«Хүйіс толгой- I, II » бітіктастарындағы брахми жазулы мәтіндер

Жалпы мәлімет

 Көне түрік дәуірінің брахми жазулы мәтінді ескерткіш тастар Моңғолия, Бұлғын аймағы, Могод сұмыны «Хүйіс толгой» деген жерде орналасқан. Кешенде  жазулы екі тас ескерткіш, тасүйінді, сандықтас (8 дана) бар, кешенде бәдіз, балбалдар жоқ.  

    Бірінші бітіктасы  көкшіл түстi гранит (өлшемі  1,54х0,41 х-0,12-0,15 м), оның бет жағында (Ха-1, 11 жол) және қарсы жақ бетiнде (Ха-2, жол саны анық емес) брахми-ескі санкскрит жазулы (тілі белгісіз) мәтін 0,1-0,2 мм тереңдікте қашалған.

    Екінші бітіктасы көкшіл сұр гранит (өлшемі: 1,61х-0,40-0,44 х0,19-0,21 м), оның бет тұсында  (Хб-1,  жол саны анық емес )  және  қарсы жақ бетiнде (Хб-2, жол саны анық емес) брахми (ескі санкскрит) жазулы (тілі белгісіз) мәтін қашалған.

    Екі бітіктас Моңғолия Ғылым академиясы Археология институтының зертхана қоймасында сақтаулы. 






Ғылыми зерттеулер

 1975 ж. моңғол археологы Д.Наваан тапқан. 1984 ж. Қ.Сартқожа кешеннің жалпы анықтамасын  жариялаған. 2015-2017 жж.  «Хүйс толгой- I, II» ескерткіштеріндегі мәтіндерді неміс ғалымы Дитер Мауе зерттеген. Оның пікірінше аталмыш мәтін тілі  «табғач- тоба тіліне» жақын. Бір сөзбен айтқанда протомоңғол тілінде  жазылған дегшен болжам айтты. Бұл бітіктаста  көне түрктердің   Нири  Дуба қаған дәуіріне қатысты  мәтін жазылған. Онда   Бодисатва,  буддизм дініне қатысты брахми жазуымен жазылған деген тұжырымға келген. 

Ғылыми әдебиет

Наваан Д. 1976 оны хээрийн шинжилгээний тайлан ТХГБС. -Улаанбаатар. 1976он. ;  Сартқожа Қ. Орхон мұралары. Астана, 2003,  92-93 б.

Базылхан Н. Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Енисей, Талас) // Серия:«Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері» -II том. –Алматы: Дайк-Пресс, 2005. 51.


Bazylkhan  Napil   Unknown Stone Stelas from Mongolia with  Brahmi  Inscriptions from Ancient India // India an Kazakhstan . Silk Road Synergy Continues. –New Delhi: Academic Excellence, 2011. -71-77.


Dieter Maue, Mehmet Ölmez, Étienne de La V aissière, Alexander Vovin   Earliest inscriptions from the Mongolian steppe //  60 th Meeting of the Permanent International Altaistic Conference August 27 – September 1, 2017 Székesfehérvár, Hungary, Book of  Abstracts edited by Akos Bertalan Apatoczky . Budapest, 2017.- 46 /pp. 30-32 /

Мәтін

 «Хүйс толгой- I» бітіктас мәтіні. Дитер Мауе (Dieter Maue) зерттеуі негізінде:

1.        bı̣tı̣-ña̤r kagan digin šıñıṇ bodı-satva to̤ro̤x 

2.        kagan bṳda̤ kaganu ukax ukaǰu xırı ̣ añakay.ı̣ tı̣n ǰa̤x bo̤dı̣ bigiy-ñär ba̤yı̣ do̤lṳ ǰa̤ǰṳ hügbü [ ? ]

3.        +? b[ı]̣ tı  ǰılo̤ na̤r  k(a)ranyaguñ tṳwa̤ pṳro̤r čıč̣ıra̤ pügtig ña̤la̤n

4.        × k[a]ga[nu?] + kato-ñar dügid  nırı ̣ kagan  türǖg kagan

5.        uč d(o̤ )ro̤ ta̤ya̤ǰṳ  xırı ̣ härgin bargo [] pa̤lxır [+]xa̤ čı ̣ higbiǰ

6.        tügǰü ukabar-ñar kagan xa̤nı ̣ ǰṳla̤ba̤ tṳnṳ tügnyä tṳwa̤ 

7.        + xa̤ [] tṳ[] to[go?]gun pügtigči śıñıṇ bodısatva to̤ro̤x kagan

8.        [+]l[] + []ı̣yṳ uč bitihiñ + + gux tṳwa̤-ña̤r kagan to̤ro̤x kaganun

9.         + pa̤da̤ n<ı >rı ̣ kagan türüg [ka]ga[n] []ı ǰıṇ ubı1ǰ  ǰa̤lo̤ba̤ǰ darkad ǰa̤yabı

10.    [ ? ]rṳn bitig + säg  pag [ + + ] j[] [ ? ] darkan ba | tı̣ ba̤ ka






Пікір қалдыру