«Қорқыт ата» кітабы

Жалпы мәлімет


«Қорқыт ата» аңызы жалпы түрк тілдестерге ортақ кейіпкер. Ұлы ойшыл, қобызшы. Оны кейбір деректер бойынша VII-VIII ғасырларға және де IX-X ғасырларға тиесілі тұлға деп қарастырады. Көне түрк дәуірінің қайы, баят тайпасынан шыққан тұлға деп қарастырады.

«Қорқыт ата » туралы көне түрк тілінде ауызша аңыздары мен жазбаша нұсқалары сақталынған. Оның атына байланысты көптеген аңыз, әпсаналар мен музыкалық әрі фольклорлық үлгілері сақталынған. Кейбір зерттеушілер оны өмірде болған тұлға деп қарастырады.


 

Мәтін:



BİSMİ’LLAHİ’R-RAHMANİ’R-RAHIM

ve bihi nastaʻin

 

Resul ‘aleyhi’s-selam zamanına yaqın Bayat boyından Qorqut Ata dirler bir er qopdı. Oğuzın ol kişi tamam biliçisi-y-idi. Ne dir-ise olur-idi. Gayıbdan dürlü haber söyler-idi. Hak Ta'ala anuŋŋline ilham ider-idi. Qorqut Ata ayıtdı: Ahır zamanda hanlık girü Qayıya dege, kimesne ellerinden almaya, ahır zaman olup qıyamat qopınça. Bu didügi 'Osman neslidür. Işde sürilüp gide yorır. Ve dahi neçe buŋa beŋzer söz söyledi. Qorqut Ata Oğuz qavmınuŋ müşkilini hail ider-idi. Her ne iş olsa Qorqut Ata’ya tanışmayınça işlemezler-idi. Her ne ki buyursa qabul iderler-idi. Sözin tutup tamam iderler-idi. Dede Qorqut şoylamış: Allah Allah dimeyinçe işler oŋmaz, qadir Taŋrı virmeyinçe er bayımaz. Ezelden yazılmasa qul başına qaza gelmez, ecel va'de irmeyinçe

kimsne ölmez. Ölen adam dirilmez, çıhan can girü gelmez. Bir yigidüŋ qara tağ yıımnsınça malı olsa yığar direr taleb eyler, nasibinden artuğın yiye bilmez. Ulaşuban sular taşsa deŋiz tolmaz.Tekebbürlik eyleyeni Taŋrı sevmez köŋlin yüce tutan erde devlet olmaz. Yad oğulı saklamağ-ile oğul olmaz, Böyüyende sakır gider. gördüm dimez. Kül depeçük olmaz, güyegü oğul olmaz. Qara eşek başına uyan ursaŋ qatır olmaz. Karavaşa ton geyürsaŋ qadın olmaz, Yapa yapa qarlar yağsa yaza qalmaz. Yapağulu gökçe çemen güze kalmaz. Eski panbuq bez olmaz, qarı düşmen dost olmaz. Qızağuça qaymayınça yol alınmaz. Qara polat öz qılıcı çalmayınca qarım dönmez, er malına qıymaymça adı çıkmaz. Qız anadan görmeyinçe öğüt almaz. Oğul atadan görmeyinçe sofra çekmez. Oğul atanuŋ yetiridür, iki gözinüŋ biridür. Devletlü oğul

qopsa ocağınun közdidür. Ogul dahı neylesün baba ölüp mal qalmasa baba malından ne faide başda devlet olmasa. Devlet süz şerrinden Allah saqlarsun hanum size. Dede Qorqut bir dahı soylamış: Sarp yörir- iken qazılıq ata namered yigit bine bilmez, birinçe binmese yig. Çalup keser öz qılıcı muhannetler çalınça çalmasa yig. Çala bilen yigide oq-ile qılıçdan bir çomaq yig. Qonuğı gelmeyen qara ivler yıqılsa yig. at yitemen acı otlar bitmese yig. Adam içmez acı sular sızınça sızmasa yig. Ata adını yörıtmeyen hoyard oğul ata bilinden ininçe inmese yig. ana rahmine düşmese yig. Ata adın yorrıdende devletlü oğul yig. Yalan söz bu dünyada olınça olmasa yig. Girçeklerüŋ üç otuz on yaşını toldursa yig. on yaşunŋuz tolsun. Haq size yaman getürmesün, devletünŋüz

Payende olsun hanum hey. Dede Qorqut soylamış, görelüm hanum ne soyleamış: Gitdükde yirüŋ otlaqların geyük bilür. Gögez yirler çemenlerin qulan bilür. Ayru ayru yollar izin deve bilür. Yidi dere qohuların dilkü bilür. Dün-ile gerdan köçdügin turğay bilür. Oğul kimden olduğun ana bilür. Erüŋ ağırın yiynisin at bilür. Ağır yükler zahmetin qatır bilür. Ne sızılar var-ise çeken bilür. Gafil başuŋ beyni bilür. Qolça qopuz götürüp ilden ile bigden ozan gezer. Er cömerdin er nakesin ozan bilür. İleyüŋüzde çalup aydan  ozan olsun. Azup gelen qazayı Taŋrı savsun hanum hey. Dede Qorqut gine soylamış, görelüm hanum ne soylamış: Ağız açup öger olsam üstümüzde Taŋrı görkli. Taŋrı dostı din severi Muhammed görkli. Muhammedüŋ sağ yanında namaz qılğan Ebu Bekir Sıddık görkli.

Ahır sıpara başıdur ʻamme görkli. Hecesinleyin oqınsa yasin görkli. Qılıç çaldı din açdı Şah-ı Merdan ʻAliʼnuŋ oğulları Peyğamber nevadelri Kerbela yazısında Yezidiler elinde şehid oldı. Hasan-ile Hüseyin iki qardeş bile görkli. Yazılup gökden indi Taŋrı ʻilmi Quran ʻilmi Quran görkli. Ol Quranı yazdı düzdi ʻulemalar ögreninçe güydi biçdi ʻalimler serveri ʻOsman ʻAffan oğlı görkli. Alçak yirde yapılupdur Taŋrı ivi Mekke görkli. Ol Mekkeʼye sağ varsa esen gelse sıdqı bütün görkli. Sağış güninde ayna görkli. Ayna güni oqıyanda qutbe Qulaq urup diŋleyende ümmet görkli. Minarada baŋlayanda faqı görkli. Dizin basup oturanda halal görkli. Dulumından ağarsa baba görkli. Ağ südiö toya emzürse ana görkli. Yanaşup

yola girende qara buğur görkli. Sevgülü kardaş görkli. Yaŋal ala iv yanında dikilse gerdek görkli, uzunça tenefi görkli. Oğul görkli. Kamusına beŋzemedi cümle ‘alemleri yaradan Allah Taŋrı görkli. Ol ögdügüm yüce Таŋrı dost oluban meded irsün hamım hey.Ozan aydur: Qarılar dört dürlüdür. Birisi solduran şopdur. Birisi tolduran topdur. Birisi ivüŋ tayağıdur. Birisi niçe söyler-isen bayağıdur. Ozan: İvüŋ tayağı oldur ki yazıdan yabandan ive bir qonuq gelse, er adam ivde olmasa, ol anı yidürür içürür ağırlar ‘azizler gönderür. Ol ‘Ayişe Fatıma şoyıdur hanum anuŋ bebekleri yetsün. Ocağuŋa bunçılayın ‘avrat gelsün. Geldük ol-kim solduran şopdur: Şabadança yirinden örü turur, elin yüziıı yumadın tokuz bazlammaç ilen  bir külek yoğurd gözler, toymça aka başa yir, elin bögrine

urur aydur: Bu ivi olası ere varaldan berü dahı qarnum toymadı, yüzüm gülmedi, ayağum paşmak yüzüm yaşmaq görmedi dir, ah nola-y-idi, bu öle-y-idi, birine dahı varayidüm, umarumdan yahşı uyar ola-y-idi dir. Anuŋ gibi nüŋ hanum bebekleri yetmesün. Ocağuna bunçılayın ʻavrat gelmesün. Geldük. Ol kim tolduran topdur: Depidinçe yirinden örü turdı, elin yüzin yumadın obanuŋ ol uçından bu uçına çapışdurdı, qov qovladı diŋ diŋledi. Öyledençe gezdi: öyleden soŋra ivine geldi, gördi-kim oğrı köpek yike tana ivini bir birine qatmış, tavuk kümesine sığır tamına dönmiş. qonşularına çağırur ki qız Zaliha, Zübeyde, Ürüveyde, Can Qız, Can Paşa, Ayna Melek, Qutlu Melek ölmege yitmege gitmemiş-idüm, yataçaq yirüm gine bu harab

olası-y-idi, nola-y-idi benüm ivüme bir lahza baqa-y-idüŋüz, koŋşı halqqı Taŋrı haqqı diyü söyler. Bunuŋ gibinüŋ hanum bebekleri yetmesün. Ocağuŋa bunuŋ gibi 'avrat gelmesün. Geldük ol-kim niçe söyler-iseŋ bayağıdur: Öte yazıdan yabandan  bir odlu qonuq gelse, er adam ivde olsa, aŋa dise ki: Tur etmek getür yiyelüm, bu da yisün dise, pişmiş etmegün baqası olmaz yimek gerekdür; ʻavrat aydur: Neyleyeyim, bu yıqılaçak ivde un yoq elek yoq, deve değirmeninden gelmedi dir; ne gelür-ise benüm şağruma gelsün diyü elin götine urur, yönün aŋanı sağrısın erine döndürür; biŋ söyler-iseŋ birisini qoymaz, erüh sözünü qulağına qoymaz. Ol Nuh Peyğamberüŋ eşeği aşlıdur. Andan dahi size hanum Allah şaqlasun. Ocağuŋuza bunçılayın ʻavrat gelmesün.

 

DİRSE HAN OĞU BOĞAÇ HAN BOYINI BEYAN İDER

Hanum Hey bir gün Qam Ğan oğlu Han Bayındır yirinden turmış-idi. Şami günlügi yir yüzinde dikdürmiş-idi. Ala sayvanı gök yüzine aşanmış-idi. Bir yirde ipek halçası döşenmiş idi. Hanlar hanı Han Bayandır yılda bir kerre toy idüp Oğuz biglerin qonuqlar-idi. Gine toy idüp atdan ayğır deveden buğr qoyından qoç qıldurmış-idi. Bir yire ağ otağ bir yide qızıl otağ bir yirde qara otağ qurdurmış-idi. Kimüŋ ki oğlı qızı yoq otağa qonduruŋ, qara otağa qonduruŋ, qara kiçe altına döşeŋ, qara qayın yahnısından öŋine getürüŋ, yir-se yirsün yimez-ise tursın girsün dimiş-idi. Oğlı olanı ağ otağa qızı olanı qızıl otağa qonduruŋ, oğlı qızı olmayanı Allah Taʻala qarğayupdur, biz dahı qargaruz bellü bilsün dimi idi. Oğuz bigleri bir bir gelüp yığnaq.

olmağa başladı. Meğer Dirse Han dirler-idi bigüŋ oğlı qızı yoğ-idi. Şoylaınış, görelüm hamım ne şoylamış: Şalqum şalqum taŋ yilleri esdüginde şaqallıı bozaç turgay sayr- aduqda şaqalı uzun tat eri baŋladuqda bedevi atlar issini görüp 'oqradukda aqlu qaralu şeçilen çağda göksi gözel qaba tağlara gün değende big yiğitler cilasunlar birbirine qoyulan çağda. Alar şabah Dirse Han qalkubanı yirinden örü turup qırq yiğidin boyına alup Bayındır Han’uŋ şohbetine gelür-idi. Bayındır Han’uŋ yiğitleri Dirse Han’ı qarşuladılar. Getürüp qara otağa qondurdılar. Qara kiçe altına döşediler. Qara qoyun yahnısından öŋine getürdiler. Bayındır Han’dan buyruq böyledür hanum didiler. Dirse Han aydur: Bayındır Han benüm ne eksükligim gördi, qılicumdan-mı-gördi, şuframdan-mı gördi, benden alçak kişileri ağ otağa qızıl

            otağa qondurdı, benüm suçum ne oldı- kim qara otağa qondurdı didi. Ayıtdılar: Hanum bu gün Bayandır Hanʼdan buyruq şöyledür- kim oğlı qızı olmayanı taŋrı Taʻala qarğayupdur biz dahı qarğaruz dimişdür didiler. Dirse Han yirinden örü turdı, aydur: Qalqubanı yigitlerüm yirüŋüzden örü turuŋ, bu qarayıb baŋa ya bendendür ya hatundandur didi. Dirse Han ivine geldi. Çağırıp hatunına soyler, görelüm hanum ne soylar: Soylama Aydur: Berü gelgil başum bahtı ivüm tahtı ivden çıkup yorıyanda selvi boylum topuğında sarmaşanda qara saçlum qurılu yaya benzer çatma qaşlum qoşa badem sığmayan tar ağızlum güz almasına benzer al yanaqlum qavunum viregüm düvlegüm görür misin neler oldı. Qalqubanı Han Bayandır yirinden turmış, bir yire ağ otağ bir yire qızıl otağ bir yire qata otağ dikdürmiş,

oğulluyı ağ otağa qızluyı qızıl otağa oğlı qızı olmayanı qara otağa qonduruŋ, qara kiçe altına döşeŋ, qara qoyun yahnısından öŋine getürün, yir-ise yisün, yimez-ise tursun gitsün, anuŋ kim oğlı qızı olmaya Taŋrı Ta'ala anı qarğayupdur biz dahi qarğaruz dimiş. Gelübeni qarşuladılar qara otağa qondur-dılar, qara kiçe altuma döşediler, qara qoyun yahnısından önüme getürdiler, oğlı qızı olmayanı Taŋrı Ta‘ala qarğayupdur biz dahi qarğaruz bellü bilgil didiler. Senden-mı- dür benden-midür. Taŋrı Ta'ala bize bir batman oğul virmez nedendür didi, şoyladı: Şoylama Aydur: Han qızı yirümden turayım-mı yakaŋ-ile boğazuŋdan tutubanı qaba ökçem altına şalayın-mı qara polat öz qılıcıım eltime alaym-mı öz gevdeŋden başuŋı keseyin-mi can tatlusın saŋa bildüreyin-mi alça kanuŋ yir yüzine dökeyin-mi Han

            qızı sebebi nedür digil maŋa qatı qazab iderem şimdi saŋa didi. Dirse Hanʼuŋ hatunu soylamış, görelüm ne soylamış. ve aydur: Hay Dirse Han, baŋa qazab itme, incinüp acı sözler söyleme, yirüŋden örü turğıl, ala çadıruŋ yir yüzinde dikdürgil, atdan ayğır deveden buğra qoyınan qoç öltürgil, İç Oğuzʼuŋ Taş Oğuzʼuŋ biglerin üstüŋe yığnaq itgil aç görsen toyurğıl, yalınçaq görseŋ tonatğıl, borçluyı borçından qurtarğıl. Depe gibi et yığ göl gibi qımız sağdur, ulı toy eyle, hacet dile ola kim bir ağzı duʻalınuŋ alqışıy-ile Taŋrı bize bir batman ʻayal vire didi. Dirse Han dişi ehlinüŋ sözi-ile toy eyledi, hacet diledi. Atdan ayğır deveden buğra qoyundan qoç qırdurdı. İç Oğuz Taş Oğuz biglerin üstine yığnaq itdi. Aç

görse toyurdı. Yalıŋ görse lonatdı. Borçluyı borçından qurtardı. Depe gibi et yığdı göl kibi qımız sağdurdı. El götürdiler hacet dilediler. Bir ağzı du‘alınuŋ alqışı-y-ile  Allah Ta'ala bir ‘ayal virdi. Hatunı hamile oldı. Bir niçe müddetden soŋra bir oğlan toğıırdı. Oğlançuğını dayalara virdi şaklatdı. At ayağı külüg ozan dili çevük olur.  Eyegülü ulalur qapurğalu böyür. Oğlan on biş yaşına girdi. Oğlanuŋ babası Bayındır Han’uŋ ordusına qanşdı. Meğer hanum, Bayındır Hamın bir boğası var-idi. Bir dahi buğrası  var-idi. Ol boğa qatı taşa buynuz ursa un gibi ögidür-idi. Bir yazın bir güzin boğa-y-ile buğrayı şavaşdururlar-idi. Bayındır Han qalın Oğuz bigleri-y-ile tamaşaya baqar-idi, teferrüc ider-idi. Meğer şultanum, gine yazın boğayı saraydan çıqardılar. Üç kişi şağ

            yanından üç kişi sola yanından demur zencir ile boğayı tutmışlar idi. Gelü meydan ortasında qoyu  virdirler. Meger sultanum, Dirse Hanʼuŋ oğlançugı ü dahı ordu uşağı meydanda aşuk oynarlar-idi. Boğayı qoyu virdiler, oğlançuqları qaç didiler. Ol üç oğlan qaçdı. Dirse Hanʻuŋ oğlançuğı qaçmadı, a meydanun ortasında baqtı turdı. Boğa dahı oğlana sürd, geldi. Diledi ki oğlan helak qıla-y-idi. Oğlan yumruğı-y-ile boğanuŋ alına qıya tutup çaldı, boğ götün götün gitdi. Boğa oğlana sürd girü geldi. Oğlan yine boğanuŋ alnır yumruğı-y-ile qatı urdı. Oğlan bu qatla boğunuŋ alnına yumruğını tayadı, süre meydanuŋ başına çıkardı. Boğa-y-ile oğlan bir çekişdiler. İki talusınu üstine boğanuŋ köpük turdı. Ne oğlan yeŋer, ne boğa yeŋer. Oğlan fikr eyledi.

 Aydıır: Bir tama direk ururlar, ol tama tayak olur, ben bunuŋ alnına niye tayak olunn tururm didi. Oğlan boğanuŋ alnından yumruğın giderdi, yolından şavuldı. Boğa ayağ üstine turamadı, düşdi tepesinüŋ üstine yıqıldı. Oğlan pıçağına el urdı, boğanuŋ başını kesdi. Oğuz bigleri gelüp oğlan üstine yığnak oldılar, tahsin didiler. Dedem Qorqut gelsün bu oğlana ad qoysun, bilesinçe alup babasuna varsun, babasından oğlana biglik istesün, taht alı virsün didiler. Çağırdılar Dedem Qoqut gelür oldı. Oğlanı alup babasına vardı. Dede Qorqut oğlanuŋ babasına şoylamış, görelüm hanum ne şoylamış: Aydur: Hey Dirse Han biglik virgil bu oğlana taht virgil  erdemlüdür. Boynu uzun bedevi at virgil bu oğlana biner olsun

 

 

 

Пікір қалдыру