Күлтегінге арналған (685 – 731 ж. II. 27 ) ғұрыптық кешені және бітіктасы

Жалпы мәлімет



         

Көне түрк тілінде Kültegin, қытай деректерінде «Кюе-деле//Кюе-целе». 685 ж. Орхон өзенi бойындағы Өтүкенде туған. Әкесі – Құтлық (Елтерiс) қаған, Шешесi – Елбiлге қатұн. Әйгілі Бiлге қағанның туған iнiсi. Ашина (бөрі) әулетінен тарайды.

Күлтегiн – атақты «Модун, Шыңғыс, Бату» қағандар секілді көшпелiлер тарихындағы ең көрнекті қолбасшы. Ол – күллi көшпелi этностарды көк байрақтың астына бiрiктiріп, ұлы көшпелілер империясының сабақтастығын, дәстүрлі мемлекеттілігін жалғастыра бiлген тарихи тұлға. Күлтегiннің жеті жасында әкесi Құтлық (680-692 ж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның iнiсi Қапаған (692-716 ж.) отырады. Кейіннен Күлтегiн мен Бiлге, Қапағанның iнiсi Бөгүнi (716 ж.) тақтан тайдырып, қағандық билiк Бiлгенің қолына (716-734 ж.) тиеді. Күлтегiн ұлы империя үшiн көптеген ру-тайпалар мен ұлыстарды бағындыруда ерекше ерлiгiмен көзге түседі. Ол 16 жасынан бастап оғыз, қытан, татабы, табғач (қытай), қырғыз, түргеш, соғды және т.б. елдерге жорық жасап оларды бағындырады.

Күлтегінге арналған ғұрыптық кешен 732 жылы салынған. Ол Моңғолияның астанасы Ұланбатырдан 400 км оңтүстiк-батысқа қарай, ежелгi Қарақорым қаласынан 45 км солтүстiкте, Орхон өзенiнiң сол жағалауындағы кең далада орналасқан. Бұл моңғолша «Цайдам нуур» («Хөшөө цайдам») яғни «Сортанды көлi»-нiң батыс-оңтүстiгi. Кешен құрамында төртбұрышты қамал  құрылысы  (67x31 м), төрт бағаналы кесене-13х13 м оның iшкi жағында 5х5,85 м текше күмбез, бітіктас – (3,35х1,30-1,32х0,46 м), тасбақа тұғыр (2,26x1,33x0,57 м), Күлтегiннiң мәрмәр тасмүсiнi және зайыбының мәрмәр  тасмүсiнi, тас мүсiн бәдіздер - 10 дана, текше тас (14 тонн) - 1 дана (2,2 x 2,7 x 1,07 м, D=0,7 м шұңқырлы) барық қапталды тас – 4 дана, арыстан тас – 2 дана, қой тас-2 дана (В.Радловтың пiкiрiнше: қара киiк тас), балбал тастар – 256- дан астам,  олар күншығысқа қарай 2300 метрге дейін тізбектеле  қадалған. Қытай деректерінде қамал құрылысының iшкi қабырғаларында Күлтегiннiң ерлікке толы өмiрiн баяндаған суреттер салынғаны туралы айтылады. Осы қамал құрылысының сыртқы жиегi бойымен 100х55 м су шұңқұрлары қазылған. Көгілдір мәрмәр тастан бітіктас жасалынған. Оның төбесі доғалау келген, үш қос айдаһар алысқан бейнелі. Бірінші қапталының жоғарғы үшбұрышты шаршысында «қаған» таңбасы – таутеке бейнесi қашалған. Осыдан төмен бірінші қапталы мен 6 қыры да жазуға толы. Онда - 68 жол мәтін бар.  Екінші қапталында қытайша көңiл айту жазылған. Осы қапталында тағы да 2 жол түрік бітік қашалған. Бітіктастың мәтінінің түрік бітік таңба-әріптері 2 х1,5-2 см өлшеммен 0,4-0,5 см тереңдікте өте әсем, нақышты бiркелкi бәдiзделген. Бітіктастың тұғыры тасбақаның сол жақ бүйiрiнде 4 жол түрiк жазуы болған, ол толық күйінде сақталынбаған. 1956 ж. бітіктасқа жай түсiп үстiңгi жағының бiраз бөлігі кетiлген. Бітіктас биiктiгi – 3,33 м, енi-1,32 м, қалыңдығы- 0,46 м мәрмәр тастан жасалынған. Бітіктас, текше тас, кесене тұғырлары орнында, ал басқа құрамдас бөліктері сол жердегі қоймада сақтаулы. Күлтегіннің мәрмәр бас мүсіні Моңғолия Археология институтында, ханшасының бет тұсының бөлігі Ұлттық Тарих музейінде сақтаулы. Оң тізесін бүгіп қолында ыдыс ұстап отырған бір бәдіз Санкт-Петербор Эрмитажында сақтаулы.




Ғылыми зерттеулер

Күлтегін ғұрыптық кешенін 1889 ж. Н.М.Ядринцев бастаған Орыс патшалық академиясы, География қоғамының шығыс Сiбiр бөлiмшесi экспедиция тобы зерттеп оны әлемге жариялайды. Одан кейiнгi экспедициялардың нәтижесi ретiнде 1891-93 жылдары Фин-угор ғылыми кеңесiнiң атласы, Орыс патшалық академиясының атласы жарық көредi. 1893 ж. 25 желтоқсанда даниялық ғалым В.Томсен түрiк бiтiк жазуларының оқылу ережесiн Күлтегiн ескерткiшiндегi қытайша көңiл айтқан мәтiнi негiзiнде, көне түрiк бiтiктің «Тәңірi», «Күлтегiн», «Түрк» деген сөздерi арқылы оқудың кілтін тапты. 1894 ж. В.В.Радлов Күлтегiн бітіктасының мәтінін орысша, немiсше аударып шықты. Әсіресе В.В.Радлов пен П.М.Мелиоранскийдің аудармасын ерекше атаған жөн. Бұдан кейін В.Томсен, Х.Н.Орхун, С.Е.Малов, Т.Текин, Ғ.Айдаров, Б.Базылхан, А.С.Аманжолов және т.б. ғалымдар түпнұсқалық ғылыми жаңа аудармаларын, түсініктемелерін жасады. 

1958 ж. Н.Сэр-Оджав, Л.Ийсл бастаған Моңғол-Чехословакия бiрлескен археологиялық экспедициясы осы ескерткiш-кешенде қазба жұмыстарын жүргiзiп мұқият зерттедi. Ғұрпытық кешеннің жалпы жобасын да жасады. 

Бұл қазба жұмыстары барысында көгiлдiр мәрмәр таспен сомдалған басмүсiнді 0,6 м тереңдiктен тауып алады. Аталмыш басмүсiннің маңдай тұсында құс бейнеленген бес сайлы бөрiк киінген батырдың бас бөлігі сомдалған. Н.Сэр-Оджав бұны Күлтегіннің ұлы денесінің бас бөлігі деп таниды. Сондай-ақ ғалым мүсіннің маңдайындағы бүркітті әскери лауазымның әрі бекзат тектіліктің белгісі деген түйін жасады. Осы ескерткіш кешен ЮНЕСКО-ның қолдауымен 1975 ж. Моңғолия мемлекеттiк қорғауына алынып, оған темiрден қоршау жасалынған.

Моңғол археологы Д. Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі бәдіздерді толық зерттеп, оның архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасын, сызбаларын жасады.

1997-2017 жылдары осы ғұрыптық кешенде Моңғолия-Түркия мемлекет аралық келiсiмi бойынша ТИКА ұйымы тарапынан археологиялық қазба зерттеулер жүргiзу, жаңғырту, сақтау, музей орнату iстерiн атқарды. Қазір ол жерде «Хөшөө цайдам» музейі істеп тұр.

Бітіктас мәтінін қазақ тіліне аударуда Ғ.Мұсабаев, Қ.Мырзалиев, Қ.Өмірәлиев, М. Жолдасбеков, Ғ.Айдаров, Қ.Сартқожалар көп еңбек сіңірді.  

Күлтегін бітіктас мәтіні неміс, орыс, ағылшын, француз, мажар, моңғол, түрік, тува, қырғыз, қазақ және басқа тілдерде де ғылыми және ғылыми-танымдық түрінде аударылып жарияланды. 

Күлтегін ғұрыптық кешені мен бітіктасы, оның аудармасы, түсініктемелері, тарихи деректанулық, этномәдени және және т.б. жақтары жайында аса мол ғылыми зерттеулер, ғылыми-танымдық еңбектер жарияланып келеді.

2001 жылы мамырдың 18-күні Астанадағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде Күлтегін бітіктасының ғылыми көшірмесі орнатылды.

Ғылыми әдебиет

Ядринцев Н.М. Отчет экспедиции на Орхон, совершенной в1889 г., по поручению Восточно-Сибирского отдела императорского Географического общества. Труды Орхонской экспедиции. Вып.1, 1892. С.51-113.

Inscriptions de L'Orkhon recueillies par L’ Expedition Finnoise 1890 et puhliees parla Societe Finno-Ougrienne.Helsingfors. 1892.

Radloff W.  Atlas der Alterthümer der Mongolei. Arbeiten der Orchon Expedition. I-IV. St.Petersburg, 1892, 1893, 1896, 1899.

 Радлов В.В.  Атлас древностей Монголии. Труды Орхонской экспедиции, I-IV. СПб.,  1892, 1893, 1896, 1899.

Radloff W. Die Alttürkischen Inscrihpiften de Mongolei. Erste Lieferung Die Denkmäler von Koscho-Zaidam. Text, transscription und übersetzung. St.Petersburg, 1894. pp.-5-83.

 Радлов В.В., Мелиоранский П.М. Древнетюркские памятники в Кошоцайдаме.   Труды Орхонской экспедиции, вып. IY, СПб., 1897, С.15-44.

Thomsen V.  Inscriptions de’L Orkhon dechieffrees. Helsingfors, 1896. 97-134. ; Orkun H.N. Eski Türk yazîtlari.  Istanbul, 1936. t-1. 22-55s.

 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. М.-Л., 1951. С. 19-55.

 Tekin T. A Grammar of Orkhon Turkic Indiana Unversity, 1967, pp. 231-238, 261-273. ; Tekin T. Orhon yazitlari. Ankara, 1988, s. 1-27.

 Базылхан Б. Күлтегиний хөшөөний бичээсийн монгол орчуулга (их, бага бичээс). «Хэл зохиол», Улаанбаатар, 1987, 16-р боть, 1-19-р дэвтэр. Х.45-67.

Базылхан Б. Күлтегиний хөшөөний мэлхий чулууны түрэг бичээс . Хэл зохиол, Улаанбаатар. 1969,   1-13-р дэвтэр. Х.253-255

 Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма (Памятник в честь Кюльтегина), Алматы, 2003, С. 153-170.

Jisl  L. Vorbericht über die archaologische Erforschung des Kül-tegin-Denkmals durch die tschechoslowakische-mongolische Expedition des Jahres 1958. UAJ 1960, 32-1/2, pp. 65-77.

 Vyzkum Külteginova pamatnfku v Mongolske" Lidove Republice. Archeologicke Rozhledy 1960, 12-1, pp. 64, 86-115.

 Сэр-Оджав Н. Хүл Тегиний булшнаас олсон хун чулууны толгой. Studia Archaelogica, Tomus. I, Fasc. 6, Улаанбаатар, 1979. - 8 т.

 Баяр Д.    Монголын төв нутаг дахь түрэгийн хүн чулуу. Улаанбатар, 1997 . 89-90 х, Таблиц-  64-74.

 Mogolistandaki Turk Anitlari Projesi 2000 Yili Calismalari Ankara, TIKA, 2000. - 257.

 Osman Fikri Sertkaya, Cengiz Alyilmaz, Tsendiin Battulga   Mogolistandaki Turk Anitlari Projesi Albumu, Kol Tigin Yaziti, Ankara, TIKA, 2001, s. 13-70.

 Мұсабаев Ғ. Көне тілдің көрікті қазынасы. Күлтегін ескерткіші (кіші жазу). «Жұлдыз» журналы, 1968, №3, 158-160 б.

 Мырзалиев Қ. Күлтегін «Жұлдыз» журналы, 1969, №3; Қадыр Мырза Әли    Күлтегін (көркем аудармасы).  «Таң-Шолпан» журналы, 2001№2, 17-25 б.

Жолдасбеков М. Асыл арналар (Күлтегін.  Бірініші жыр. Үлкен жазу), Алматы, 1990, 43-58 б. ; Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. Тәржімесі. Алматы, 1995, 168-183 б.

Сартқожаұлы  Қ. Орхон мұралары  (Күлтегін мәтінінің қазақша аудармасы) Астана, 2003,  165-179б.

Kepes Geza    Kobe Vesett eposzok az Orkon es Tola folyok menten  Helikon Kiado,1982,  42-54

Поэзия древних тюрков VI-ХII вв. / Переводы А. Преловского; - Стихотворная реконструкция и научный перевод текстов д.ф.н. И.В. Стевлевой/ ,  Москва, 1993, С. 23-44.

Berta Arpad    Szavaimat jol halljatok… A Turk es uygur rovasirasos emlelek kritikai kiadasa Szeged, 2004. 89-190.

Күлтегин . Бурунгу түрк бижиктиң тураскаалдары  (Д. А. Монгуш) Кызыл,1993. С. 15-32.  

Күлтегін: Орхон-Енисей бижимелдери VI-VIII вв. Түрксой, Анкара, 2003 . С. 118-148.

 Сыдыков С., Конкобаев К. Байыркы турк жазуусу (VII-VIII кылымдар), Бишкек, КТМУ, 2001, 40-74 б.  т.б.

Мәтін

КҮЛТЕГІН БІТІКТАСЫНЫҢ  I –БЕТІНДЕГІ МӘТІНІ ( I . 1- 40 жол)


жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

1.       

Őze Kök  Teŋіri asıra yağız  Jer  qılıntaquda  ekin ara  kisi oğulı  qılınmıs  kisi oğulınta  öze  eçüm apam Bumın qağan Estemi  qağan olurmış  olurupan Türük budunığ   Elin törüsün tuta bermis  iti bermis


2.       

törüt buluŋ qop yağı ermis sü sülepen  törüt buluŋtaqı  budunığ qop almış  qop baz qılmıs başlığığ jüküntürmüs  tizеligig sökürmüs  ilgerü Qadırqan Jışqa tegi  keri  Temir qapığqa tegi  qonturmus ekin ara  

3.       

ıdı oqsuz  Kök Türük ança  olurur ermis bilge  qağan ermis alıp qağan ermis  

bujruq jeme bilge ermis erinç  alıp ermis erinç begleri jeme budunı jeme tüz ermis  

anı üçün Еlig ança tutmus  erinç Еlig tutup Тörüg etmis  üze ança  

4.       

kergek bolmus yoğuçı sığıtçı  öŋre  kün toğusıqta  Böküli  Çölüg el Tabğaç Tüpüt Apar Purum Qırqız   Üç Qurıqan  Otuz Tatar  Qıtaň Tatabı bunça budun kelipen sığıtamıs yoğulamıs antığ külüg qağan ermis

anta kisre inisi qağan    

5.       

bolmis erinç oğulı atı  qağan  bolmis erinç anta kisre  inisi  eçisin teg  qılınmadıq erinç oğulı аqaŋın teg  qılınmadıq erinç bilgesiz  qağan  olurmıs erinç yablaq  qağan  olurmıs erinç bujruqı jeme  bilgesiz erinç yablaq ermis erinç

6.       

begleri budunı  tüzsüz  üçün  Tabğaç budun teblegin körlüg üçün armaqçısın üçün

inili eçili kеksürtükin  üçün  begli budunlığ yoŋuşurtuqın üçün Türük budun elledik Еlin  ıçğanu ıdmıs

7.       

qağanladıq qağanın jetіrü ıdmıs Tabğaç budunqa beglik urı oğulın qul boltı

silik qız oğulın küŋ boltı Türük begler  Türük atın ıtı  Tabğaçğı begler  Tabğaç atın tutupan  Tabğaç qağanqa

8.       

körmüs elig jıl isig küçüg   bermis  ilgerü kün toğusıqda  Böküli  qağanqa

tegi sülüjü bermis qurığaru Temir qapığqa  tegi  sülüjü bermis Tabğaç  qağanqa

Еlin törüsin alı bermis Türük qara qamığ

9.       

budun ança temis Еllig budun ertim Еlim ımtı qanı    kіmke  Еlig qazğanurman tеr ermis  qağanlığ budun ertim  qağanım qanı  ne qağanqa  isig küçüg   berürmen  tir ermis  ança tep  Tabğaç  qağanqa yağı bolmıs  

10.   

yağı bolıp etіnü yаrаtunu umаdıq   yana içіkmis bunça  isig küçüg   bertük

gerü   saqınmаtı  Türük budun ölürüjen urığsaratıyan  ter ermis  yuqadu   barır ermis   öze Türük Teŋrisi  Türük  Ïduq Jeri

11.   

subı ança temis Türük budun yoq bolmazun tejin budun bolçun tejin   аqanım Elteris qağanığ  ögüm Elbilge qatunığ  Teŋіri  

töpesinte tutup jügürü kötürmüs erinç  aqanım  qağan  jeti jegirmi erin taşqımıs  taşıra

 

12.   

yoruyor  tejin  ükü еsidіp  balıqdaqı tağıqmıs tağdaqı inmis tirilip jetmis er bolmıs   

Teŋіri  küç  bertük  üçün  аqanım  qağan  süsi  böri teg ermis yağısı qoň teg ermis  

 

ilgerü qurığaru sülep tеrmis qubartmıs qamığı

13.   

jeti jüz er bolmıs  jeti jüz er bolıp elsiremis qağansıramıs budunığ

küŋdemis quldamıs budunığ  Türük törüsün  ıçğanmıs budunığ  eçüm аpam törüsünçe yarаtmıs buşğurmıs Töles Tarduş  budunığ /anta itmis /

 

14.   

Jabğuğ Şadığ anta bermis berje  Tabğaç budun yağı ermis jırıya Baz qağan Toquz Oğuz budunı  yağı ermis Qırğız Qurıqan  Otuz  Tatar  Qıtaň Tatabı qop  yağı ermis аqanım  qağan  bunça ......

 

15.   

qırıq artuqı jeti yolı sülemis jegirmi süŋüs süŋüsmis  Teŋіri yarılqaduq üçün

elligig elsіretmis qağanlığığ qağansıratmıs yağığ baz qılmıs tizelіgig sükürmis

başlığığ jüküntümis  qaŋım qağan .........................................

 

16.   

törüg qаzğanıp uça barmıs   аqaŋım qağanqa başlayu Baz qağanığ  balbal tikmis

ol törüde öze  eçüm qağan olurtı   eçüm qağan olurupan   Türük budunığ  

jeçe іtdi іgіti  çığaŋığ/ bay qıltı azığ  üküş qıltı /

 

17.   

eçüm qağan olurtuqda  özüm Tarduş budun  öze şad ertim eçüm qağan birle

ilgerü Yaşıl ügüz   Şantuŋ yazıqa tegi  süledimiz qurığaru Temir qapığqa  tegi  süledimiz Kögmen аşa Qı/rqız jeriŋe tegi  süledimiz /

 

18.   

qamığı beş otuz  süledimiz üç jegirmi  süŋüşdimiz  Еlligig elsiretdimiz qağanlığığ  qağansıratdımız  tizеligig  sökürtimiz  başlığığ jöküntürtimiz  Türügeş qağan

Türükmüz budunmız erti bilmedikin

 

19.   

üçün bizіŋe yaŋılqın  üçün qağanı ölti buyruqı  begleri jeme  ölti  On oq budun emgek körtü eçümüz apamız tutmıs Jer sub idsiz bolmazun tejin az  budunığ ıtı jar.......................................

 

20.   

bars beg  erti qağan at  bunta  biz bertimiz  siŋilim qunçuyum  bertimiz  üze yaŋıltı  qağanı ölti budunı  küŋ qul  boltı  Kögmen  Jer sub   idsiz  qalmazun tejin

az Qırqız  budunığ  jarat.......................................

 

21.   

yana bertimiz ilgerü Qadırqan Jışığ aşa budunığ ança qonturtımız  ança itdimiz

qurığaru KeŋüTarmanqa tegi  Türük budunığ ança qonturtımız  ança tedimiz  

ol ödke qul qullığ  bolmıs /küŋ  küŋlig  bolmıs erti  inisi eçisin bilmez erti oğulı аqaŋın bilmez  erti /

 

22.   

ança qazğanmıs etmis Еlіmiz  törümіz erti Türük Oğuz begleri  budun esidiŋ  

üze Teŋіri basmasar asra Jer tilinmeser Türük budun Еliniŋ törüsün kim artatı

/udаç...ı Türük budun ert...z /

 

23.   

ökün körügüŋin üçün igidmiş   bilge qağaŋın  ermiş barmış   edgü Еliŋ kentü yaŋıltığ yablaq kegürteg  yarаqlığ qantan kelіp yaňa еltedi  süŋgülüg  qandan kelіp süre еltedi Ïduq Ötüken /jer…..budun bardıq ilgerü  barığma /

 

24.   

bardığ qurığaru barığma  bardığ  bardıq jerde edgüg ol erinç qanıŋ subça jügürti

söŋükün tağça yatаdı  beglik urı oğulıŋ qul boltı   silik qız oğulıŋ küŋ boltı

bilmedük üçün yablaqıŋın  üçün eçüm qağan  uça bardı

 

25.   

başlayu Qırqız qağanığ balbal tikdim  Türük budunığ atı küsü yoq bolmazun  tijin  

aqaŋım qağanığ  ögüm  qatunığ  kötürmiş  Teŋіri Еl bеrigme  Teŋіri  Türük budun

atı küsü yoq bolmazun tijin  /özümüz ol Teŋіri /

 

26.   

qağan olurtadı erinç  neŋ yılısığ budunqa olurmadım  içre açsız  tışra tonsuz yabız yablaq budunta üze olurtum  inim Kültegin birle sözleşdimiz аqaŋımız  eçümüz qaz/ğanmış budun  atı küsü yoq bolmazun/

 

27.   

tijin  Türük budun üçün tün udımadım küntüz olurmadım  іnim  Kültegin birle

eki şad  birle ölü jitü  qazğandım ança qazğanıp bіrіki budunığ ot sub qılmadım

/men........... jersayu  /

 

28.   

barmış budun  ölü jitü yadağan yalıŋın yana kelti  budunığ igіdejin tijin

jїrїğaru  Oğuz budun tapa ilgerü Qıtan Tatabı budun tapa   bergerü Tabğaç tapa

uluğ sü eki jegirmi  süledim .....  süŋüşdüm

 

29.   

kisre  Teŋіri yarılqazu qutum bar üçün ülügüm  bar üçün  ölüteçi  budunığ tirigerü  igitim yalaŋ budunığ tonlığ  çığaň  budunığ bay qıltım  az budunığ  üküş qıltım  

ığar Еlligde qa / ğanlığta jeg qıltım  törüt buluŋdaqı /  

 

30.   

budunığ qop baz qıltım  jağsız qıltım  qop maŋa  ükü еrtі isig küçüg  berür bunça  

törüg qazğanıp  inim Kültegin  üzе ança  kergek  boltı аqanım qağan  uçduqta  Kültegin  jiti / jaşda  qaltı  /

 

31.   

Umay teg  ögüm qatun qutuŋa  inim Kültegin er at boltı  altı jegirmi  jaşıŋa eçüm qağan  Еlin törüsün ança  qazğantı   Altı çub  Soğdaq tapa  süledimiz buzdımız  

Tabğaç On Tutuq beş  tümen  sü kelti  süŋüşdümüz

 

32.   

Kültegin jadağаn оplayu tegdi  On Tutuq Yorçın yarаqlığ eligin tutdı    yarаqlığdı  qağanqa  ançulаdı   ol süg  anta yoq qışdımız bir otuz  jaşıŋı Çaça Sünke  süŋüşdümüz  еŋ ilki Tadqıs Çurıŋ boz / atığ  binip tegdi  ol at anta / 

 

33.   

ölti  ekinti  Ϊşbara Yamtar  boz atığ  binip tegdi  ol at anta  ölti  üçünçü  Jegin Sil  begiŋ  kedimlig tоruğ at  binip tegdi  ol at anta  ölti yarаqınta yalmasınta jüz artuq  

oqun urtı  jeziŋe başıŋa bіr te/gmedi/

 

34.   

tegdiken  Türük begler qop bilirsiz  ol süg  anta yoq qışdımız anta kisre Jer Bayırqu  Uluğ Erkin  yağı boltı  anı yaŋı  Тürgi Үarаğun  költe  buzdumız  Uluğ Erkin azqıŋa  erin tizip bardı  Kültegin ..............................................

 

35.   

jaşıŋa Qırğız tapa  süledimiz süŋüкü batamı qarağ sükіn  Kögmen  jışığ toğa yorıp  

Qırğız  budunığ  uda basdımız qağanın birle Suŋa jışda  süŋüşdümüz  Kültegin Bayırqun  /аq adğırığ /

 

36.   

binip  оplayu tegdi bir erig  oqun urtı  eki erig uduşru sançıdı  ol tegdikde  Bayırqunuŋ  аq adğırığ udluqın sıyu urtı   Qırqız  qağanın  ölürtimiz  

elin altımız ol jılqa Türügeş..............

 

37.   

toğa Ertis ügüzüg  keçe  yorıdımız  Türgeş budunığ  uda basdımız   Türgeş qağan  süsi Bolçuda  otça borça keltі  süŋüşdümüz   Kültegin başğu boz at binip tegdi  

başğu boz at k..................

 

38.   

tutuztı  ekisin özü аltizdı  anta yana kirip  Türgeş qağan buyruqı  az tutuquğ

eligin tutdı qağanın anta  ölürtimiz  elin altımız Qara Türgeş budun  qop içikdi

ol budunığ  Tabarda  /qo........../

 

39.   

Soğdaq  budun іtіjin tijin  Jençü  ügüzüg  keçe   Temir Qapığqa  tegi  süledimiz  

 anta kisre  Qara Türgeş budun yağı bolmuş  Keŋeres tapa  bardı  biziŋ sü  atı  turıq azuqı yoq erti  yablaq kişi  er.................

 

40.   

аlıp er biziŋe tegmiş erti  antağ ödke ökünüp  Külteginig az erin ertürü  ıtmız  

uluğ süŋüş süŋüşdümüz   Alıp Şalçı aq atın binip tegmiş   Qara Türgeş  budunığ  anta ölürmüş almış  ajna;yorıp ..........

 

 

КҮЛТЕГІН БІТІКТАСЫНЫҢ  II –ҚАПТАЛЫНДАҒЫ  МӘТІНІ ( II .1-15 жол)

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1.       

. . . .    birle  Qoşu tutuq   birle  süŋüşmüs  erin qop  ölürmüş еbin barımın qop  kelürti  Kültegin jeti otuz  jaşıŋa Qarluq budun erür barur  erikli  yağı boltı  Tamağ ıduq   başta  süŋüşdümüz

 

2.       

Kültegin ol  süŋüşde  otuz jaşаyur еrtі  Alıp şalçı  aqın binip  oplayu tegdi  eki erig uduşru sançıdı Qarluquğ ölürtіmіz altımız Аz budun yağı boltı  

Qara költe  süŋüşdümüz Kültegin bir qırıq  jaşаyur еrtі  Alıp şalçı  aqın

 

3.       

binip  oplayu tegdi  Az Elteberig tutdı Az budun anta yoq boltı Eçim qağan  

Еli qamışığ  boltuqınta  budun Еlig еkіgi  boltuqınta Izgel budun birle  süŋüşdümüz Kültegin  Alıp şalçı  aqın binip

 

4.       

[ oplayu tegd]   i  ol at anta  tüstü  Izgel budun  öltü  Toquz Oğuz  budun kentü

budunım  erti Teŋіri jer bolğaqın üçün  yağı boltı  bir yılqa beş yolı  süŋüşdümüz

eŋ ilki  Toğu balıqda  süŋüşdümüz


5.       

Kültegin  Azman aqığ binip  oplayu tegdi  altı erig  sançıdı sü /tı/şısındа  yetinç erig  qılıçladı ekinti  Quşluğqada Еdiz birle  süŋüşdümüz  Kültegin  Az yağızın   binip  oplayu tegdi  bir erig  sançıdı  

 

6.       

toquz erig egire  toqıtı Ediz  budun anta ölti  üçünç  Bоl/çu/da Oğuz birle  süŋüşdümüz  Kültegin  Azman atığ  binip tegdi  sançıdı Uçuş başınta  süŋüşdümüz  Türük

 

7.       

budun  Adır Qamışta  yablaq boltı  erti öze  kelmiş  süsin  Kültegin  ığıtıp  Toŋra   bir oğuş  alpağu  on erig  Toŋra tegin yoğınta  egirip   ölürtümüz  besinç Ezgenti Qadızda  Oğuz  birle  süŋüşdümüz Kültegin Az yağızın  binip  tegdi eki erig   sançıdı balıqa  barmadı  ol sü anta öltü  Маğı Qorğan qışlap  yazıŋа  Oğuz ğaru  sü taşqadımız  Kültegin  beg başlayu aqıtmız  Oğuz yağı  оrduğ  basdı  Kültegin  

 

8.       

Ögsiz aqın  binip  toquz erіn  sançıdı  оrduğ  bermedi   ögüm qatun  ulayu

ögelerim eklerim kelüŋünüm  qunçuylarım bunça jeme  tirigі  küŋ boltaçı erti

ölüge yortadı  yolta  yatu qıltаçı  ertegin

 

9.       

Kültegin  yoq erser  qop  ölteçi  ertegiz inim  Kültegin kergek boltı  özüm  saqıntım  körür   közüm  körmez teg  bilür  biligim  bilmez teg  boltı  özüm saqıntım  Őd Teŋri  yasar  kisi oğlu  qop ölgeli  törürmiş

 

10.   

ança  saqıntım  közde  yaş kelser etide  köŋülte  sığat  kelser  yantıru  saqıntım  

qatığdı saqıntım  еk şаd  ulayu  inijigünüm   olğanım  beglerim  budunum közi qaçı  yablaq  boltaçı tep  saqıntım  yoğçı  sığtaçı  Qıtań  Tatabı  budun  başlayu

 

11.   

Udur Seŋün  kelti  Tabğaç qağanta  Isіje Likеŋ  kelti   bir tümen ağı  altun kümüş  

kergeksiz  kelürti  Tüpüt  qağanta  Bülün  kelti  qurıya kün  batsıqdaqı  Soğud  Berçеker Buqaraq ulus budunta  Іneк Seŋün  Оğul Тarqan  kelti

 

12.   

On oq  oğulum  Türügeş  qağanta  Maqraç  tamğaçı  Oğuz Bilge  tamğaçı  kelti

Qırqız  qağanta  Tarduş  Ïnançu Çur  kelti Barıq  itgüçi Bediz yaratığma  

bitig taş  itgüçi  Tabğaç  qağan  çiqanı  Çеŋ Seŋün  kelti

 

13.   

Kültegin  qoň   jılqa  jeti  jegirmeke uçdı  toquzınçı ay  jeti otuzqa  yoğ  ertürtümüz barıqın  bedizin  bitig taşın biçin jılqa  jetinç ay  jeti otuzqa  quplatımız  Kültegin   özі qırq  artuq jiti yaşın   boltıt  taş /barıqın/  bunça  bedizçig  tuyğun  El teber  kelürti

 

14.   

bunça   bitig bitigme Kültegin atısı  Joluğ tegin  bitidim jegirme  kün  olurup

bu taşqa  bu  tamqa  qop  Joluğ tegin  bitidim ığar oğlanıŋızdа  

tuyğunıŋızda jegde  jegdür  ertigiz uça bardığız  Teŋiri tirigedkeçi

 

15.   

qurıdun  /?/uğud  еrtі   inim Kültegin   ölti............isig küçüg  bertik  üçün  

Türük  Bilge qağan  yoqıqa  inim Kültegin   közdü  olurt...Ininçu  apa  yarğan  tarqan  atığ  bertim  /…………..?/

 

 

КҮЛТЕГІН БІТІКТАСЫНЫҢ  III – ҚАПТАЛЫНДАҒЫ МӘТІНІ ( III .1-15)

 

жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

 

1. 

Teŋіriteg  Тeŋiride  bolmuş  Türük   Bilge   qağan  bu ödüke  olurtum  

sabїmїn  tüküti   esid+egil ulayu   inijügünüm   oğlanїm  biriki   oğuşum   budunum  birije  şad apїt begler  jїrїya  tarqat bujruq begler  Otuz ........


2. 

Toquz Oğuz   begleri budunї   bu sabїmїn   edgüti   esid   qatїğdї   tїŋla   ilgerü   kün   toğusїqa   birgerü   kün   ortusїŋaru  qurїğaru   kün   batїsїqїna   jїrїğaru   tün    ortusїŋaru  аnta   içreki   budun  qop   maŋa   ükü erür  ança  budun


3. 

qop   etdim   ulamtї   aňїğ yoq Türük   qağan   Őtüken  yїş   olursar   elte   buŋ yoq   іlgerü Şantuŋ yazїqa tegi süledim  Taluyqa kiçig  tegmedim  birgerü  Toquz Ersenke tegi  süledim  Tüpütke  kiçig tegmedim qurїğaru  Jençü ügüz

 

4. 

keçe Temir Qapїğqa tegi  süledim  jїrїğaru Jer Bayїrqu  jeriŋe tegi  süledim

bunça jerke tegi yorutdїm  Őtüken yїşda jeg  їdї  yoq ermiş El tutsar jer  Őtüken yїş ermiş  bu jerde olurupan  Tabğaç budun birle   

 

5. 

tüzeltim аltun kümüş isigti qutuy  buŋsuz  ança berür Tabğaç budun

sabї süçig  ağїsї  jїmşaq ermiş  süçig  sabїn  jїmşaq  ağїn  arїp  їraq budunїğ  ança yağutї er  ermiş  yağuru qontuqda isire  aňїğ bilge  anta üjür  ermis   

 

6. 

еdgü bilge kişig edgü alїp кişig jorutmaz  ermis  bir кişi yaŋїlsar  oğuşї budunї

besükiŋe  tegi  uqїdmаz  ermis  süçig  sabїŋa  jїmşaq  ağїsїŋa  аrturїp  üküş  Türük budun ölteg  Türük budun  ölsekiŋ  berje  Çuğay  Yїş  Тügeltin  

 

 

7. 

yazї  qonuyїn tеser  Türük budun ölsekiginte  аňїğ kişi  ança boşğurur ermis  

їraq erser yablaq ağї berür  yağїl erser  edgü ağї berür   tep ança  boşğurur ermis

bilig bilmez  kişi ol sabığ alıp  yağıru barıp üküş kişi  ölteg  

 

8. 

оl jergerü  barsar  Türük   budun   ölteçisеn  Ötüken   jer   olurup аrqış   tirkiş   ısar  neŋ buŋığyoq  Ötüken  Yış  olursar beŋgü  el tuta olurtaçısın  Türük  budun  toq аrıqqasın аçsıq tosıq ümüzsen  bіr tоdsar  аçsıq ümüzsen antağıŋın

 

9. 

üçün  іgіdmiş qağanŋın sabın almatın  Jer Sayu  bardıq   qop anta alqıntığ arıltığ

anta qalmışı Jer Sayu qop turu  ölü yorıyor erteg  Teŋіri yarılqadıqın  üçün  özüm qutum bar üçün qağan  olurtum qağan  olurup

 

10.               

yoq  çığaŋ budunıg qop qubartıdım çığaŋ budunığ bay qıltım ne budunığ  üküş qıltım  azu bu sabımdı  іgіd barğu  Тürük begler budun bunı esidiŋ Тürük budunığ terip el tutsaqıŋın  bunta urtum yaŋılıp  ölsekiŋin yeme  

 

11.               

bunta  urtum neŋ neŋ sabım  erser beŋgü taşqa urtum  aŋar körü biliŋ  

Тürük amtı budun begler bödüke körügme begler gü  yaŋıltıçısın  men  b/eŋgü  taşqa urtum /Tabğaç qağanta bedizçi kelürtüm  bediztim meniŋ sabımın sımdı    

 

12.               

Tabğaç qağanıŋ içreki  bedizçig ıtı aŋar adınçığ barıq yaraturtım   için tışın adınçığ bediz urturtım  taş toqıtdım  köŋilteki  sabımın  /ul taşqa urturtım on oq  oğulıŋa /аt atıŋa tegi  körü  biliŋ  beŋgü taş  toqıtdım

 

13.               

bu erig jer  оtqa er erig jerte еrse erinç erig jerte  beŋgü taş toqıtdım

bitidim  anı körüp ança biliŋ ol taş /toqıt/dım  bu bitig  bitigme  atısı yoluğ te/gin/

 

14.               

Külteginiŋ  altunın  kümüşin  ağışın  barımın tör……………… qarasın

yoğıma tuyuğut  ...............................

............................................................

bu  .......................................................

begim  tegin  jügürü  

Teŋі/ri    .............................................

taş  bitidim  Jolluğ tegin .................

 



ТАСБАҚА ТҰҒЫРЫНЫҢ БҮЙРІГІНДЕГІ МӘТІН  (IV.1-7)


жол

Түрiк бiтiк тiлiнде

Қазақ тiлiнде сөзбе-сөз салыстырмасы

1. 

budun………………………..

Бүтін халық...........................

2. 

begler  budun  ……………..

Бектер  бүтін халық .......................

3. 

…………ji  Kültegin  bi…….

..................  Күлтегін  бі................

4. 

………..tımın  basdım …………

.........................басдым .......................

5. 

.özüm  …….ğ……………..

...өзім.......................

6. 

..ölü………………..

..өлер........................................

7. 

……………………

..............................






 


 


 



1

smrib iti smrib aTUT nusurut niliyNDUB qrut NpRLU YmRLU NGQimtsi NGQNmUB mapmuC azu aOiLGU isiK smNLQ iLGU isiK aRniK aDxOLiQ rj zGJ aRS iryt KuKazu

2

aRniK smROUx igtaQGpQrmt uriKigtaQYij NQRDQ urgli smruKus gglzit smrOqj GGLYB smLiQ zBpUQ smLpUQ GNDUB iQDyLUB trut nplusus smriGJ pUQ yLUB trut

3

aWizu smti gurut pTUTgli Wr smTUTaW gli niCuiN smrzut amjiNDUB amjirlgb WrsmrpL Wrsmr aglib amjixRJUB smrNGspL smrNGQ alib smrRURLU aW qrut Kuq zSQUidi

4

NGQ isni arsiKaO smrNGQ gluK GO smaLGUJ smTGiS nplK NDUB aWUB iBTT FTik RTTzTU NQiRUxCu zQRik mRUp Rp tuput CGBT lgluC ilKub aDQSGUT nuq aryu iCGUJ smLUB KgrK

5

WrsmrLQBJ Wrzsglib amjixRJUB WrsmRLU NGQ QLBJ WrsmRLUNGQ zisglib WrxDmNLiQ gtniyQ iLGU WrxDmNLiQgtnisiC isini arsiKaO WrsmLUBNGQ iTiLGU WrsmLUB

6

smDi UNGCi nili qdlli NDUB qrut nuCu nixTRUYyUJ GiLNDUB ilgb nuCu niqtrusKiK iliC ilnu nuCu nisiCQmR nuCu glruK niglbt NDUBCGBT nCu zszut iNDUB irlgb

7

QNGQ CGBT NpTUT niTa CGBT rlgb iGCGBT iTi niTa qrut rlgb qrut iwUByuK nLGUzik Klis iwUBLUQ niLGUiRU Klgb aQNDUB CGBT smDi urtij NiNGQ xDLNGQ

8

GmQaRQ qrut smribiL nisurut nili aQNGQ CGBT smrib ujlus igt aQGpQrmt URGRUx smrib ujlus igt aQNGQ ilKubaDQSGUT nuq urgli smrib gCuKgsi Lijgl smruK

9

smLUBiGJ aQNGQ CGBT pitaW smrrit nmrurib gCuKgsi aQNGQan iNQmNGQ mtr NDUB GLNGQ smrrit nmRNGzQ gli aKmK iNQiTm mli mtrNDUB glli smitaW NDUB

10

irij xDi qrut isiryt qrut azu smr RiRB UDQUJ smrrit niJTRSGRU nijrulu NDUB qrut iTmNQS urgqtrib gCuKgsi aWUB smKCi aNJ xDmU UNUTRJ unti pLUBiGJ

11

aRYT smQYT nr imrgjitij NGQmyQ Wr smrutuK urguj pTUT aOisput iryt GNUTQaglibli mgu GNGQsrtli myQ njitNUCLUB NDUB njit NUzmLUB xUJ NDUB qrut smtaW iBUS

12

iGmQ smTRBUQ smrit plus URGRUx urgli smrgtFUx isiGJ smr gtirub isus NGQmyQ nCu qtrib Cuq iryt smLUBrsmtj plrit smniQDGT smkGT iQDkLB pdsuK njit RUJRUJ

13

YUDRT silut smRUGYUB smTRJ aWisurut mapmuC GNDUB smNGCi nusurut qrut GNDUB smDLUx smdyuK GNDUB smRSNGQ smrsl pLUB rzujitj smLUB rzujitj

14

WUB NGQmyQ smriGJ pUx iBTT FTik RTTzTU NQiRUx zQRik smriGJNUDUB zGUzUxT NGQzB LJRij smriGJ NDUB CGBT ajrb smrb aO GDY GUGBJ

15

ruOKuj GGLYB smruKus gglzit smLiQzB GiGJ smTRSNGQ GGLNGQ smtrsl gglli nuCu xDQLRJ iryt smsyus syus imrgj smlus iLUJ itj ixTR QRik

16

GFGiC itgi idti aCij GNDUB qrut NpRLU NGQmiC iTRLU NGQmiC azu idurutLU smdKit LBLB GNGQzB UJLYB aQNGQ myQ smRB aCU pNGzQ gurut

17

ik aY nmguK zmdlus igt aQGpQrmt URGRUx zmdlus igtaQizJ yUOY zguLYJ urgli alrib NGQmC mtrDY azu NDUB YUDRT mzu aDxTRLU NGQmiC

18

zmqrut NGQ sgrut zmtrOuqj GGLYB zmtrKus gglzit zmDTRSNGQ GGLNGQ zmdtrsli ggli zmdYyus imrgjCu zmdlus zTUYib iGmQ

19

RJ pti GNDUBz njit NUzmLUB zsdi BUSrij smTUT zmap zmuC itruK Kgm NDUB xNU itlu amj iwlgb ixRJUB itlu iNGQ nuCu nixLyJ ayzib nuCu

20

TRJ GNDUB zQRiQz njitNUzmLQ zsdi BUSrij nmguK iwUB LUxyuK iNDUB itlu iNGQ iwyJazu zmtrib GUJWUx mlyis zmtrib zib aOUB TNGQ itr gbSRB

21

smLUB GLLUx LUx aKduLU zmdtaW zmTROUxaW GNDUB qrut aQNmRTuyK URGQUx zmdtiaW zmTRUOUxaW GNDUB aY GYij NQRDQ urgl zmtrib aNJ

22

iTTRmK nyurut nyl NDUB qrut rsmnlt rijiRS RSmSB irytazu yds NDUB irlgb zGU qrut itr zmurut zml smti smNGzQaW

23

ij nqtuxDi idtlarus njlK NOQ glgyus idtlaFJ plK NOQ GLQRJ gtrugiK QLBJ GwyJ uOK ylugd smRBsmr NyNGQ aglib smdgi nuCu nyugruK nuKu

24

nCuqdmlib iwLUByuK yLGUzikKls iwUBLUx yLGUiRU rlgb iDTJ aCGT yuqyus itrguj aCBUS yNQ WrLU gugd adrij xDRB GDRB amGRB URGiRUx GDRB

25

NUzmLUBxJ isuKiT NDUB qrut iryt amgribli iryt smrtuK GNUTQmgu GNGQmyQ njit NUzmLUBxJ isuKiT GNDUB qrut mdKit LBLB GNGQzQRik UJLYB

26

zQ zmiC zmyQ zmdYlzus alrib ngitluq mni mTRLU azu azu aODUB QLBJzBJ zSNUT aRYT zSY arCi mDmRLU aQNDUB GsLijyn WriDTRLU NGQ

27

zm mDmLiQ BUSTU GNDUB iKrib pNGzQaW mOGzQ utijulu ilrib DYiK alrib ngitluK mni DmRLU ztnuK mDmDUnut nuCu NDUB qrut njit

28

imrgjiK usGLU apTCGBT urgrib apT NDUB iBTT FTik urgli apT NDUB zGU URYRij njit nijdgi GNDUB itlKaNJ NyLJ NGDJ utijulu NDUB YmRB

29

Q adgllRGi mTLiQYKu GNDUBz mwiQJB GNDUB FGiC GLNUT GNDUByLJ mtgi urgrit GNDUB iCtlu nuCuRB mgulu nCuRB mTUx UzQLRJ iryt arsiK

30

tij ngitluK mni aDxDCU NGQmyQ iwUBKgrK aWazu ngitluK mni pNGzQ gurut aWUB rurib gCuKgsi itruK aym pUx mwiQ zisGJ mwiQzB pUx GNDUB

31

nmutsib xTUTy CGBT zmDzUB zmdlus apTQDGUS BUCiTL iOGzQaW nisurut nili NGQmiC ayiYJ imrgjiTL iwUBTr ngitluK mni ayTUx NUTQ mgu gtJmU

32

zUB yRUCsQDT iKly zmdYyus iKnus aCC iyiYJ zTUrib zmDYiQxJaO gusLU iDLUW aQNGQ iDGLQRJ iDTUTngl GLQRJ niCRUJ xTUTyU idgtUJLpU NGDJ ngitluK

33

idmgtrib ayiYB ayzij iTRUNUx xTRzuj aOSmLJ aOiQRJ itlu aOTLU idgt pnib TGRUT glmdK ygb lisngj WCu itlu aOTLU idgt pnib GTzUB RTmJaRBYi itniK itlu

34

ngitluK iDRB pzt nr aFkz nKriGLU zmDzUB atluK NUGRJigrut iFJiN iwUBiGJ nKriGLU UxRJBrj arsiKaO zmDYiQxJaO gusLU zisrilibpUx rlgb qrut niqdgt

35

NUxRJB ngitluK zmdYyus aDYijayUS alrib niNGQ zmDSB aDU GNDUB zQRik piRUJ aGUT GYij nmguK niKus GRQ imTB quyus zmdlus apTzQRik ayiYJ

36

sgrut aQLijLU zmTL nili zmtrlu niNGQ zQRik iTRU UJis niQLDU GRGDQ ynUxRJB adqdgtLU iDWS URYDU griK iTRUNUx gr rib idgt UJLpU pnib

37

TzUBUGYB idgtpnib TzUBUGYB ngitluK zmdYyus itlK aCRUB aDUCLUB usus NGQ sgrut zmDSBaDU GNDUB sgrut zmDiRUJ aCK gzgustr aGUT

38

...UQ aDRBT GNDUBLU idKCipUx NDUB sgrutaRQ zmTLnili zmtrlu aOniNGQ iDTUTngl GUxTUTz ixRJUB NGQ sgrut priK aNJaO iDzwizu nisiK iTzTUT

39

r isiKQLBJ itrxUJ iQUz xRUT iT usyzib iDRB apTsryK smLUBiGJ NDUB sgrutaRQ arsiKaO zmdlus igt aQGpQrmt aCK gzgu uWij njitnijti NDUB QDGUS

40

pRUJ aNJ YmL YmrluaO GNDUB sgrutaRQ Ymgt pnib niTQ iCLYpL YmYyus YyusGLU zmTi urutri nrz gngitluK pnKu aKduGO itrYmgt ayzib rpL

түрік бітік мәтіні

1

zmdYyus aDYB xDiGmT iwUBiGJ ilKr RURBrur NDUB xLRQ ayiYJ zTUitij ngitluK itrulK pUx nimRBnib smrulu pUxnir YmYyus alrib xTUTUYUx alrib

2

niQ iCLYpL itrRUJYJ QRiQrib ngitluK zmdYyus atluKaRQ iwUBiGJ NDUBz zmTL zmtrlu GUxLRQ iDWS URYDU griK idgt UJLpU pnib niQ iCLYpL itrRUJYJzTU adYyusLU ngitluK

3

pnibniQ iCLYpL ngitluK zmdYyus alrib NDUB lgzi aOixTLUB igKigli NDUB aOixTLUB GYmQ ili NGQmiC iwUBxJaO NDUBz iDTUT grbtlz idgtUJLpU pnib

4

zmdYyus aDkLBUGUT Kliy zmdYyus iLUJYib aQLajrib iwUBiGJ nuCu niQGLUB rij iryt itr mNDUB utnK NDUB zGUzUxT itlu NDUBlgzi idsut aOTLU i

5

iDWS grrib pgt UJLpU pnib nizGJz ngitluK zmdYyus alrib zd aDQGLYUQ itnK iDLCLik grWtij aOisiYtus iDWS griTL idgt UJLpU pnib GQNmz ngitluK

6

qrut zmdYyus aOiYB YUC Wtrut zmTL nili zmDWS nisus iDWS idgt pnib GTNmz ngitluK zmdYyus alribzGU aDiCLUB WCu itluaO NDUB zd iDixT argigrzUxT

7

ngitluK iDRB GUDRU iGJzGU zmTiQ UJLYBgb ngitluK zmDQYTus URGzGU ayizJ pLYiQ NGRUQiGm itluaO usLUiDmRB akiLB iDWSgriK idgt pnib nizGJz ngitluK zmdsyus alrib zGU adzDQ itngz Wsib zmtrluprg aOiGUJ ngitayUT grNU UGpL YGUrib aRyUT pTG ngitluK nisus smlKazU itri CwUBQLBJ iDTYmQQD NDUB

8

ngtr CwQUTJ aTLUJ aDTRUJ iglu itriCwUByuK igrit amjaWUB mRLJWUx mnuylK mrlK mrlgu UJLU NUTQmgu idmrib GUDRU iDWS nrzUxT pnib niQzsgu

9

smurut ilglu pUx iLGUisiK RSJ irytdu mOQSmzu iwUB gtzmlib rlib gtzmruK mzuK ruruK mOQS mzu iwUB KgrK ngitluK mni zgtr iCtlu pUx rsrxJ ngitluK

10

UJLYB NDUB iBTT FTik iCTGis iCGUJ mOQS pitiCwLUB QLBJ iYQizuK mNDUB mrlgb mNLGU mnugjnJ UJLU DYiK mOQS idGTQ mOQS UROJ rslK TGis atlyuK aDit rslKYJ adzuK mOQS aW

11

itlK NQRTLGU nuysKn aODUB sLUQRQUB rKCrb DGUS aQDQSTB nuK aJRUQ itlK nlub aOGQ uput itrulK zsKgrK YmuKNUTL iGnmutrib itlK yKil ijsi aOGQCGBT itlK nuysRDU

12

itlK nuysyC iNQiC NGQ CGBT iCugti YTgtib amGTRJ zdb iCugti QRB itlK RUCUWNi YUDRT aOGQ zQRik itlK iCGmT aglibzGU iCGmT CRQm aOGQ sgrut mLGU xNU

13

itulK rbtl NGJUT giCzdb aWUBQRBYT TwUB yYJitijxTR QRikizu ngitluK zmDTLpUx aQzTUitij JWtij aQLij niCib nYTgtib nizdb niQRB zmtrutr GUJ aQzTUitij JWzQUT iDCU iKmrgj itij aQLijFUx ngitluK

14

iCiKdgrit iryt zGDRBaCU zgtr rudgi adgj aDzyNUGJT aDzyNLGU RGi mditib ngitGLUJ pUx aQmaT UB aQYTUB pRLU nuK imrgij mditib ngitGLUJ isiT ngitluK amgtib gtib aWUB

 түрік бітік мәтіні

1

mtr ... ... mtrbGTa ... NQRTNGRJap UWn .. TRLUidzuuqgngitluqmni aQixJNGQaglibqrutnCuqtribgCuq gisi ... ngitluqmni itruDGLUNDRUx

түрік бітік мәтіні

1

zTU rlgbxRJUBTQRT aJRij rlgbTipDY ijrib mNDUB mYGU iKrib mNLGU mnugjni UJLU lgdis itKut NmBS mTRLU aKduUB NGQ aglib qrut YmLUB adiryt gtiryt

2

rruK aym pUx NDUB iKrCi aO URyisUTRU nut URGRij ayiksTB nuK URGiRUx URyisUTRU nuK urgrib aQSGUT nuK urgli aLyit iDGTQ dis itugd nmBSUB iNDUB irlgb zGUzUxT

3

zguuWj URGiRUx mdmgt gCiK aKtuput mdlus igt aKnsr zUxT urgrib mdmgt gCiK aQJULT mdlus igtaQizJyUOY urgli xJyUB atli RSRLU Yij nqtu NGQ qrut xJGF iTmLU mdti pUx

4

alrib NDUB CGBT pRLU adrijUB YmrYij nqtu rij QSTUTli smr xJidi gij aDYij nqtu mDTRUJ igt aKrij aWUB mdlus igt ayirij UxRJBrj URGRij mdlus igt aQGpQrmt aCK

5

smr rujuaOglibGF arsi aDxOUx URGJ smr riTUGJaW GNDUBQRi pR niG QYmj NBS giCus smr QYmij isiG giCus iBS NDUB CGBT ruribaW zSyUB JTUx itgsi YmuK NUTL mtlzut

6

ntlgut Yij JGUC ajrib yKslu NDUB qrut gtlu NDUB qrut suq pRUTR ayisiG QYmj ayiBS giCus Ymr zmDik igt ayiqsib iNDUB iYGU RSLyJ isiKrib smrzmTRUJ gisiKpL ugd gisiK aglib ugd

7

gtlu iYiKYKu pRB URGJ pL GBSLU isiK zmlib glib smr RURUGYUB aWpit ruribiG ugd rsr LGJ ruribiG QLBJ rsrQRi smr RURUGYUB aW isiKGF aOgKslu NDUB qrut rsitniJNUx izJ

8

NyGO nszmu QsCa RSDUT rib nszmuQSUT QsCa nsQQRxT NDUB qrut nsiCTRLU aTUTli ugyb RSRLU Yij nqtu xJGyUByn RSi YKrit YQR pRLUrij nKutu nsiCtlu NDUB qrut RSRB urgrjLU

9

pRLU NGQ mTRLU NGQ nuCuRBmTUx mni nuCu nixDQLRJ iryt gtrRUJRUJ ulu URUT pUxJS rij iYmLQaO GTLR GOQL aOpUx GDRB UJSrij niTmL niBS NyNGQ Ymdgi nuCu

10

amj nyKslu pLyJ mTRU aOUB NyQSTUTli pr... qrut ydis iNUB NDUB rlgb qrut UGRBdgi aDmBSUBUz mwiQ Yuq GNDUBn mwiQJB GNDUB FGiC mDTRBUx pUx GNDUB FGiC xJ

11

iDmis NmBS ynm mtzdb mtrulK iCzdb aOGQ C...b nm nisiCwyJ ugrlgb amgruK aKdub rlgb NDUB iTm qrut ylib uruKRy mTRU aQYT ugyb rsr mBS ynyn mTRU aOUB

12

YTugyb ylib uruK iNUB igt ayiTT L... NmBS iKtlyuK mDTiQUTYT mTRUTRU zdb GiWD niYT niCi mTRUTRJ QRBGiWDRy iTi giCzdb iKrCi yNGQ CGBT

13

tGLUJ isiT amgtib gtibUB m.... YTLU ylibaW pruKiNmditib mDTxT YTugyb itrjgri rsri itrjgrr aQTU rijgrUB mDTixT

14

ngit GLLUJ mdtib YT ... iryt urguj ngit mgb .... UB TGJUT amGJ NisRQ... rutNimRB NiYiG niYmuK NiNUTL yngitluK

түрік бітік мәтіні

1

NDUB

2

NDUB rlgb

3

...ib ngitluK ij...

4

mDSB NmT

5

mzu

6

ulu

7

...ib





Күлтегін бітіктасының  I –бетіндегі мәтіні  ( I . 1- 40 ЖОЛ)


Жоғарыда  Көк Тәңірі,

Төменде қоңыр Жер жаратылғанда

Екеуінің  арасында  адам баласы жаратылды.

Адам баласын билеп ата-бабам Бұмын қаған, Естемі қаған отырды.

Олар билік етіп

Түрік халқының Елдігін, төрелігін  ұстай білді, жетілдіре білді. 

Төрт  тараптағылар  барлығы жау болған еді, оларға  найзалы әскер аттандырып

төрт тарап барлық халықты бағындырды, барлығын тыныш етті.


Басы барлардың басын игізді,

Тізесі барлардың тізесін бүктірді. 


Күншығысқа  Қадырқан- тау орманға дейін,

Күнбатысқа  Темір Қақпаға дейін жорытқан еді.

Осы екі аралығында иесіз, биліксіз жүрген

Көк Түріктер отырған еді.


Білікті қаған еді. Ұлы алып қаған еді.

Бұйрықтары (бұйрық орындаушылары) да  білікті еді. Олар да алып еді. 


Бектері  де, халқы да түзу адал еді.

Сондықтан Елді  осылайша басқара білген  еді.

Елді басқарып,  Төрелік билік орнатты.

(Ол бекзаттар) жоғарыға (Тәңіріге ұшты ) қайтыс болды.

 (Оларды) жоқтаушы, жылап сықтаушылар

Күншығыстан Бөклі Шөлді  елінен (Корея түбегінен)

Табғач-қытайдан, Аварлардан, Римнан,


Қырғыздан,  Үш Құрықаннан

Отыз Татардан,  Қытаңнан,  Татабылардан

Осыншама халықтан (өкілдері) келіп

жоқтауға, аза тұтуға қатысты.


Олар атақты қаған  еді.

Олардан кейінгі інілері  қаған болған еді.

Ұлдары да қаған болған еді.


Сонда інілері  атасындай жаратылмады, 

Ұлдары  әкесіндей жаратылмаған еді.


Біліксіз қаған болып отырған екен.

Қорқақ қаған болып отырған екен.

Бұйрық орындаушылары да  біліксіз, қорқақ болған екен.

Бектері және халқы да адалсыздықпен жүрді.

Қытайларға басындырып,

Оларға арбалғандығы үшін

інілі әкелі кектесіп жауласып,

текті бек  мықты  халықты тоздырып,

Түрік барлық халықты бытыратып,  

Елін  бұзып, елдігінен айырып,

Қағандықты орнатқан қағандарын жойды.

Қытайларға

Бек мықты ұлдарың құл болды,

сұлу қыздарың күң болды.


Түрік бектері  Түрік атын ұмытып,

Қытайсымақ  бектер болып, 

Қытай аттарын ала бастады,

Қытай  патшасына бағынды,

елу жыл қытайға ісін күшін берді, қызмет етті.


Күншығысқа қарай

Бөклі қағанға дейін соғысты.

Батысқа  қарай

Темір Қақпаға дейін  соғысты.


Қытай патшасына

Елін, төрелігін билетті.

Түрік қалың халық

сонда бүй деген екен:

« Елді халық едім. 

Елім  енді қайда?

Елімді кімге берермін?

Қағанды халық едім.

Қағаным енді қайда?

Қай қағанға  ісімді, күшімді  берермін?» деген екен.


Сөйтіп, Қытай патшасына  жау болды. 

Жау болып, қарсы көтеріліп,

тағы да бағынды, құрып бара жатты.

Осыншама ісін, күшін бергеннен бері түсінбеді, сақтанбады

Түрік барлық халық  азып тозып, ұрпақсыз болып жойыла бастады.

Сонда жоғарыдағы 

Түріктің Тәңірісі, Түріктің киелі  Жер-суы  бүй деген екен:

«Түрік барлық халық  жоқ болмасын деп, халық болсын деп» 


Әкем Елтеріс қағанды

Шешем  Елбілге қатұнды

Тәңірі төбесіне көтеріп,

жоғары таққа отырғызған еді.

Әкем  қаған он жеті батыр  ерді жинады,

жорыққа аттанды деп  күллісі естіп,

қаладағылар далаға беттеді,

таудағылар  таудан түсіп,

жиналып  жетпіс батыр ер болды. 


Тәңірі күш-қуат берді,

әкем қаған  жауынгерлері

бөрі-қасқырдай болды, 

жаулары қойдай болды, 


ілгері,  кері  соғысып жиналғаны

жеті жүз ер болды.

Жеті жүз ер болып

елсіреген, қағансыраған халықты

күңденген, құлданған халықты


Түрік төрелігі, азып-тозған халықты

Ата-бабамның  төрелігіндей  етіп жаратты жасақтады. 


Төлес,  Тардұш  деген екі қанат халықты сонда орнатты. (Ол екеуін)

Йабғұ,  Шад   деген екі билікке берді.


Оңтүстіктегі Қытай халқы жауымыз еді.

Солтүстіктегі  Баз қаған билеген  Тоғұз Оғыз халқы да жау еді.


Қырғыз,  Құрықан,  Отыз Татар,  Қытаң,

Татабы бәрі де  жау еді.

Әкем қаған бұнша.......

қырық жетіден астам  жорық жасады,

жиырма рет соғысты.


Тәңірі жарылқап, 

Елдікті ел етіп орнатты,

қағандықты қаған етіп орнатты.


жауды басып, тыныш етті,

тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.


әкем қаған..................................................

төрелікті қалпына келтіріп, (Тәңіріге) қайтыс болды.

Әкем қағанға арналған балбалдарды (тас тізбектерді)

Баз қағандікінен  бастап тікті.


Ол төреліктің  үстінде  атам қаған отырды.

Атам қаған отырып

Түрік  халықты

барынша  жақсы жетілдірді,

кедейді бай етті,  азды көп етті,

Әкем қаған отырғанда

өзім Тардұш қанат халқына  шад болған едім.

Әкем  қағанмен  бірлесе


Оңтүстікке қарай Жасыл өзен (Сары өзен-Хуанхэ) Шантұң жазығына  дейін соғыстық, 

күнбатысқа қарай Темір Қақпаға дейін  жорық жасадық.


Көгмен (Саян) тауын  асып Қырғыз жеріне дейін жорық жасадық.  

Барлығы жиырма бес рет жорық жасадық. Он үш рет соғыстық.


Елдікті ел етіп орнаттық,

Қағандықты қаған етіп сайладық,


тізесі барлардың тізесін бүктірді,

басы барлардың басын игізді.


Түргеш қаған

өз түрігіміз , өз халқымыз еді, олар білмегендіктен, 

бізді «жау» деп жаңылғандықтан қағаны өлді.

Бұйрық орындаушлары мен бектері де өлді.

Он-оқ  халқы  қиыншылық  көрді.

«Ата-бабамыз мекен еткен, билік еткен  

Жер-Су иесіз болмасын» деп,

аз халықты жинап....................................

... Барысбек еді.


(Оған) қаған атағын, сонда  біз бердік, 

Сіңлімді ханшайымымызды, біз бердік.


Тақтағы қағаны жаңылып, өлді, халқы да  күң, құл болды.


Көгмен  жер-суы  иесіз қалмасын деп,

Аз Қырғыз халықты

жарат...........................................

жаңа(дан) біз бердік. 


Күншығысқа қарай  Қадырқан-тау орманын асып

халықты соншама мекен еттік,  соншама орнаттық.

Күнбатысқа қарай  Кеңү-Тарманға  дейін 

Түрік халқын  соншама мекен еттік,  соншама орнаттық біз.


Ол кездерде  құл құлдықта болған,

күң күңдікте болған еді.

 інісі атасын білмеуші еді,

 ұлы әкесін білмеуші еді.

Сонша тыныш еткен еліміз төрелігіміз бар еді.


Түрік Оғыз бектері халқы  естіңдер!

Жоғарыда  Тәңірі баспаса

Төменде  Жер айырылмаса


Түрік халқының Елін,  төрелігін

кім  бұзар....

/.........Түрік халық  .........../

Өкін! Жиналғанын  үшін

Білікті қаған болған еді.


Игі Елің  өзі жаңылды,

Қорқақ  куыстай болды енді, 


Қарулы  қайдан келіп, тағы да басынды,

Найзалы  қайдан келіп, шанышып өтті,


Ұйық Өтүкен жері / түрік/... халық  мекен еттің

Күншығысқа қарай жеткенінше  

жеттіңдер,

Күнбатысқа  қарай жеткенінше жеттіңдер,  

Жеткен жерінде  игілік болды ма?


Қандарың суша ақты

Сүйектерің тауша үйілді


Бектік ұлдарың құл болды

Сұлу қыздарың күң болды


Білместіктен , қорқақтықтан болар!

Атам қаған қайтыс болды.

...бас етіп,

 Қырғыз қағандікінен балбал тікдім.


Түрік халықының 

ат-атағы жоқ болмасын деп,

әкем қағанды

шешем қатұнды таққа көтердік.


Тәңірі Ел беруші

Тәңірі Түрік халқының

Ат-атағы жоқ болмасын деп,


/өзіміз ол Тәңірі .../

қаған отырғызған  еді.

Мықты  халыққа  ие болып отырмадым


Ішінде ас-тамақсыз  (қарны аш) 

Сыртында тон-киімсіз (киімі жоқ)

Жабайы,  қорқақ халық  кезінде таққа отырдым.


Інім Күлтегінмен  бірге  сөзге бекідік.

Әкеміз атамыз  орнатқан

Халықтың   ат-атағы жоқ болмасын деп


Түрік халқы үшін

Түнде  ұйықсыз жорыттым

Күндіз күлкісіз жорыттым


Інім Күлтегінмен бірге

екі шад бірлесе отырып, 

өліп-тіріліп  елдікті орнаттық.


Сонша орнатып

біріккен халықты от-судай қас етпедік.

/мен....................жер жерден / бар еді.

Халық өлі-жітіп жаяу-жалаңқай тағы да  келді

халықты игі етейін деп


солтүстіктегі  Оғыз халыққа қарай

күншығыста  Қытаң, Татабы халыққа қарай

оңтүстіктегі Қытайға қарай


ұлы жорық он екі реті жасадым, соғыстым.

Содан  Тәңірі жарылқап

құтым бар үшін

үлесім бар үшін


өлермен халықты тірілтіп  жеткіздім

жалаңаш тозған  халықты тонды

кедей халықты бай қылдым

аз халықты көп қылдым

ығы-жығы (абыр-сабыр)  Елдікті қағандыққа жеткіздім. 

төрт тараптағы халықты көп тыныштық еттім  

жаусыз қылдым, көпшілігі  маған  бағынды.


істі күшті берер осыншама

төрелікті орнатып беріп


Інім Күлтегін, өзі сөйтіп қайтыс болды.

Әкем қаған қайтыс  болғанда,  Күлтегін

жеті жаста қалды. 

Ұмай текті шешем қатұнның құтымен

інім Күлтегін ер атты болды (батыр ер атанды).

Он алты  жасында әкем қаған

Елін төрелігін сонша орнатты.


Алты Чұб (өлке) Соғдыларға қарай

Жорық жасадық, оларды қираттық.


Қытайлық  Он-Тұтық бес түмен (елу мың)

әскерімен  келді, (олармен) соғыстық.

Күлтегін жаяулыларына қарсы шапты. 

Он-Тұтық Йорчынды қарулы қолымен бағындырды.

Қарулыларымен  қағанға енші етті.

Ол әскерлерді сонда жоқ қылдық.


Жиырма тоғыз жасында

Чача-Сүнкеге қарсы соғыстық.

Әуелі  Тадқыш-Чұрдың боз атын мініп шапты, ол ат сонда өлді.

Екінші Ышбара Йамтардың боз атын мініп шапты,  ол ат сонда өлді.


Үшінші  Йеген Сілбектің  кежімді торы атын мініп шапты,  ол ат сонда өлді.


Сауытына,  желмесіне жүзден астам

оқ тиіпті,  бетіне, басына бір тимеді.

Шабуылды Түрік бектер көп білерсіздер!

Ол әскерді сонда жоқ еттік.

Содан  кейін Байырқұ жеріндегі  Ұлық Еркін жау болды.

Оны тағы  Түргі Йарағұн көлінде талқандадық.


Ұлық Еркін азғана ерін жинап қашты. 

Күлтегін ……………………………….

жасында Қырғызға қарай жорық жасадық. 


Найза  батар, қалың  қарды сөгіп

Көгмен тау-орманын айнала жорытып


Қырғыз халқын  қуалай  бастық.

Қағанымен Сұңа тау-орманында  соғыстық.

Күлтегін Байырқұдың /ақ айғырын/

мініп ұмтыла  қарсы шапты. 


бір батырын  оқпен атты, екі батырымен айқасып шаншып өлтірді.

Ол шабуылдағанда   Байырқұдың ақ айғырының бел-ұршығы үзілгенше  сермепті.


Қырғыз қағанын  өлтірдік,

Елін бағындырдық,  ол жылы Түргеш ............

доғалай Ертіс өзенді кешіп өтіп жорыттық.

Түргеш халқын қуып отырып бағындырдық.


Түргеш қаған әскерлері  Болчұ жеріне

қаптап, қалың болып келді ,  (олармен) соғыстық.


Күлтегін  Башғұдың  боз атын  мініп Башғұдың боз аты ..........тіресті...

екеуін өзі басып жеңді,  содан тағы да шабуылдап  кіріп

Түргеш қағанның  бұйрық орындаушысы 

Аз тұтұқты әскери қолымен  ұстап алды.


Қағанын сонда өлтірдік,  елін бағындырдық.


Қара Түргеш халықтың көбі бытырап қашты,

Ол халықты Табарда/ қо............../

Соғды халқына шауып жетеміз  деп  Інжу (Сырдария) өзенді өтіп,

Темір Қақпаға дейін жорық жасадық. 


Сонда  кері Қара Түргеш халық жау болған екен.

Кеңереске қарай  жеттік.


Біздің  найзалы әскерлердің аттары арық,  азықтары жоқ еді

Қорқақ  кісі ер..................................

алып  батыр ер бізге шапқан еді

сол кездерде  өтініп,


Күлтегінді аз  батырларымен  шабуылдаттық

Ұлы соғыс  жасадық.


Алып Шалчы ақ атын мініп шапты,

Қара Түргеш халықты  сонда өлтіріп, бағындырдық.

Жорытып....

 

Күлтегін бітіктасының  II –қапталындағы  мәтіні

( II .1-15 жол)

 

.............бірлесе Құшы-Тұтықпен  соғыстық,

батыр ерлерін  көп өлтіртіпті.


Киіз үйін,  барлық мүлкін  көп әкелді.


Күлтегін жиырма жеті  жасында

Қарлұқ халқына жетіп барды

Олар  жау болды.


Тамақ Ұйық басынlа жорық жасадық.

Күлтегін ол соғыста отыз жасар еді.


Алып Шалчы  ақ атын мініп шапты.

Екі  батырын  қуалай шанышды,

Қарлұқты жеңдік, басып алдық.


Аз халық жау болды,

Қара көлде жорық жасадық.

Күлтегін отыз бір жасар еді.

Алып Шалчы  ақ атын мініп шапты


Аз Елтеберді тұтқындады,

Аз халық сонда жоқ болды.


Атам қаған

Елі  қарбалас болғанда

Халық,  Елі екіге бөлінгенде


Ізгіл халықпен  соғыстық.

Күлтегін  Алып Шалчы  ағын мініп

/шапты/ ол ат сонда құлап түсті.

Ізгіл  халық  өлді, жойылды.


Тоғыз Оғыз халық  өз  халқым еді.

Тәңірі Жер   бұзып жібергендіктен жау болды.


Бір жылда бес жолы соғыстық.

Ең  ілкі (әуелі) Тоғұ балықта соғыстық.

Күлтегін Азман ағын мініп

ұмтыла шапты. Алты батырын  шанышды


Әскер сыртында жетінші батырды  қылыштады.

Екінші Құшлықықта  Едізбен соғыстық. 

Күлтегін Аз қоңырын мініп

ұмтыла шапты, бір батырын шанышды.

тоғыз батырын  иіре бас игізді.

халқы  сонда өлді, жойылды.


 үшінші Болчұда

Оғызбен соғыстық. 


Күлтегін Азман атын мініп шапты,

шанышды. Ұчұш басында соғыстық.


Түрік

Халық  Адыр Қамыста қорқақ болып еді. Үстінен түскен әскерлерді


Күлтегін бытыратып,  Тоңра деген бір ру

алпауыт он батырын, Тоңра тегін жоқтауында иіріп өлтірдік.

Бесінші Езгенті Қадызда Оғызбен соғыстық.


Күлтегін Аз қоңырын мініп

шапты,  екі батырын шанышды


қалаға бармады, оған жетпей  ол әскер  сонда өлді, жойылды.


Мағы Қорғанда қыстап,  жазында

Оғызға  қарай әскер  жібердік.


Күлтегін киіз үйді бастап  сақтап отырды.

Оғыз жауы орданы басты.


Күлтегін

«Өгсіз» («анасыз жетім») ағын мініп, тоғыз ерін

шанышды. Орданы бермеді .


Анам қатұн (ханшайым), одан кейінгі  аналарым

Енелерім, келінім, ханшайларым


Мұнша тағы тірідей күң болар еді.

 Өлікке кетіп  жолда жата қалар еді

Күлтегін жоқ болған болса бәріміз өлер едік.

Інім Күлтегін жетпестей болды (қайтыс болды).

Өзім сағынып қайғырдым.

Көрер көзім көрместей,

Білер білігім білместей болды.

Өзім сағынып қайғырдым.


Өд (ажалды) Тәңірі жасайды

Кісі ұлы бәрі өлгелі туған екен.

сонша сағындым

Көзден  жас ағып тоқтамай 

Көңілде уайым тұрып тарқатылмай

Үнемі сағындым (еңіредім)

Қатты сағынып қайғырдым


Екі шад, одан кейінгі  інішектерім,

ұлым, бектерім, халқымның


көзі қасы қорқақ болар-ау

деп қайғырдым, сағындым.


Жоқтаушы сықтаушы

Қытаң, Татабы халықты бастап

Ұдұр Сеңүн келді.

Табғач қағаннан (қытай патшадан)  Ісійе Лікең  келді.

Бір түмен жібегі, алтын, күміс, 

өлшеусіз әкелді.

Түпіт қағаннан  Бүлүн келді


Кері күн батысдағы

Соғыд, Берчекер,  Бұқарақ

Ұлыстың халқынан 

Інек сеңүн,  Оғұл тархан келді

Он Оқ ұлым

Түргеш қағаннан

Мақрач таңбашы, Оғыз Білге таңбашы келді.

Қырғыз қағаннан Тардұш Інанчұ-чұр келді


Барық [1] (ғұрыптық кешен) жасаушы, бәдіз жасаушы, бітіктас жасаушы 


Табғач қағанның жиені Чең-сеңүн келді

Күлтегін  қой  жылы  он жетісі күні  (Тәңіріге) ұшты (қайтыс болды).

Тоғызыншы айдың  жиырма жетінші күні

жоқтау жосынын жасадық.

Ғұрыптық кешенін, бәдізін, бітіктасын

мешін жылы жетінші айдың  жиырма жетісінде

тұрғыздық.


Күлтегін өзі қырық артық жеті жасында болған-ды.


Тас кешенін,  осынша  бәдізшілерді Тұйғын

 Елбетер әкелді. 

Мұнша бітік бітіклеуші (жазу жазушысы)

Күлтегіннің аталығы Йолұқтегін бітікледім (жаздым).


Жиырма күн отырып бұл тасқа бұл белгіні бәрін

Йолұғтегін бітікледім ( жазып қашадым).


Жылар ұлдарыңыздан, тұйғындарыңыздан

игі де игі -дүр еттік, 

ұшырып жеткіздік.


Тәңірі тірілерін  қорғағанша !

кері жақтан ................еді

Інім Күлтегін өлді....................

істі күшті берген үшін

Түрік Білге қаған жоқтауына

інім Күлтегінге  көзші(қараушы күзетші) отырғыз/дым/.....


Іненчү Апа Йарған  Тархан атағын бердім/................?/

 

Күлтегін бітіктасының   III – қапталындағы мәтіні

( III .1-15)

 

 

Тәңірiтек  Тәңірiден  болған

Түрiк Бiлге қаған 


бұ шаққа  отырдым,

сап сөзiмдi  түгел есiтіңдер, иiліңдер !

кейінгі iнiшектерім, ұлым,

бiрiккен  оқ-руым,  халқым!


бергi (оң қол)  шад апыт [2] бектер

арғы (сол қол) тархат [3] бұйрық бектер


Отыз ………………………… 

Тоғыз Оғыз бектерi халқы! 

бұл сап сөзімді

игiлікпен есiт !  

қатты  тыңда !


ілгерi (алдыға) күн шығысқа 

бергi (оң жақ )  күн ортасына (оңтүстікке қарай)


керi  жаққа қарай күн батысына

арғы (сол қол ) жаққа қарай түн ортасына  (солтүстікке)

cонда  (осы) iшіндеіг  халықтың  бәрі 

 маған тобымен ерген,  осынша халық!

бәрін көп  еттiм, 

осы сөздерімде  қателік (аңқаулық) жоқ !

Түрiк қаған Өтүкен тауында

отырса, Елде мұң жоқ


Шығысқа  Шаңтұң жазығына дейін  жорық жасадым. Теңiзге сәл жетпедім.


Оңтүстікке Тоғыз Ерсенке дейін  жорық жасадым.

Тибетке сәл жетпедім.


Батысқа  Йенчү (Iнжу) өзендi


кешіп, Темiр  Қақпаға  дейін  жорық жасадым.


Солтүстікке  Жер Байырқұ жерiне

дейін жорық жасадым. Мұнша жерге дейін жорыттым.


Өтүкен тауында жақсы иесi жоқ екен

Ел тұтар жер Өтүкен тауы екен


бұ жерде отырып, 

Қытай халқын да

жөнге келтірдім.


Алтын, күмiс, арақ,  асыл затты шексiз

сонша беріп жатқан қытай халқының

сөзі  сүйкімді

жібегі жұмсақ екен.

 

Сүйкімді сөзімен,  жұмсақ жібегімен  арбап

Алыстағы  халықты сонша  үйір етіп тартар екен.


Жақын қоныстанған соң ,

Аңқау адамды  өзіне сонша үйір етеді екен. 

Игi бiлiктi кiсiні, игi алып кiсiнi  жолаттырмайды екен.


Бiр кiсiні  жаңылдырып  руына, халқына тіпті  бесігіне дейін  құртып жояды екен.  


(Қытайдың ) сүйкiмдi сөзi, жұмсақ жібегіне арбалып , барлық  Түрiк халқы өлдің!  


Түрiк халық өлмес үшін

Оңтүстікте  Шұғай  тауы Түгелтен

жазығына  қонайын десер


Түрiк халқын өлермендей   етіп

Аңқау кiсiні сонша азғырар екен !


«Жырақ  алыс болсаң  жаман жібек берер,

Жақын болсаң  жақсы жібек берер»


деп сонша азғырған екен.

Білік білмес кісі ол  сөзге еріп, жақындап барып бәрі  өлді. 

ол жерге қарай барса


Түрік халық өлерсің

Өтүкен жерінде отырып


Олай-бұлай кенеліп жүрсең  мұңын жоқ ғой!

Өтүкен тауында  отырсаң 

мәңгі Ел ұстап  отырушы едің!


Түрік халқы ,  тоқ таза болыпсың!

аштық тоқтықты  ойланбассың!

бір тойсаң  аштықты  ойланбассың!


соншалықтығын

үшін игі еткен 


қағанның сөзін  алмадың!

Жер-сай салаға кете бардың!

 көп сонда арыдық , шаршадық!


сонда қалғаны Жер-сай салаға  көп тұрып

 өлі-жіті халге жеттің!


Тәнірі жарылқадығын үшін

 өзім  құтым бар үшін қаған  (тағына) отырдым.


Қаған  болып

Жоқ шығай  халқты көп өзгерттім.


Шығай-кедей  халықты бай қылдым

Қандай  халықты ұлғайтып көбейттім.


Айтар  бір ауыз бұл сап-сөзімде  игі бар ғой!

Түрік бектер халық бұны естіңдер!



Түрік халқын  жинап  теріп,

Ел тұтсақ  деп оны бұнда тасқа ұрдым .

Жаңылып өлерсің ! және

мұнда ұрдым

Қандай сөзім болса мәңгі тасқа ұрдым!


Содан  көре біліңдер!

Түрік ендігі халқы,  бектері !


Бұл шақта  көруші бектер де

жаңылғандарыңмен  мәңгі тасқа  ұрдым!


Қытай қағаннан  бәдізші келтірдім.

Бәдіздеттім.

Менің сөз саптауымды сыйдырды!

Қытай қағанның ішкі бәдізшіcі

келіп  қатысты


Оларға  ажарлы барық(кешен) жараттырдым

Ішіне сыртына  ажарлы бәдіз ұрғыздым.


Тас тоқытдым, көңілдегі сап-сөзімді

/ол тасқа ұрғыздым .

Он оқ ұлыңа

ат аттарыңа  дейін  көріп біліңдер!.

Мәңгі тас тоқытдым

Бұл  тұрақты   жері жазық. 

Батыр  ер тұрақты   жерінде болса екен деп,


Тұрақты  жерде мәңгі тас тоқытдым.

бітікледім (жаздым) оны көріп сонша біліңдер!


ол тасқа /тоқытдым/

бұ бітік  бітіклеуші (жазушы) аталығы Йолығте/гін/

Күлтегіннің алтынының күмісінің жібегінің

барлығының төр....................................мал қарасын


жоқтауым тұяғы (жылқысы) ............................

................................................................................


бұ...........................................................................

бегім тегін /йүгүрү?/


Тәңірі.................................................................

тас бітікледім Йоллығтегін........................

 

                 Тасбақа тұғырының бүйрігіндегі мәтін  (IV.1-7)

Халық...........................

Бектер халық.......................

.................. Күлтегін бі................

.........................басдым.......................

...өзім.......................

..өлер........................................







              
















Пікір қалдыру