазақ тiлiнде сөзбе-сөз

1.       

……………..öze ………………..

........................................үсті.......................

2.       

Bilge qağan:……………………..

Білге қаған:..................................................

3.       

yay bolsar:……………………….

жаз болса:....................................................

4.       

Ük öbürgesi: erteçi: ……………….

?................................еді.................

5.       

tağda: sığun: teser:………………

тауда: сиын: десе:.......................................

6.       

saqunurmın: aqaŋım:……………

сағынармын: әкем.............................

7.       

taşın: özüm: qağan: ……………….

 

тасын: өзім: қаған.......................................






Білге қаған бітіктас I бетіндегі мәтін (1-41)

1

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN budKa ULRTmOa mTi L Tisir TUQzUGz KidzKrKulg bglri BUDNi ... turq tyri

2

uza QGN ULRTm ULRTxma ultCiCi SQNGma turq bglr BUDN igrp sbnp TUsTmY Kuzi jugru Kurti budKa uzmULRp BUWa GRturug turt BULyDQi BUDNG ... itdm uza KuK tyri SRa JGz jir

3

Kisi UGLiOa uza Cumpam BUmNQGN stmiQGN ULRmY ULRpN turq BUDNy ilin turusin TUTabirms itibirms turt BLy xUp JGirms susulpn turt BULyDQi BUDNG ... BYLGGjuKORms tizlgg

4

tmrQpGQa tgi xUORms KinRa idiUQSz KuKturq atiWa ULRURrms bilga QGNrms LpQGNrms BUJRxi bilga rmsrW LprmsrW bglrijma BUDNi jma tuz rmsrW Ni uCun ilg WaTUTmYrW ilgTUTp turug

5

JUGCi siGTCi uyra Kun TUGSQDa buKli Culgil TBGC tuput pRpURm kiRQz uCxURiQN UTzTTR kiTF TTBi BUWa BUDN Klpn siGTamY JUGLamY OGKulg QGNrms ... QGN ...W UGLiTa QGN BULmYrW O

 

 

6

QiLNmDxrW UGLi Qyintg QiLNmDxrW bilgsz QGN ULRmsrW JBLQ QGNULRmYrW BUJRxi jma bilgszrmYrW JBLQ rmYrW bglri BUDNi tuzszuCn TBGC BUDN tblgn Kurlgin ....in uCn inli

 

 

7

JUyYURTxin uCn turq BUDN ildq ilin iCGNU iDmY QGNLDx QGNin jitruiDmY TBGC BUDNQa bglK URiUGLin xULQiLTi slKkizUGLin KuyQiwi turq bglr turq Tin iTi TBGCGi bglr TBGC

 

 

8

isgKuCg birmY ilgru Kun TUGSQa buKli QGNQa tgi sulju birmY xURGRU tmr QpGQa sulju birmY TBGCQGNQa ilin tursin LibirmY turq QRa QmG BUDN WatimY illg BUDN

 

 

9

QGNLG BUDN rtm QGNm QNi na QGNQa isgKuCg birurmn tirrmY Watip TBGCQGNQa JGiBULmY JGiBULp itnu JRTNU UmDx JNa YKmY BUWa isgKuCg birtqru SQNmTi turq BUDNG ulr ....TJin

 

 

10

turq tyrisi iDx jiri SUBi WatmYrW turq BUDN JxBLmzUN tijn BUDN BULCUN tijn Qym iltrs QGNG ugm ilblga QTNG tyri tupsiOa TUTp jugru KutrtirW QymQGN jtijgrmi rn TYm .... JUJUR ...L...D ....TY

 

 

11

inmY tirlp jtmYr BULmY tyri KuCbirtq uCn QymQGN susi buritg rmY JGsi xUFtg rmY ilgru xURiGRU sulp tirmY QUBRTmY QmGi jtijuzr BULmY jtijuzr BULp ...l... BUDNG turq turpsn

 

 

12

BUDNG Cumpam turusiWa JRTmY BUYGURmY tuls TRDUY BUDNG OaitmY JBGUG YDG OabirmY birja TBGC BUDN JGirmY jiRJa BzQGN TxUz UGzBUDN JGirmY kiRQz ....mQ ... BUDNG QiRQ

 

 

13

jiti JULi sulmY jgrmi suyYmY tyri JRLQDxuCn ilgg ilsrtmY QGNLGG QGNSRTmY JGiG BzQiLmY tizlgg suKrmY BYLGG juKOrmY Qym .... Qym .... BYLJU BzQGNG BLBL tiKmY

 

 

14

QGN UCDxDa uzm sKzJYDa QLTm ULturda uza CmQGN ULRTi ULRpN turq BUDNG jiCa itdi jiCa igti CiGFG BJQiwi zGuKY kiwi CimQGN ULRTxa uzm tign rKlg ...ij .... tyri JRLQDi rms rW

 

 

15

turt jgrmi JYmQa TRDUY BUDN uza YD ULRTm CmQGN birla ilgru JYLugz YOUy JziQa tgi suldmz xURiGRU tmr QpGQa tgi suldmz KugmnYa kiRQz jirya tgi suldmz biYUTz suyYdmz mi

 

 

16

suKrtmz BYLGG juKOrtmz turgs QGN turqm BUDNm rti bilmdqin uCn bizya Jywxin JzOxin uCn QGNi ulti BUJRQi bglri jma ulti UNx BUDN mgKKurti Cumz ... jirSUB dsz QLmzUn ... tijn

 

 

17

rti QGNTG BUOa bizbirtmz siylm xUWJG birtmz uziJzOi QGNi ulti BUDNi KuyQUL BUwi Kugmn jirSUB idsz QLmzUN tijn zkiRQz BUDNG Wa JRTp Kltm .... QDRQN ... BUDNG xORTmz ... xURGRU

 

 

18

KyuTRBNQa tgi turq BUDNG WaxUORTmz Waitdmz ULudKa xUL xULLG Kuy Kuylg BULmY rti insi Cisin bilmz rti UGL Qyin bilmz rti WaQzGNmY ... WaitmY ilmz .... BUDN sd uza tyri Bsms ... tlnmsr

 

 

19

turq BUDN ilyn turgn KmRTTi UDCirti turq BUDN rtzqun Kurguyn uCn igdmY QGNya rmY BRmY dgulya KOuJywG JBLQ Kigurtg JRQLG QON Klp JJailtdi suyglg QON Klpsura iltdi ... BRDx ... jYBUDN BRDG ilgru ...BRDG xURGRU

 

 

20

BRGma BRDG BRDx jrda dgug ULrW QNy ugzCa jugrti suyqg TGCa JTDi bglK URiUGLyN xULQiwG slKkizUGLy KuyQiwG ULbilmdqgn uCn JBLQyN uCn CmQGN UCa BRDi BYLJU kiRQz QGNG BLBL tiKdi turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn QymQGNG

 

 

21

ugm QTUNG Kutrgma tyri ilbrgma tyri turq BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn uzmn ULtyri QGN ULRTDi nyjiLsG BUDOa uza ULRmDm iCra YSz TYRa TUNSz JBz JBLQ BUDOa ... inm qultign KiYD inm Kultign birla suzlYdmz Qymz

 

 

22

Cmz QzGNmY BUDN TiKusi JxBULmzUN tijn turq BUDN uCn tun UDimDm KuOz ULRmDm inm qultign birla ulu jitu QzGOm WaQzGNp birKi BUDNG UTSUB QiLmDm ... jirSJU BRmY BUDN ... ulu jitu

 

 

23

Klti BUDNG igdjntijn jiRGRU UGz BUDN Tpa ilgru kiTF TTBi BUDNTpa birgru TBGC Tpa Kijgrmi suyY suyYdm OaKisra tyri JRLQDx uCn xUTm ulgm BRuCn ultCi BUDNG tirgru igtm JLy BUDNG TUNLG Qiwm CiGF BUDNG BJQiwm

 

 

24

zBUDNG uKYQiwm iGR llgdaiGRQGNLGDa jgQiwm turt BULyDQi BUDNG xUpBz Qiwm JGsz Qiwm xUp mya Kurti jtijgrmi JYma TyUT Tpa suldm TyUT BUDNG BUzDm UGLin JUTzin jiLQisin BRmin jiLQisin BRmin OaLTm sKzjgrmi JYma LTiCUB

 

 

25

Tpa suldm BUDNG OaBUzDm TBGCUyTUTx bstumn suKlti iDx BYDa suyYdm ULsug OaJUxQiYDm jgrmi JYma BSmL iDxT UGYm BUDN rti RQYiDmz tijn suldm ... Cgrtm QLy bru Klurtm KiUTz JYima TBGC

 

26

Tpa suldm CCasyun sKz tumn subirla suyYdm susin Oa ulrtm LTiUTz JYma CiK BUDN kiRQz birla JGiBUwi KmKCa CiKTa suldm urpnta suyYdm susin SWDm ...lgrtm jti UTz JYsma kiRQz Tpa suldm suygBTmi

 

 

27

QRG suKpn Kugmn jiYG TUGa JURp kiRQz BUDNG UDa BSDm QGNin birla SUya jiYDa suyYdm QGNin ulrtm iln OaLTm ULjiLQa turgs Tpa LTUNjiYG Ya rts ugzg KCa JURiDm turgs BUDNGUDa BSDm turgs QGN susi UTCa BURCa Klti

 

 

28

BULCUDa suyYdmz QGNin JBGUsin YDin Oaulrtm iln OaLTm UTz JYma bsBLk Tpa suldm LTiJULi suyYdm ... susin xUp ulrtm ... iCrKina KiYitin ... Jx .... Kisi ... UQGLi Klti bsBLk NiuCn UzDi UTz RTxi

 

 

29

bir JYma QRLx BUDN BUySzrur BRUR rKli JGiBUwi TmGiDx BYDa suyYdm QRLx BUDNG ulrtm OaLTm ... Dm ... QRLx BUDN tirlpKlti suyYdm SWDm ultrm TUxzUGz mny BUDNmrti tyri jr BULGQin uCn udiy

 

 

30

Kuzi tgdq uCn JGiBUwi birjiLQa turt JULi suyYdm yilKi TUGU BLkDa suyYdm TUGLa ugzg juzti KCp susu Klti KiOi ORGUDa suyYdm susin SWDm ... suyYdm turq BUDN DQQmYTi JBLQ

 

 

31

BULTCi rtiUza JFa Klgma susin GTm uKYultCi Oatirlti Oa TUyRa jiLpGUTi bir UGYG TUya tign JUGUNDa igra TUQiDm turtW zgOi QDzDa suyYdm susinOa SWDm JBRiTDm ... BRm ... mGiQURGN kiYLDxDa JUT BUwi Jzya

 

 

32

UGz Tpa suldm ilKisu TYQmY rti Kinsu bda rti uCUGz susi BSa Klti JDG JBz BUwi tip LGLi Klti siyRsusi bgBRQG JULGLi BRDi siyR susi suyYgli Klti biz zrtmz JBz rtmz UGz BU ... KuC birtq uCn OaSWDm

 

 

33

JFDm tyri JRLQDxuCn mnQzGOx uCn turq BUDN mYrW mninlgu BUWa BYLJU QzGNmDn turq BUDN ultCi rti Jx BUwCi rti ... bglr ... SQNy Wabily UGz BUDN ...D iDmJin tijn suldm

 

34

bin BRQin BUzDm UGzBUDN Txz TTR birla tirilp Klti GUDa KiULG suyYdm susin BUzDm lin OaLTm WaQzGp LTm tyri JRLQDx uCn mn UTz RTxi uCJYima ... Jxrti udsg utulg KuC

 

 

35

igdmY QGN Jywi uza tyri iDx jrSUB ... QGN xUTi TpkLmDirW TxUz UGz BUDN jrn SUBin iDp TBGCGRU BRDi TBGC BUDNBUjrda Klti igdjn tijn ...BUDNG

 

 

36

JzxLTi ... birja TBGCDa TiKusi JxBUwi BUjrda mya QUR BUwi mn uzm QGN ULRTxm uCn turq BUDNG ... QiLmDm ... jgda QzGOm iDiBYDi tirlp j BUDNG

 

 

37

... suyYdm susin SWDm iCKgma CKdi BUDN BUwi ulgmaulti slya xUDi JURpN QRGN kiSLTa bin BRQin OaBUzDm ... jYQa GDi UJGRltbr juzCarn ilgru ...

 

 

38

...ti turq BUDN aCrti ULjiLQiG Lpigtm UTzRTxi turt JYma UGz tzp TBGCQa Kirti uKnp suldm SUQ... igrpUGLin JUTzin OaLTm Kiltbrlg BUDN

 

 

39

... TTBi BUDN TBGCQGNQa Kurti JLBCi dgu SBi utgi Klmztijn JJNsuldm BUDNG OaBUzDm jiLQ ... susi tirlp Klti QDRQNjiYDa xU

 

 

 

 

40

... GQya jryru SUBiyRU xUOi birja QRLx BUDNTpa sula tip TUDN JmTRG iTmBRDi ... iltbr JxBULmY insi bir xURG

 

 

41

... RQYi Klmdi NiWTJn tip suldm xURGU KiuC Kislgn tzpBRDi QRaBUDN QGNG Kltitip ug ...Qa aTbirtm KiCgTLG

 

 

Білге қаған бітік тасы бірінші қапталы (1-17)

1

uyg JUGRU suJURp tunli Kunli jiti udYKa SUBSz KCdm CURQQa tgp JULGCi...g Q ... KCnKa tgi

 

 

2

TBGC TLm susi birtumn RTxi jtibiy sug ilKi Kun ulrtm JDG susin KOiKun xUp

 

 

 

 

3

... ULi suldm UTzRTxi sKz JYma kiYN kiTFTpa suldm

 

 

4

mn ... ulrtm UGLin JUTzin jiLQsin BRmin

 

 

 

 

5

BUDN ...

 

 

6

JUR ...

 

 

7

suyi ...

 

 

8

brtm Lprin BLBL QiLU brtm lgJYma TTBi BUDN kiTFDa DRL...

 

 

9

QUG syun BYDU turt tumn suKlti tuyKr TGDa tgp TUQiDm uCtumn sug

 

 

 

 

10

ulrti ULG UGLm GLm GRp JxBULCa xUGsyung BLBL tiKa birtm mn TUQz jgrmi JYma ULRTm TxUzjgrmi jiL QGN ULRTm ilTUTDm UTzRTxi bir JYma

 

 

11

turqma BUDNma jgn WaQzGNU birtm BUWa QzGNp QymQGN iTjiL UNWJ LTiTzQa UCa BRDi LGzin jiL bisWJ jiti UTzQa JUG rturtm BUQG TUTx

 

 

12

Qyi lisun TJsyun BYDi bisjuzrn Klti xUQLQ u... LTUN Kums KrgKsz Klurti JUG jpRiG Klurp tiKa birti CiON iGC Klurp uzJRY

 

 

13

BUWa BUDN SCin xULQQin Jy... BiCDi dgu uzlKTin QRa Kisin KuK tjyin SNSz Klurp xUp xUTi

 

 

14

tyritg tyri JRTmY turq bilga QGN SBm Qym turq bilga QGN ULRTxiOa turq mTi bglr Kisra TRDUY bglr KulCUR BYLJU YDpiT bglr uyra tuls bglr paTRQN

 

 

15

BYLJU ULJU YDpiT bglr BUJRx bglr LTUN TmNTRQN TUNJxx BUJLaBGaTRQN ULJU BUJRxbglr iCBUJRx sbgKulirKn BYLJU ULJU BUJRx BUWa mTa bglr Qym QGNQa rtyu

 

 

16

rtyu timG ... turq bglrin BUDNin BUDNin rtyu timG itdi ugdiQymQGN ...Ca GiR TYin JUGNiG turq bglr BUDN iti JRTp Klurti uzma BUWa

 

 

17

QGN bitg ... JULGtign bitdm BUWa BRQG bdzg UzG ... QGN Tisi JULGtign mn JRTxi turtKun ULRp bitidm bdztm JG...

 

 

Білге қаған бітік тасы екінші қапталы (1-15 жол)

1

tyritg tyrida BULmY turq bilgaQGN budKa ULRTm SBmN tuKti sd ULJU injgunm UGLNm birKi UGYm ...

 

 

2

TUGSQiya birgru Kun URTUsiyRU xURiGRU Kun BTSkiya jiRGRU tun URTUsiyRU OaCrKi BUDN xUp mya Kurur rti BUWa BUDN xUp itdm ULmTi FGJx turq BUDN utqn jiY ULRSR ilti BUyJx ilgru YOUy JzQatgsuldm TLJQaKiCgtgmdm birgu TUxz

 

 

3

rsnKa tgi suldm tuputKa KiCg tgmdm xURGaRU jiWuugz KCa tmrQpGQa tgi suldm jiRGRU jirBJRxU jry tgi suldm BUWa jrKa tgi JURTDm utqn jiYDa jig idi JxrmY ilTUTSR jrutqn jYrmY BUjrda ULRpTBGC BUDN birla tuzltm LTUN KumY sg

 

 

4

xUTJ BUySz Wabirur TBGC BUDN SBisuCg Gisi jmYQ rmY suCg SBN jmYQ Gin Rp iRQ BUDNG WaJGUTir rmY JGUR xUOxDi Kisra FGbilgn Oaujur rmY dgu bilga Kisig dgu Lp Kisig JURTmY rmY birKisi JyLSR UGYi BUDNi bisqiya tgi kiDmz

 

 

5

rmY suCg SBiya jmYQ Gisiya RTURp uKY turq BUDN ultg turq BUDN ulsKy birja CUGJ jiY tugltun JzixNJin tsr turq BUDN ulsKgOa FGKisi WaBUYGURUR rmY iRQrsr JBLQGi birur JGxrsr dgu GibirurtipWa BUYGRUR rmY bilg

 

 

6

bilmz Kisi ULSBGLp JGRU BRp uKYKiYi ultg ULjrgru BRSR turq BUDN ultCisn utqn jr ULRp RQY tirKY iSR nyBUyGJQ utqn jiY ULRSR bygulTUTa ULRTCisn turq BUDN TUQRQQsn aCSR TUSQ umzsn bir TUDSR aCSQ umzsn OGyN uCn igdmY QGNy

 

 

7

SBin LmTin jir SJU BRDG xUpOa LQOG RLTUG Oa QLmSN jirSJU xUp TURU ulu JURJURrtg tyri JRLQDx uCn uzm xUTm BRuCn QGN ULRTm QGN ULRp JxCiGF BUDNG xUp xUBRTm CiGF BUDNG BJQiwm zBUDNG uKYQiwm zU

 

 

8

SBmDa igdBRGU turq bglr BUDN BUNi sidy turq BUDNG tirp lTUTSQyN BUOa URTm JyLp ulsKyn ... BUOa URTm nyny SBmrsr byguTYQa URTm yRKuru bily turq mTi BUDN bglr budKa Kurgma bglrgu JywCi siz

 

 

9

QGN CmQGN ULRTxiOa turt BULyDQi BUDNG BUWa tyri JRLQDxuCn uzm ULRTxma turt BULyDNG itdm JRTDm i... Qiwm mn turgs QGNQa kizm brtm rtyu ULG turun Libirtm tur

 

 

10

kiziN rtyu ULG turun UGLma Libirtm ... rtyu ULG turun Libirtm J... ...t rturtm tur...Bz... BYLGG juKOrtm tizlgg suKrtm uza tyri SRa jr JRLQDx uCn

 

 

 

 

11

KuznKurmdq xULQQN sdmdq BUDNmN ilgru Kun TUGSQya ... ... birgru TBGC ...Qa xURGRU ...Nin uryKumYin kiRGGLG xUTJin Kinlg sgtisin uzlKTin DGRin QRa Kisin

 

 

12

KuK tjyin turqma BUDNma QzGNU birtm itibirtmz ... BUySz QiLNmY uza tyri rKlg ...z BUDN ... tumn UG... ...Ja mn ...GQ ...rg ...BUW

 

 

13

...ma igdy mgtmy TULGTmy ULRTm turq bglr turq BUDNm ...T birtm ...mTiQa TYG ... QzGNms Gimin ... BUQGNyDa BUbglrg ...ByD ... turq

 

 

14

mni dgu KurtCisn bya KirtCisn BUySz BUwCisn ... Kisra TBGCQa Oa bdzCi Klurtm ... SBmN simDi ... iCrKi bdzCig iTi ... yRTYG BRQn JRTDm iCin TYn DWG bdzURTRTm ... SBmN

 

 

15

UNx UGLiya TTiya tgi BUNi Kuru bily TY TxiTDm ... jrta

 

 

Қытай мәтінді бетіндегі түрік бітік (1-7)

1

... uza ...

 

 

 

 

2

bilga QGN U...

 

 

 

 

3

JJBULSR uza ...

 

 

 

 

4

Kubrgsi trCi W...

 

 

 

 

5

TGDa siGUN tsr ...

 

 

6

SQNURmn Qym ...

 

 

 

 

7

TYn uzm QGN ...

 

 

 

 





 




БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ

I-БЕТІНДЕГІ  МӘТІНІ

( I. 1-41 жол)

Тәңірiтек   Тәңірi  жаратқан

Түрiк Бiлге қаған сөзім.

Әкем Түрік Білге қаған бұл шақта  отырдым

сонда  енді ......тысы ер

Тоғыз Оғыз,  екі Едіз кер күлік -атақты? ( киіз керегелі?)

 бектерi халық................................

Түрік Тәңірі............................

Жоғарыда қаған отырдым, сөйтіп

Отырған кездімде өлермендей қайғырған   

Түрік бектері , халқы иіліп,  сүйініп, толықсыды.


Көзі ашылып,   еңсесі көтерілді.

Бұл шақта өзім отырып бұнша

ауыр төрелікті төрт тараптағы халықты .... еттім


Үсті көк Тәңірі

асты нығыз (қоңыр) Жерқылынғанында (жаралғанда)

екі ара кісіұлықылынды (жаралды)

 

Жоғарыда  Көк Тәңірі,

Төменде қоңыр Жер жаратылғанда

Екеуінің  арасында  адам баласы жаратылды.

Адам баласын билеп ата-бабам Бұмын қаған, Естемі қаған отырды.

Олар билік етіп

Түрік халқының Елдігін, төрелігін  ұстай білді, жетілдіре білді. 

Төрт  тараптағылар  барлығы жау болған еді, оларға  найзалы әскер аттандырып

төрт тарап барлық халықты бағындырды, барлығын тыныш етті.


Басы барлардың басын игізді,

Тізесі барлардың тізесін бүктірді. 


Күншығысқа  Қадырқан- тау орманға дейін,

Күнбатысқа  Темір Қақпаға дейін жорытқан еді.

Осы екі аралығында иесіз, биліксіз жүрген

Көк Түріктер отырған еді.


Білікті қаған еді. Ұлы алып қаған еді.

Бұйрықтары (бұйрық орындаушылары) да  білікті еді. Олар да алып еді. 


Бектері  де, халқы да түзу адал еді.

Сондықтан Елді  осылайша басқара білген  еді.

Елді басқарып,  Төрелік билік орнатты.

(Ол бекзаттар) жоғарыға (Тәңіріге ұшты ) қайтыс болды.

 (Оларды) жоқтаушы, жылап сықтаушылар

Күншығыстан Бөклі Шөлді  елінен (Корея түбегінен)

Табғач-қытайдан, Аварлардан, Римнан,


Қырғыздан,  Үш Құрықаннан

Отыз Татардан,  Қытаңнан,  Татабылардан

Осыншама халықтан (өкілдері) келіп

жоқтауға, аза тұтуға қатысты.


Олар атақты қаған  еді.

Олардан кейінгі інілері  қаған

болған еді.

Ұлдары да қаған болған еді.


Сонда інілері  атасындай жаратылмады, 

Ұлдары  әкесіндей жаратылмаған еді.


Біліксіз қаған болып отырған екен.

Қорқақ қаған болып отырған екен.

Бұйрық орындаушылары да  біліксіз, қорқақ болған екен.

Бектері және халқы да адалсыздықпен жүрді.

Қытайларға басындырып,

Оларға арбалғандығы үшін

інілі әкелі кектесіп жауласып,

текті бек  мықты  халықты тоздырып,

Түрік барлық халықты бытыратып,  

Елін  бұзып, елдігінен айырып,

Қағандықты орнатқан қағандарын жойды.

Қытайларға

Бек мықты ұлдарың құл болды,

сұлу қыздарың күң болды.


Түрік бектері  Түрік атын ұмытып,

Қытайсымақ  бектер болып, 

Қытай аттарын ала бастады,

Қытай  патшасына бағынды,

елу жыл қытайға ісін күшін берді, қызмет етті.


Күншығысқа қарай

Бөклі қағанға дейін соғысты.

Батысқа  қарай

Темір Қақпаға дейін  соғысты.


Қытай патшасына

Елін, төрелігін билетті.

Түрік қалың халық

сонда бүй деген екен:

« Елді халық едім. 

Елім  енді қайда?

Елімді кімге берермін?

Қағанды халық едім.

Қағаным енді қайда?

Қай қағанға  ісімді, күшімді  берермін?» деген екен.

Сөйтіп, Қытай патшасына  жау болды. 

Жау болып, қарсы көтеріліп,

тағы да бағынды, құрып бара жатты.

Осыншама ісін, күшін бергеннен бері түсінбеді, сақтанбады

Түрік барлық халық  азып тозып, ұрпақсыз болып жойыла бастады.

Сонда жоғарыдағы 

Түріктің Тәңірісі, Түріктің киелі  Жер-суы  бүй деген екен:

«Түрік барлық халық  жоқ болмасын деп, халық болсын деп» 


Әкем Елтеріс қағанды

Шешем  Елбілге қатұнды

Тәңірі төбесіне көтеріп,

жоғары таққа отырғызған еді.

Әкем  қаған он жеті батыр  ерді жинады,

жорыққа аттанды деп  күллісі естіп,

қаладағылар далаға беттеді,

таудағылар  таудан түсіп,

жиналып  жетпіс батыр ер болды. 

Тәңірі күш-қуат берді,

әкем қаған  жауынгерлері

бөрі-қасқырдай болды, 

жаулары қойдай болды, 


ілгері,  кері  соғысып жиналғаны

жеті жүз ер болды.

Жеті жүз ер болып

елсіреген, қағансыраған халықты

күңденген, құлданған халықты


Түрік төрелігі, азып-тозған халықты

Ата-бабамның  төрелігіндей  етіп жаратты жасақтады. 


Төлес,  Тардұш  деген екі қанат халықты сонда орнатты. (Ол екеуін)

Йабғұ,  Шад   деген екі билікке берді.


Оңтүстіктегі Қытай халқы жауымыз еді.

Солтүстіктегі  Баз қаған билеген  Тоғұз Оғыз халқы да жау еді.


Қырғыз,  Құрықан,  Отыз Татар,  Қытаң,

Татабы бәрі де  жау еді.

Әкем қаған бұнша.......

қырық жетіден астам  жорық жасады,

жиырма рет соғысты.


Тәңірі жарылқап, 

Елдікті ел етіп орнатты,

қағандықты қаған етіп орнатты.


жауды басып, тыныш етті,

тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.


әкем қаған..................................................

төрелікті қалпына келтіріп, (Тәңіріге) қайтыс болды.

Әкем қағанға арналған балбалдарды (тас тізбектерді)

Баз қағандікінен  бастап тікті.


Ол төреліктің  үстінде  атам қаған отырды.

Атам қаған отырып

Түрік  халықты

барынша  жақсы жетілдірді,

кедейді бай етті,  азды көп етті,

Әкем қаған отырғанда

өзім Тардұш қанат халқына  шад болған едім.

Әкем  қағанмен  бірлесе


Оңтүстікке қарай Жасыл өзен (Сары өзен-Хуанхэ) Шантұң жазығына  дейін соғыстық, 

күнбатысқа қарай Темір Қақпаға дейін  жорық жасадық.


Көгмен (Саян) тауын  асып Қырғыз жеріне дейін жорық жасадық.  

Барлығы жиырма бес рет жорық жасадық. Он үш рет соғыстық.


Елдікті ел етіп орнаттық,

Қағандықты қаған етіп сайладық,


тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.


Түргеш қаған

өз түрігіміз , өз халқымыз еді, олар білмегендіктен, 

бізді «жау» деп жаңылғандықтан қағаны өлді.

Бұйрық орындаушлары мен бектері де өлді.

Он-оқ  халқы  қиыншылық  көрді.

«Ата-бабамыз мекен еткен, билік еткен  

Жер-Су иесіз болмасын» деп,

аз халықты жинап....................................

... Барысбек еді.


(Оған) қаған атағын, сонда  біз бердік, 

Сіңлімді ханшайымымызды, біз бердік.


Тақтағы қағаны жаңылып, өлді, халқы да  күң, құл болды.


Көгмен  жер-суы  иесіз қалмасын деп,

Аз Қырғыз халықты

жарат...........................................

жаңа(дан) біз бердік. 


Күншығысқа қарай  Қадырқан-тау орманын асып

халықты соншама мекен еттік,  соншама орнаттық.

Күнбатысқа қарай  Кеңү-Тарманға  дейін 

Түрік халқын  соншама мекен еттік,  соншама орнаттық біз.


Ол кездерде  құл құлдықта болған,

күң күңдікте болған еді.

 інісі атасын білмеуші еді,

 ұлы әкесін білмеуші еді.

Сонша тыныш еткен еліміз төрелігіміз бар еді.


Түрік Оғыз бектері халқы  естіңдер!

Жоғарыда  Тәңірі баспаса

Төменде  Жер айырылмаса


Түрік халқының Елін,  төрелігін

кім  бұзар....

/.........Түрік халық  .........../

Өкін! Жиналғанын  үшін

Білікті қаған болған еді.


Игі Елің  өзі жаңылды,

Қорқақ  куыстай болды енді, 


Қарулы  қайдан келіп, тағы да басынды,

Найзалы  қайдан келіп, шанышып өтті,


Ұйық Өтүкен жері / түрік/... халық  мекен еттің

Күншығысқа қарай жеткенінше жеттіңдер,

Күнбатысқа  қарай жеткенінше жеттіңдер,  

Жеткен жерінде  игілік болды ма?


Қандарың суша ақты

Сүйектерің тауша үйілді


Бектік ұлдарың құл болды

Сұлу қыздарың күң болды


Білместіктен , қорқақтықтан болар!

Атам қаған қайтыс болды.

...бас етіп,

 Қырғыз қағандікінен балбал тікдім.


Түрік халықының 

ат-атағы жоқ болмасын деп,

әкем қағанды

шешем қатұнды таққа көтердік.


Тәңірі Ел беруші

Тәңірі Түрік халқының

Ат-атағы жоқ болмасын деп,


/өзіміз ол Тәңірі .../

қаған отырғызған  еді.

Мықты  халыққа  ие болып отырмадым


Ішінде ас-тамақсыз  (қарны аш) 

Сыртында тон-киімсіз (киімі жоқ)

Жабайы,  қорқақ халық  кезінде таққа отырдым.


Інім Күлтегінмен  бірге  сөзге бекідік.

Әкеміз атамыз  орнатқан

Халықтың   ат-атағы жоқ болмасын деп


Түрік халқы үшін

Түнде  ұйықсыз жорыттым

Күндіз күлкісіз жорыттым


Інім Күлтегінмен бірге

екі шад бірлесе отырып, 

өліп-тіріліп  елдікті орнаттық.


Сонша орнатып

біріккен халықты от-судай қас етпедік.

/мен....................жер жерден / бар еді.

Халық өлі-жітіп жаяу-жалаңқай тағы да  келді

халықты игі етейін деп


солтүстіктегі  Оғыз халыққа қарай

күншығыста  Қытаң, Татабы халыққа қарай

оңтүстіктегі Қытайға қарай


ұлы жорық он екі реті жасадым, соғыстым.

Содан  Тәңірі жарылқап

құтым бар үшін

үлесім бар үшін


өлермен халықты тірілтіп  жеткіздім

жалаңаш тозған  халықты тонды

кедей халықты бай қылдым

аз халықты көп қылдым

ығы-жығы (абыр-сабыр)  Елдікті қағандыққа жеткіздім. 

төрт тараптағы халықты көп тыныштық еттім  

жаусыз қылдым, көпшілігі  маған  бағынды


Он жеті жасымда

Таңғытқа қарай соғыстым

Таңғыт халықты бұздым

Ұлын, жұбайын, жылқысын барлығын сонда алдым


Он сегіз жасымда

Алты Чұб Соғды..............................


аз бүтін (халық)ты өңшең  көп қылдым


ығыр Елдікте ығыр қағандықта жетік қылдым

төрт бұрыштағы

бүтін (халық)дыкөп басым  қылдым

жаусыз  қылдым


көп маған  күллі қарайтын еді

Соғыстым, халқын сонда бұздым.

Қытайдан   Он Тұтық басқарған  бес түмен әскер келді

Ыдұқ-басында соғыстық.

Ол әскерді  сонда жоқ қылдым.


Жиырма жасымда

Басмыл Ыдұқ атты руым халқым еді

Шашылып кетпесін деп жорық жасадым.

Қ..............ішке ендірдім

Қалың киіз үйге келтірдім.


Жиырма екі жасымда

Қытайға қарай жорық жасадым

Чача-сеңгүн  басқарған сегіз түмен әскермен соғыстым.  Әскерін сонда өлтірдім.

Жиырма алыт  жасымда

Чек халқы Қырғызбен қосылып жау болды.

Кем өзен кеше жорық жасадым.

Чектерге қарай жорық жасадым.


Өрпен деген жерде соғыстық, әскерін  найзалап шанышдым

Аз…………..м……………..

Жиырма жеті жасымда

Қырғызға қарай жорық жасадым

 Сүңгі-найза батар

қарды сөгіп.

Көгмен тауын  айнала жорытып


Қырғыз халқын  ұтқылай (қуып) бастым.

Қағанымен Сұңға тауында  соғыстым.

Қағанын өлтірдім.

Елін сонда алдым


Ол жылы Түргешке қарай

Алтын тауын асып өтіп,

Ертіс өзенді кешіп өтіп жорыттым.

Түргеш халықын ұтқылай (қуып) басдым.

Түргеш  қаған әскері отша боранша келді.

Болчұ деген жерде соғыстық.

Қағанын, йабғұсын, шадын

сонда өлтірдім.  Елін сонда алдым.


Отыз жасымда

Бесбалыққа қарай соғыстым.

Алты жолы соғыстым………….

Әскерін көп өлтірдім


Сонда ішкі ордалық бір  кісіден…………..

жоқ боладысы еді. Кісі…..ұққалы келді

ұстап алдым .


Бесбалық сол үшін  аман қалды.

Отыз бір  жасымда


Қарлұқ халқы  мұңсыз жайылып жүріп ерікті жау болды.

Тамағ Ыдұқ басында соғыстым.


Қарлұқ халықты жойдым.

Сонда алдым .............дым

Басмыл .......игі....Қарлұқ халық жиналып келді.

.......................................................

Найзамен шанышқыладым, жойдым.


Тоғыз Оғыз менің халқым еді.

Тәңірі Жерді  (танымай)   адасқаны үшін

өті........................?

нақты тигендері үшін жау болды. 


Бір жылда төрт жолы соғыстым. 

Ең әуелі Тоғұ Балық деген жерде  соғыстым.

Тоғұла (Туыл) өзенді жүзіп кешіп әскері келді.


Екінші жолы  Антарғұ деген жерде соғыстым.

әскерін найзамен шанышдым. 


Үшінші ..................... соғыстым.


Түрік халқы    барынша теке тіресті,

қорқынышты   әлсіз

болды.  Үсті үстінен келуші әскерді төктім.

Көп өлді сонда (қайта)  жиналып


Сонда Тоңыра Йылпағұт бір руды Тоңа тегін жоқтауын...................................................

иіре қоршадым.


Төртінші Езгенті Қадыз деген жерде соғыстым.

Әскерін  сонда шанышдым,  жайпыраттым.

.................барлығын.........................ма.............

Мағы Қорған қыстауында жұт болды.

Жазда

Оғызға қарай жорық жасадым.  

Ілкі әскері тасып келген еді.

Екінші әскенрі  үйінде еді.


Үш Оғыз әскері баса  келді.

Жаяу әлсіз  болды деп алғалы  келді.


Сыңарәскері (бір бөлек қолы)  үйді  барықты  (барлығын)

жұлғалы жетті.

Сыңар әскері  (бір бөлек қолы)  соғысуға келді.

Біз аз едік, әлсіз едік

Оғыз...............................жау.....................

күш берген үшін сонда шанышдым.

Жеңдім.

Тәңірі жарылқағаны  үшін.

мен иелік еткен үшін

Түрік халық……….ген екен

мен  інілікпен бұнша

бастап иелік еттім.


Түрік  халық өлермен еді

жоқ боларман еді

...............бектер сақтанып,  сонша біліңдер!

Оғыз халық..............................

қумай  жорық жасадым.

Киіз үйін барықын бұздым.


Оғыз халық

Тоғыз Татар бірлесе  жиналып келді

Ағұ деген жерде  екі ірі соғыстым.


Әскерін бұздым.

Елін сонда алдым.

Сонша иемденіп ................


Тәңірі жарылқағаны  үшін

Мен отыз үш жасымда

..................... ..............жоқ еді

өтерлік .....күш

жинаған қаған жаңылды.


Жоғары  Тәңірі

Ыдұқ Жер Су (Ұйық жер су) астында

қаған құты табынбады деп



Тоғыз Оғыз халық жерін суын тастап


Қытайға  қарай бкетті.

Қытай халқы  бұ жерге келді.

жинайын дейін................................

..................................халықты

жазықданды......................бергі


Қытайда аты көсегесі жоқ болды.

Бұ жер де маған қарасты болды.


Мен өзім қаған отырғандығым үшін

Түрік халықты.................қылмадым


.................жерде иеленіп  Ыды басында  жиналып


ж..................................................................................................................................

............соғыстым

Әскерін  шанышдым.

Ішіне енушісі ішке енді.

Халық болды.

Өлушісі өлді.


Селеңге өзенге  қарай  жорытып

Қараған қыстап  біз барығын (үй мүлкін)

сонда бұздық.

…………………тауға  қарай келді.

Ұйғыр Елбетер

жүздей батыр-ерін ілгері.................................

..............................

Түрік халық аш еді

Ол жылқыны алып тараттым.


Отыз төрт жасымда

Оғыз  кетіп,  Қытайға  қарай кірді, өкініп

соғыстым.


сұғын..........ұлын жатынын сонда алдым

екі Елтеберді халық

....................................................................................................................................

..................................Татабы халық,

Қытай  қағанға  қарасты болды.


Әлсіздігі көп,  жақсы  қолы  өтіп болмас деп

жаяу соғыстым.

Халықты сонда бұздым.


жыл................................әскері  жиналып келді.


Қадырқан тауында құ............................................................................................

........................................ғанына

суға қарай қонды.

Бергі Қарлұқ халыққа қарай соғыс деп

Тұдұн Йамтар  жетіп барды.

.......................................................................

Елтебер жоқ болды.

Інісі бір кері ............

..........................................

..............................................

............................көш келмеді

оны сонша тұтамын? деп жорық жасадым.


Кері қарай екі үш кісілігін

ұстап келді.


Қара халық қаған  келді деп

.................................................................

ат бердім кіші атты.......................................

..................................

 

БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ

 II-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ

(II. 1-17 жол )

 

................................өңді жоғары әскер  жорытып

Күні-түні  жеті мерзім сусыз кештім.

Чұрыққа жетіп

жол................................................................

.......................................................................

.......................Қытай

атты әскері  бір түменнен көп,

жеті мың әскерін   ілкі күн өлтірдім.

жаяу әскерін  екінші күн көп.......................................

......................... жорық жасадым.

Отыз сегіз  жасымда

Қыста  Қытаңға қарай жорық жасадық. .....................................................................

мен..........................өлтірдім ұлын

жатынын, жылқысын, барлығын

...............................................................................................................................................................

бүтін (халық).....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

жор……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

сүңгі………………………………………………………..........................................................……………..........................................................……………..........................................................… үшін

бердім алып батыр-ерді

балбал қадап бердім.


Елу жасымда

Татабы халық, Қытаңда

айырыл.................................................................................................................................................

Ұқұғ-сеңгүн бастаған төрт түмен әскер  келді.


Түңкер тауда жетіп қоршадым.

Үш түмен әскер.....................................................

................................................................................................................................................................

өлтірді.

Үлкен ұлым ауырып жоқ болса,

Ұқұғ-сеңгүнге  балбал  қадап бердім.

Мен он тоғыз  жасымда отырдым.


Он тоғыз  жыл қаған отырдым.

Ел тұтдым


Отыз бір  жасымда ...................................

................................................................................................................................................................

Түріктеріме, халқыма жинай сонша иеленіп бердім.

Бұнша иеленіп


әкем қаған ит жыл оныншы ай

 жиырма алты отызқа  таяу ұша барды (қайтыс болды)


Лағзын (доңыз) жыл бірінші ай жиырма жетісінде

жоқтауын өткіздім Бұқұғ Тұтұқ

............................................................................

Ағайыны Лі Сүн,  Тай Сеңгүн

Бастаған  бес жүз ері келді.

әсемдік?. ..................................

алтын, күміс, керексіз /сансыз/ әкелді.

Жоқтауын  жапырылып келтіріп,  тігіп берді.

Чынтан (ырғай, жұпар терек) ағаш келтіріп

өз жарас.................................................................

бұнша халық шашын, құлағын

бет жағын пышақпен сызды.


Игі өзіндік  атын

Қара кісін (қызметшілерін)

Көк  тиынын? сансыз көп

құт.....................................................................................................................................................

Тәңірiтек  Тәңірi жаратқан

Түрiк Бiлге қаған  сап-сөзім


әкем  Түрік Білге /қаған/

отырғанында


Түрік ендігі бектер.

кейінгі Тардұш бектер

Күлі-Чұр бастаған

Шад апыт бектер


өңірге Төлес бектер

Апа Тархан.........................................

Бастаған кейінгі

Шад апыт бектер

Бұйрық............................................

Тамған Тархан

Тұнйұқұқ Бойла Баға Тархан

Одан кейінгі

Бұйрық................................

Іш Бұйрық Себек Күл Еркін

Бастаған кейінгі 

Бұйрық

Бұнша ендігі бектер әкем ерекше

..............................................................................

ерекше ете мақтау.......................


Түрік бектердің халқын ерекше

ете мақтау етті ........


әкем қаған .......................ша

ауыр тасын жоқтауын


Түрік бектер халық)ете

.............................еді өзіме бұнша

................................................................................

...........қаған...............Йолықтегін бітідім (жаздым)

бұнша барықты , бәдізін , ұзұғ.......................


қаған аталығы Йолықтегін мен

ай артық төрт күн отырып

бітікледім бәдіздедім (жаздым, қашадым)


 

БІЛГЕ ҚАҒАН БІТІКТАСЫНЫҢ

 III-ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ

(III. 1-15 жол )

Тәңірiтек  Тәңірiден  болған

Түрiк Бiлге қаған 


бұ шаққа  отырдым,

сап сөзiмдi  түгел есiтіңдер, иiліңдер !

кейінгі iнiшектерім, ұлым,

бiрiккен  оқ-руым,  халқым!


бергi (оң қол)  шад апыт  бектер

арғы (сол қол) тархат  бұйрық бектер


Отыз ………………………… 

Тоғыз Оғыз бектерi халқы! 

бұл сап сөзімді

игiлікпен есiт !  

қатты  тыңда !


ілгерi (алдыға) күн шығысқа 

бергi (оң жақ )  күн ортасына (оңтүстікке қарай)


керi  жаққа қарай күн батысына

арғы (сол қол ) жаққа қарай түн ортасына  (солтүстікке)

cонда  (осы) iшіндеіг  халықтың  бәрі 

 маған тобымен ерген,  осынша халық!

бәрін көп  еттiм, 

осы сөздерімде  қателік (аңқаулық) жоқ !

Түрiк қаған Өтүкен тауында

отырса, Елде мұң жоқ


Шығысқа  Шаңтұң жазығына дейін  жорық жасадым. Теңiзге сәл жетпедім.


Оңтүстікке Тоғыз Ерсенке дейін  жорық жасадым.

Тибетке сәл жетпедім.


Батысқа  Йенчү (Iнжу) өзендi


кешіп, Темiр  Қақпаға  дейін  жорық жасадым.


Солтүстікке  Жер Байырқұ жерiне

дейін жорық жасадым. Мұнша жерге дейін жорыттым.


Өтүкен тауында жақсы иесi жоқ екен

Ел тұтар жер Өтүкен тауы екен


бұ жерде отырып, 

Қытай халқын да

жөнге келтірдім.


Алтын, күмiс, арақ,  асыл затты шексiз

сонша беріп жатқан қытай халқының

сөзі  сүйкімді

жібегі жұмсақ екен.

 

Сүйкімді сөзімен,  жұмсақ жібегімен  арбап

Алыстағы  халықты сонша  үйір етіп тартар екен.


Жақын қоныстанған соң ,

Аңқау адамды  өзіне сонша үйір етеді екен. 

Игi бiлiктi кiсiні, игi алып кiсiнi  жолаттырмайды екен.


Бiр кiсiні  жаңылдырып  руына, халқына тіпті  бесігіне дейін  құртып жояды екен.  


(Қытайдың ) сүйкiмдi сөзi, жұмсақ жібегіне арбалып , барлық  Түрiк халқы өлдің!  


Түрiк халық өлмес үшін

Оңтүстікте  Шұғай  тауы Түгелтен

жазығына  қонайын десер


Түрiк халқын өлермендей   етіп

Аңқау кiсiні сонша азғырар екен !


«Жырақ  алыс болсаң  жаман жібек берер,

Жақын болсаң  жақсы жібек берер»


деп сонша азғырған екен.

Білік білмес кісі ол  сөзге еріп, жақындап барып бәрі  өлді. 

ол жерге қарай барса


Түрік халық өлерсің

Өтүкен жерінде отырып


Олай-бұлай кенеліп жүрсең  мұңын жоқ ғой!

Өтүкен тауында  отырсаң 

мәңгі Ел ұстап  отырушы едің!


Түрік халқы ,  тоқ таза болыпсың!

аштық тоқтықты  ойланбассың!

бір тойсаң  аштықты  ойланбассың!


соншалықтығын

үшін игі еткен 


қағанның сөзін  алмадың!

Жер-сай салаға кете бардың!

 көп сонда арыдық , шаршадық!


сонда қалғаны Жер-сай салаға  көп тұрып

 өлі-жіті халге жеттің!


Тәнірі жарылқадығын үшін

 өзім  құтым бар үшін қаған  (тағына) отырдым.


Қаған  болып

Жоқ шығай  халқты көп өзгерттім.


Шығай-кедей  халықты бай қылдым

Қандай  халықты ұлғайтып көбейттім.


Айтар  бір ауыз бұл сап-сөзімде  игі бар ғой!

Түрік бектер халық бұны естіңдер!



Түрік халқын  жинап  теріп,

Ел тұтсақ  деп оны бұнда тасқа ұрдым .

Жаңылып өлерсің ! және

мұнда ұрдым

Қандай сөзім болса мәңгі тасқа ұрдым!


Содан  көре біліңдер!

Түрік ендігі халқы,  бектері !


Қаған әкем қаған отырғанында

төрт тараптағы  халықты  бұнша еттім,  бұнша жараттым.

Тәңірі жарылқағаны  үшін

өзім қаған отырғанымда төрт тараптағыларды жинадым, жараттым................................................


қылдым.

Мен Түргеш қағанға қызымды бердім.

Ер теңі (?)  ұлық төрелігін алып бердім.

Түрі..........................................................

...................................................................

Қыздың  ер теңі (?)  ұлық төрелігін ұлыма алып бердім. 

Тү.....................ертіп ұлық төрелігін алып бердім

.........................................................................

өткізгенім.......................................................


басы бардың  басын игіздім

тізесі бардың тізесін бүктірдім


Жоғарыда  Тәңірі , төменде  Жер

Жарылқағаны  үшін

көзі көрмеген

құлағы естімеген халқымды


ілгері күн тумысына

бергі жаққа Таб.......................қа..............

кері......................

ары .......................

..тын...................

өрелі ақ күмісін

оюлы жібекті матасын

егіншілік қышқылдысын (арағын)

өзлек (жүйрік мықты ) жылқысын,  айғырын

қара кісін

...................................................................

көк тиыннын

Түрікіме халқыма

Иелеп бердім

ете бердім.......................

мұңсыз қылдым.

Жоғарыда Тәңірі ерікті.................

..халық...................түмен...............

..................................................................

..............................................рін....................

. халық..................

..игі ет , бейнет болма,  толғанбай отырғыздым

Түрік бектер Түрік халқым ..............

.....бердім............................................

тасты................. иеленіп

байлық бұ қағанында бектерін...........Түрік..................................................................................................................

мені

игі көргейсің, үйіңе кіргейсің мұңсыз болғайсың.......................................

........................................................................

кері кейін қытай қағаннан 

бәдізші келтірдім............сап-сөзімді сындырмады (өзгертпеді)

...............ішкі бәдізшіні етті

әсем тасты барықты жараттым.

ішін сыртында  айшықты барық ұрғыздым. 

.......................................................

Он оқ ұлына жатыңа дейін

мұны көре біліңдер!  тас тоқытдым ...........................................жерде.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 

 


ҚЫТАЙ МӘТІНДІ БЕТІНДЕГІ ТҮРІК БІТІК МӘТІНІ

(IV. 1-7)

Қазіргі қазақ тiлiнде сөзбе-сөз

........................................үсті.......................

Білге қаған..................................................

жаз болса....................................................

?................................еді.................

тауда сиын десе.......................................

сағынармын әкем.............................

тасын өзім қаған.......................................

 

 


Пікір қалдыру