«Хүйіс толгой- I, II » бітіктастарындағы брахми жазулы мәтіндер

Жалпы мәлімет

 Көне түрік дәуірінің брахми жазулы мәтінді ескерткіш тастар Моңғолия, Бұлғын аймағы, Могод сұмыны «Хүйіс толгой» деген жерде орналасқан. Кешенде  жазулы екі тас ескерткіш, тасүйінді, сандықтас (8 дана) бар, кешенде бәдіз, балбалдар жоқ.  

    Бірінші бітіктасы  көкшіл түстi гранит (өлшемі  1,54х0,41 х-0,12-0,15 м), оның бет жағында (Ха-1, 11 жол) және қарсы жақ бетiнде (Ха-2, жол саны анық емес) брахми-ескі санкскрит жазулы (тілі белгісіз) мәтін 0,1-0,2 мм тереңдікте қашалған.

    Екінші бітіктасы көкшіл сұр гранит (өлшемі: 1,61х-0,40-0,44 х0,19-0,21 м), оның бет тұсында  (Хб-1,  жол саны анық емес )  және  қарсы жақ бетiнде (Хб-2, жол саны анық емес) брахми (ескі санкскрит) жазулы (тілі белгісіз) мәтін қашалған.

    Екі бітіктас Моңғолия Ғылым академиясы Археология институтының зертхана қоймасында сақтаулы. 






Ғылыми зерттеулер

2015-2017 жж.  «Хүйс толгой- I, II» ескерткіштеріндегі мәтіндерді неміс ғалымы Дитер Мауе зерттеген. Оның пікірінше аталмыш мәтін тілі  «табғач- тоба тіліне» жақын. Бір сөзбен айтқанда протомоңғол тілінде  жазылған дегшен болжам айтты. Бұл бітіктаста  көне түрктердің   Нири  Дуба қаған дәуіріне қатысты  мәтін жазылған. Онда   Бодисатва,  буддизм дініне қатысты брахми жазуымен жазылған деген тұжырымға келген. 


Солонгод Хурцбаатар

1400 жыл бұрынғы баба-моңғол тіл.

«Хүйс толгой» бітіктасы (HT1) мәтінінің зерттеулері

Моңғолияның  Ғылым академиясында 2019 жылы 26 шілде күні тарих ғылымдарының докторы Солонгод Л.Хурцбаатардың «1400 жыл бұрыңғы баба-монгол тіл«Хүйс толгой» бітіктасы (HT1) мәтінінің зерттеулері» (Solonggod Qurčabaγatur    1400 jil-un emüneki ebüg  monggol  kele.   Küyisü toluγai-yin  bičigesü (HT1) -yin sudulul .  - Elias Verlag IMoFiF e.V. Cologne, Germany, 2019. -380) атты ғылыми монографиялық еңбектің тұсау кесері аталып өтті. Аталмыш ескі моңғол жазуында басылған еңбекте,  көп уақыт бойы сырын жасырып келген «Хүйс толгой» ескерткіш тастарға байланысты жаңа тың ғылыми зерттеудің нәтижелері таныстырылған болатын. «Хүйс толгой» жазулы ескерткіштің мәтіні мен ғылыми аудармасы, фонетикалық, фонологиялық және морфологиялық, лексикографикалық сынды линвистикалық, тарихи-деректанулық талдаулары толығымен қамтылған зерттеу жарық көрді.

Ескерткіш тастар  Моңғолия, Бұлғын аймағы, Могод сұмыны «Хүйіс толгой» деген жердегі төбешікте орналасқан болатын. Кешенде  тасүйіндінің орны бар. Қазір аталмыш екі ескерткіш тас Моңғолия ҒА Тарих, археология институтының Археология музейінде сақтаулы.

Бітіктастың анықтамасы : Бірінші бітіктасы көкшіл түстi гранит, оның бет жағында (Ха-1, 11 жол )  және  қарсы жақ бетiнде (Ха-2, жол саны анық емес )  брахми-ескі санкскрит жазулы (тілі белгісіз)  мәтін 0,1-0,2 мм тереңдікте қашалған. Екінші бітіктастың бет жағында (Хб-1,  жол саны анық емес )  және  қарсы жақ бетiнде (Хб-2, жол саны анық емес )  брахми-ескі санкскрит жазулы (тілі белгісіз )  мәтін қашалған. Бірінші бiтiктастың  биiктiгi – 1,54 м, енi-0,41 м, қалыңдығы-0,12-0,15 м. Екінші бітіктастың биіктігі - 1,61 м, енi-0,40-0,44 м, қалыңдығы-0,19-0,21 м.

Бітіктастың мәтін жазылған жазуы мен тілі:

Ескеркіш туралы алғаш рет Д.Цэнд  1967 жылы хабарлаған [1],  М. Шинэхүү 1972 жылы  тұрған жеріне барып  1974 жылы  «брахми жазулы» деген болжам айтып, 1-нші бітіктастың қол сызбасын жариялады .  Одан кейін  Нежат Диербекирли 1978 фотосуретін жариялады . 2005  және  2011 жылы Напил Базылхан   арнайы зерттеулерін   жариялады.

Одан бері  фотосуреттері мен сызбалары бірсыпыра жариялағанымен жазуы мен тілі  толық анықталмаған еді.

Германия санкритологы Диетер Мауэ 2014 жылы ескерткіштерді аранйы көріп , «Хүйс толгой-1» бітіктастың мәтіні брахми жазулы екенін толық анықтайды.  Ал, Александр Вовин ескерткіштің   мәтін тілі  «прото-моңғол // баба монгол » (tabɣač>табгач, тоба)  тілінде деп алғашқы оқылымын жасады.

Ал біз өз оқылымымыз бен кейбір ерекше көзқарасты пікірімізді Халықаралық Түркі академиясы мен  ЮНЕСКО тарапынан Париж қаласындағы штаб-пәтерінде 2018 жылдың 30 сәуір күні ұйымдастырған «Рухани жаңғыру және мәдени мұра: қадымдан келешекке түркі тілі» атты халықаралық форумда баяндаған едік .

 Біз аталмыш еңбектерді негізге ала отырып өзіміздің ұстанымыз бойынша «Хүйс толгой-1» бітіктастың мәтіні  «моңғол брахми жазулы» және тілі баба-моңғол тілінде жазылды деген қорытындыға келген едік. Төменде біз моңғол, қазақ, ағылшын, неміс, түрік, орыс тілдеріндегі ғылыми сөзбе-сөз  және мағыналық аудармаларын ұсынып отырмыз



Ғылыми әдебиет


 Цэнд Д. Шинжлэх ухааны академийн мэдээ. -Улаанбаатар, 1967. -№4. 100-р тал.

 Шинэхүү М.  Шинэ бичээс олдлоо // Түүхийн судлал. Tomus X, Fasc.1-12. -Улаанбаатар, 1974. -206-211.

Наваан Д. 1976 оны хээрийн шинжилгээний тайлан ТХГБС. -Улаанбаатар. 1976он. 

Nejat Diyarbekirli  Orhundan geliyorum  // Türk Kültürü.  1979, sayı 198-199.-321-340.

Базылхан Н. Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Енисей, Талас) // Серия:«Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері» -II том. –Алматы: Дайк-Пресс, 2005. 51.


Bazylkhan  Napil   Unknown Stone Stelas from Mongolia with  Brahmi  Inscriptions from Ancient India // India an Kazakhstan . Silk Road Synergy Continues. –New Delhi: Academic Excellence, 2011. -71-77.

Dieter Maue, Mehmet Ölmez, Étienne de La V aissière, Alexander Vovin   Earliest inscriptions from the Mongolian steppe //  60 th Meeting of the Permanent International Altaistic Conference August 27 – September 1, 2017 Székesfehérvár, Hungary, Book of  Abstracts edited by Akos Bertalan Apatoczky . Budapest, 2017.- 46 /pp. 30-32 /

Hurcabagatur Solongγod Dr.   Elias Verlag Imofif e. v., Köln Meine Mongolische Ablesung der Khüis-Tolgoi Inschriften aus der Mongolei   (zusammenfassung des vortrags) // Revıval of Identity and Cultural Heritage: Turkic Language from Past to Future International Forum (Paris, April 30, 2018). Proceedings of the International Forum, UNESCO Headquarters, Room IX, Paris, 2018. -Astana. «Ғылым» баспасы, 2018.- 31-33.

Solonggod Qurčabaγatur    1400 jil-un emüneki ebüg  monggol  kele.   Küyisü toluγai-yin  bičigesü (HT1) -yin sudulul .  - Elias Verlag IMoFiF e.V. Cologne, Germany, 2019. -380


Мәтін

 

 

«ХҮЙС ТОЛГОЙ» (HT1) БІТІКТАСЫНЫҢ МӘТІН ТРАНСКРИПЦИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚША СӨЗБЕ-СӨЗ САЛЫСТЫРМАСЫ:


1.        biti (Біз) när (-лер) kaγan (қаған) digin (тегін) šini-n (жаңа) bodisatva (Бодисатва) töröhö (туады) kaγan (қаған) boda (Бода) kaγan-u (қағанның) ukah (шығу тегін) ukaǰu (ұғып түсініп ) [1-12],

2.        ① hiri (Кері) anakaya (Анакаяа).... ,bidin (Бидин) ǰaha (Жақа) bodi (Боди) bigiyä (Бекійе) när (-лар) bäyi (бәрі) doluǰaju (жетеулеп, жеті болып) ɦügbü (күй үн дауыс,ой бірігіп) [13-23].

3.        biti (Біз) ǰilo (Жыло) nar (-лер) kara (Қара ) naya (Найа ) γong (Гүң) tuwar (Тувар) pürör (бүркер) čičiri (шатыр) pügtig (домалақ үй) nälän (қосып) [24-34].

4.        niri (Нири) kaγan-na (қағанның) kato (қатұн) nar (-лер) dägid (інілер) niri (Нири) kaγan (қаған) türüg (Түрік) kaγan (қаған) uča (себебі) dora (болған соң) tayiǰu (ұлықтарға ас беріп) [35-47].

5.        hiri (Кірі /тайпалық/) ɦärgin (Керкін) barγo (Баргұ /тайпалық/) pahiruhači (бақырушы аруақ шақырушы) ɦigbiǰü (сызылып билеп) tügäǰü (түгесіп үлес таратып) [48-53],

6.         ukabar (ұлық үлкен ) nar (-лер) kaγan ( ұлы қағанhani ( кіші ханды) ǰulaba (шам жақты) [54-58].

7.        tünü (түнү) tügäniyä (түгенійе) tuwar (Тувар) …. disatva ([бо]+дисатва) ti (    ) katon (қатұн) kaγan (қаған) pügtigči (        ) šini-n (жаңа) bodisatva (Бодисатва) töröhö (туады) kaγan (қаған) dolaǰaǰu (жетеулеп, жеті болып) [59-70]….

8.        lo(la) (   ) uča-da (себебі) bitigin (бітік-тің) kaγan-hi (қатұн-ды) tuwar (Тувар) nar (-лер) kaγan (қаған) töröhö (туады) kaγan-un-a (қаған-ға) [71-79]…..

9.        pada (Біз) niri (Нири) kaγan (қаған) türüg (Түрік) kaγan (қаған) göǰin (аруағын тілеп) ubiǰü (арбап) ǰulabaǰu (шам жақты) [80-87],

10.    darkad (дархад ) ǰäyibi (Жэйиби) uh (бұл bitig (бітік) .... säg (сэгpaγa(paγ) (паға)  .... ǰa(ǰu) (жу)  .... darkan (арулап сақтапbitibä (жаздыka (Ка) [88-100].




«ХҮЙС ТОЛГОЙ» (HT1) БІТІКТАСЫНЫҢ МӘТІНІ

ҚАЗАҚША ҒЫЛЫМИ АУДАРМАСЫ :


1.       Біздер қаған, тегін аруағынан  жаңа Бодисатва  туатынын қаған және Бода қағанның   шығу тегін  ұғып түсіндік [1-12],

2.       ① Кері, ② Анақайа, ③ ...., ④ Бідін, ⑤ Жақа, ⑥ Боди, ⑦ Бекей-лер бәрі жетеулей бірігіп, үн-санамызды бірлестірдік [13-23].

3.       Біз  Жыло-лар Қара Найа, Гүң Тувар-мен бүркер домалақ үй және  шатыр үй тігіп тұрғыздық [24-34].

4.       Нири қағанға  қатұндары інілері Нири қаған/ның/, Түрк қаған/ның/ себебі-дүр ғұрыптар жасап [35-47].

5.       Кері /тайпалық/ Керкін, Барғұ /тайпалық/ бақырушысы (қам бақсысы)  билеп, үлестерін таратып түгестірдік [48-53],

6.       Ұлықтар  ұлы қаған,  кіші ханға арнап шам жағып сөйледік [54-58].

7.       tünü .... [59] dolaǰiaǰu [70] .... not translated

8.       lo(la) ....  [71] kaγan-un-a [79] .... not translated

9.       Біз Нири қаған Түрк қаған аруағын тілеп, арбап, білте шам ұсынып сөйледік [80-87],

10.    Тархад Жейібі осы бітікті ( жазуды) ....сег паға ... арулап .......қорғай сақтай  бітігледік (жаздық) Ка [88-100].

________________

Ерекше ескерту:

1.     Аталмыш 100 сөздің транскрипциясы мен сөздердің түсіндірмелерін Солонгод Л.Хурцбаатардың «1400 жыл бұрынғы байырғы моңғол тілі - «Хүйс толгой» (HT I) мәтіннің зерттеулері»  деген зерттеу еңбегінің моңғолша түсінідірмелерін  негізге алынады. Мәтін аудармаларының дұрыс нақтылығында осы зерттеу еңбектің моңғолша нұсқасы  негізге алынады.

2.     59-79  сөздері  яғни 20 сөзднің мән-мағынасы толық ашылып зерттелмегендіктен аударылмады.

3.     Солонгод Л. Хурцбаатар осы зерттеу еңбегіндегі  көне брахми жазуымен жазылған моңғол сөздерді аударып түсіндіруге толық авторлық құқығы бар.

4.     Солонгод Л. Хурцбаатардың зерттеген HT I байырғы моңғол тілінің мәтінін қазіргі моңғол кирил жазуына түсіріп, қазақ тіліндегі алғашқы аудармасын Напил Базылхан жасады. 

 

( Bazylkhan Napil, Republic of Qazaqstan, Astana, March 3, 2019 )




 «Хүйс толгой- I» бітіктас мәтіні. Дитер Мауе (Dieter Maue) зерттеуі негізінде:

1.        bı̣tı̣-ña̤r kagan digin šıñıṇ bodı-satva to̤ro̤x 

2.        kagan bṳda̤ kaganu ukax ukaǰu xırı ̣ añakay.ı̣ tı̣n ǰa̤x bo̤dı̣ bigiy-ñär ba̤yı̣ do̤lṳ ǰa̤ǰṳ hügbü [ ? ]

3.        +? b[ı]̣ tı  ǰılo̤ na̤r  k(a)ranyaguñ tṳwa̤ pṳro̤r čıč̣ıra̤ pügtig ña̤la̤n

4.        × k[a]ga[nu?] + kato-ñar dügid  nırı ̣ kagan  türǖg kagan

5.        uč d(o̤ )ro̤ ta̤ya̤ǰṳ  xırı ̣ härgin bargo [] pa̤lxır [+]xa̤ čı ̣ higbiǰ

6.        tügǰü ukabar-ñar kagan xa̤nı ̣ ǰṳla̤ba̤ tṳnṳ tügnyä tṳwa̤ 

7.        + xa̤ [] tṳ[] to[go?]gun pügtigči śıñıṇ bodısatva to̤ro̤x kagan

8.        [+]l[] + []ı̣yṳ uč bitihiñ + + gux tṳwa̤-ña̤r kagan to̤ro̤x kaganun

9.         + pa̤da̤ n<ı >rı ̣ kagan türüg [ka]ga[n] []ı ǰıṇ ubı1ǰ  ǰa̤lo̤ba̤ǰ darkad ǰa̤yabı

10.    [ ? ]rṳn bitig + säg  pag [ + + ] j[] [ ? ] darkan ba | tı̣ ba̤ ka


 

 

Солонгод овогт Л. Хурцбаатар гуайн «Хүйс толгой» (HT1) гэрэлт хөшөөний  бичээсийн орчин цагийн монгол хэлний үгчилсэн галиг :

 

1.       biti (Бид) när (нар) kaγan (хаан) digin (дигин) šini-n (шин-ийнbodisatva (Бодисатваtöröhö (төрөх) [1-7]

2.       kaγan (хаан) boda (Бода) kaγan-u (хаан-ы) ukah (угсаа удам) ukaǰu (ойлгон ухаж[12] hiri (Кири) anakaya (Анакаяа) [8-14]

3.       .... bidin (Бидин) ǰaha (Заха) bodi (Боди) bigiyä (Бэгийэ) när (нарbäyi (бий,  бүхүй) doluǰaju (долоожааж, долуулаа болж) ɦügbü (хөг дуу, санал бодол нэгдэв) [15-23]

4.       biti (Бид) ǰilo (Жило) nar (нар) kara (Хар) naya (Ная) γong (Гүн) tuwar (Тувар) pürör (пүрөөр) čičiri (цацар) pügtig (бүхдэг гэр, өвөн овоохой) nälän(нийлүүлэн) [24-34]

5.       niri (Нири) kaγan-na (хаан-ы) kato (хатан) nar (нар) dägid (дүүд, дүүсniri (Нири) kaγan (хаан) türüg (Түрэг) kaγan (хаан[35-44)

6.       uča (учирdora (-дорtayiǰu (тайж, ихэсийн тайллага хийж) [47] hiri (Кири овгийнɦärgin (Херкин) barγ(Баргу овгийнpahiruhači (бахирагч, сүнс дуудаач) ɦigbiǰü (хэвхэн бүжиглэж) [45-52]

7.       tügäǰü (түгээж, тарааж[53] ukabar (ухаант ахас, ахас ухаантанnar (нарkaγan (хаан)  hani (хан-ыг) ǰulaba (зуллав, зул өргөн өчив) [58] tünü (Тунуtügäniyä (Түгэниэ) tuwar (Тувар[59-61]

8.       .... disatva ((бо)+дисатва) ti (ти) katon (хатан) kaγan (хаан) pügtigči (бүхдэгчšini-n (шин-ий) bodisatva (Бодисатва) töröhö (төрөх) kaγan (хаан[62-69]

9.       dolaǰaǰu (долажааж, долуулаа болж) [70] lo (la) (лу ла) uča-da (учиртbitigin (бичиг-ийнkaγan-hi (хаан-ыг) tuwar (Тувар) nar (нар) kaγan (хаан) töröhö (төрөхkaγan-un-a (хаан-ы-гаа) .... [70-79]

10.    pada (Бид) niri (Нири) kaγan (хаан) türüg (Түрэгkaγan (хаан) göǰin (гөжин, сүнсийг хүсэнubiǰü (увдислаж, сэргээн увидаслан) ǰulabaǰu (зул өргөн өчижdarkad (дархад) ǰäyibi(Жэйиби) [80-89]

11.    uh (уг)   bitig (бичиг) .... seg (сэг paγa (paγ) (пага)  ....  ǰa( ǰu ) (жа жу)  .... darkan (дархалан ариутган bitibä (бичивэй)  ka (Ка) [90-100]

 

 

  

 

Солонгод овогт Л. Хурцбаатар гуайн «Хүйс толгой» (HT1) гэрэлт хөшөөний  бичээсийн орчин цагийн монгол хэлний үгчилсэн галиг:

 

1.       biti (Бид) när (нар) kaγan (хаан) digin (дигин) šini-n (шин-ийнbodisatva (Бодисатваtöröhö (төрөхkaγan (хаан) boda (Бода) kaγan-u (хаан-ы) ukah (угсаа удам) ukaǰu (ойлгон ухаж[1-12],

2.       ① hiri (Кири) ② anakaya (Анакаяа) ③ .... ④ bidin (Бидин⑤ ǰaha (Заха) ⑥ bodi (Боди) ⑥ bigiyä (Бэгийэ) när (нарbäyi (бий,  бүхүй) doluǰaju(долоолжааж, долуулаа болж) ɦügbü (хөг дуу, санал бодол нэгдэв[13-23].

3.       biti (Бид) ǰilo (Жило) nar (нар) kara (Хар) naya (Ная) γong (Гoн) tuwar (Тувар) pürör (пүрөөр) čičiri (цацар) pügtig (бүхдэг гэр, өвөн овоохой) nälän(нийлүүлэн) [24-34].

4.       niri (Нири) kaγan-na (хаан-ы) kato (хатан) nar (нар) dägid (дүүд, дүүсniri (Нири) kaγan (хаан) türüg (Түрэг) kaγan (хаанuča (учирdora (-дорtayiǰu (тайж, ихэсийн тайллага хийж) [35-47].

5.       hiri (Кири овгийнɦärgin (Херкин) barγ(Баргу овгийнpahiruhači (бахирагч, сүнс дуудаач) ɦigbiǰü (хэвхэн бүжиглэж) tügäǰü (түгээж, тарааж[48-53],

6.       ukabar (ухаант ахас, ахас ухаантанnar (нарkaγan (хаан)  hani (хан-ыг) ǰulaba (зуллав, зул өргөн өчив) [54-58].

7.       tünü (Тунуtügäniyä (Түгэниэ) tuwar (Тувар) …. disatva ([бо]+дисатва) ti (ти) katon (хатан) kaγan (хаан) pügtigči (бүхдэгчšini-n (шин-ий) bodisatva (Бодисатва) töröhö (төрөх) kaγan (хаанdolaǰaǰu (долажааж, долуулаа болж) [59-70]....

8.       lo (лу) uča-da (учиртbitigin (бичиг-ийнkaγan-hi (хаан-ыг) tuwar (Тувар) nar (нар) kaγan (хаан) töröhö (төрөхkaγan-un-a (хаан-ы-гаа[71-79]....

9.       pada (Бид) niri (Нири) kaγan (хаан) türüg (Түрэгkaγan (хаан) göǰin (гөжин, сүнсийг хүсэнubiǰü (увдислаж, сэргээн увидаслан) ǰulabaǰu (зул өргөн өчиж[80-87],

10.    darkad (дархад) ǰäyibi(Жэйиби) uh (уг)   bitig (бичиг) .... säg (сэг paγa (paγ) (пага)  ....  ǰa( ǰu ) (жа жу)  .... darkan (дархалан ариутган bitibä (бичивэй)  ka (Ка) [88-100].

 

  

 

 

Солонгод овогт Л. Хурцбаатар гуайн «Хүйс толгой» (HT1) гэрэлт хөшөөний  бичээсийн утгачилсан дэлгэрэнгүй сэргээлттэй орчин цагийн монголчилгоо:

 

1.         Бид нар хаан тегиний сүнсэнээс Бодисатва-гийн (рид шидтэй) шинээр төрөх хааны ба Буда хааны угсаа удамыг ухааран мэдэрч [1-12],

2.         ① Кири , ② Анакая, ③ .... ,④ Бидин, ⑤ Заха, ⑥ Боди,⑦ Бэгийэ нар буй  бүгд долоон хэсгүүд цугларан хөг дуун (санал бодол) нэгдэв [13-23].

3.         Бид Жилo (Жолоо)  нар Хар Найа, Гoн Тувар-тай бүрээр цацар майхан бүхдэг (өвөн, овоохой)  гэрээ босгон нийлүүлэн [24-34].

4.         Нири хааны хатад дүү нар Нири хааны ба Түрэг хааны учир дор ихэсийн тайллага хийж [35-47].

5.         Кири овгийн Керкин (Етүгэн) Баргу овгийн сүнс дуудаач (бөө) хэвхэн бүжиглэж ихэсийн хишгийг  даяар олонд түгээн тарааж [48-53],

6.         овгийн ахас ухаантан нараас их хаан, бага ханд зул өргөн өчив [54-58].

7.         tünü .... [59] dolaǰiaǰu [70] .... орчуулагдсангүй!

8.         lola ....  [71] kaγan-un-a [79] .... орчуулагдсангүй!

9.         Бид Нири хаан Түрэг хааны сүнсийг хүсэн (гөжин) сэргээн увидаслан зул өргөн өчиж [80-87],

10.      дархад Жэйиби бээр уг бичиг .... сeг пага .... ариутган дархалан бичивэй Ка  [88-100].

________________

Онцгой тодорхойлолт:

 

1.     Тус 100 үгсийн галиг хийгээд үсэг тэмдэгийн нарийн тайлбарыг Солонгод Л.Хурцбаатарын «1400 жилийн өмнөх өвөг монгол хэл – Хүйс толгойн бичээс (HT I)  судлал» хэмээх номын монгол тайлбараар баримжаа болгоно. Орчуулгыг зөв оновчтойг ч тус номын монгол эхээр нь баримжаа болгоно.

2.     59-79-р хүртэл 20 үгийн утга агуулгыг арай гүйцэд судлаагүй тул орчуулагдсангүй.

3.     Солонгод Л.Хурцбаатар тус ном дахь брахми үсэг бичгийг монгол үгээр хөрвүүлэн буулгаж,  дийлэн тайлбарлах бүрэн эрхтэй.

Худам монголоос кирил монголд хөрвүүлсэн Базылханы Напил. (Казахстан улс, Астана хотноо, 2019 оны 3-р сарын 3-ны өдөр).

 





Пікір қалдыру