Көне түрік дәуірінің музыкалық аспабындағы мәтін

Жалпы мәлімет

Моңғолияның Ховд аймағы, Манхан сұмыны Жаргалант хайрхан тауы "Нүхэн хад" деген жартастағы жерлеу орнынан 2008 жылы табылған ағаштан жасалған музыкалық аспаптың екі бүйірінде көне түрк бітік жазулы мәтін қашалған. Қазір аталмыш табылым Моңғолия Ұлттых музейінің қорында сақтаулы тұр. Моңғолия Ұлттық музей қорының тіркеу нөмірі: МҮМ № V74.26.41 -2014.15.8.

    



Ғылыми зерттеулер

Жаргалант хайрхан тауы "Нүхэн хад" жартас жерлеу орнындағы жауынгер ердің ер тоқымы, қару жарақтары, музыкалық аспабы және басқа бұйымдарының археологиялық, консервациялық, реконструкциялық зерттеулерін моңғол ғалымдары Ц.Төрбат, Д.Батсүх, Т.Батбаяр және неміс ғалымдары Jan Bemmann, Thomas O. Höllmann, Peter Zieme, Susanna Schulz жүргізді. Ал, Моңғолия Ғылым академиясының Археология институты мен Германияның Бонн қаласындағы Райн Фридрих Вильхельм университеті арасындағы келісім бойынша аталмыш табылымдарды қалпына келтіру, консервациялық жұмыстары аяқталып, арнайы көрмелер 2012 жылы  Бонн қаласында ("Steppen krieger – Reiternomanden des 7.–14. Jahrhunderts aus der Mongolei"), 2014 жылы Ұланбатыр қаласында ("Талын дайчдын өв соел" ) ұйымдастырылды.

Ғылыми әдебиет

Peter Zeime  Zum Runentext auf dem Musikinstrument //  Steppenkrieger – Reiternomanden des 7.–14. Jahrhunderts aus der Mongolei. Bonn LVR LandesMuseum, 2012. -166-169.

Susanna Schulz  Die Altai-Harfe-Eine Rekonstruktion //  Steppenkrieger – Reiternomanden des 7.–14. Jahrhunderts aus der Mongolei. Bonn LVR LandesMuseum, 2012. -147-155.

Сартқожаұлы  Қ.  Ертеорта  ғасырдан  жеткен Атадомбыра. // «Жалпы тіл білімі және түркі тілдерінің өзекті мәселелері».  Халықтардың ғылыми-теориялық  конференция материалдары. Л.Н. Гумилев атындағыЕҰУ. - Астана. 2010. -34-41 бб.: Сартқожаұлы Қаржаубай Атадомбыра //old.abai.kz/content/karzhaubai-sartkozhayly-atadombyra

Базылхан Н. Көне түрік дәуірінің музыкалық аспабындағы (қобызындағы) мәтін: тарихи-деректанулық алғашқы талдау //Түркі өркнеиеті және тәуелсіз Қазақстан. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған халықаралық конференция материалдары. I (А-Й). Ш.Ыбраевтың редакциясымен. - Астана, 2011. -164-171-бб.

Напил Б. Эртний түрэгийн үеийн хөгжмийн зэвсэг дээрх бичээс: түүх-соелын урьдчилсан судалгаа // «Нүүдэлчжийн өв соел», tomus XI, fasc. 1-32,  XI дугаар.  –Улаанбаатар, 2011. -56-76. 

Төрбат Ц., Батсүх Д., Батбаяр Т., Баярхүү Н.  Монгол Алтайгаас илэрсэн хадны оршуулгууд (урьдчилсан үр дүн) // Археологийн судлал.  26.- 2008.- 274-292

Törbat Tsagaan, Batsükh Dunbüree, Jan Bemmann,  Höllmann Thomas O.,  Zieme Peter     A rock tomb of the ancient Turkic period in the Zhargalant Khairkhan mountains,  Khovd aimag, with oldest preserved horse-head fiddle in Mongolia - A preliminary report  // Current Archaeological research in Mongolia. Papres from the First International Conference on “Archaeological research in Mongolia” held in Ulaanbaatar, August 19th-23rd, 2007. Edited by Jan Bemmann, hermann Parzinger, Ernst Pohl, Damdinsüren Tseveendorzh. Vor-und Frühgeschichtliche  Archäologie Rheinsche Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn.  Bonn Contrinutions to Asian Archaeology. 2009.Volume 4.  – pp. 365-383.

Турбат Ц., Батсүх Д., Батбаяр Т. Скальное захоронение с музыкальным инструментом в Монгольском Алтае (предварительные оценки) // Древние культуры Монголии и Байкальской Сибири. Центральная Азия и Прибайкалье в древности. Вып. 4.  Улан-Удэ: 2010. -С.264-265.

Төрбат Ц., Батсүх Д., Батбаяр Т. Жаргалант хайрханы хөгжмийн зэмсэг // Талын морьтон дайчдын өв соел. VII-XIV зууны Монголын хадны оршуулгын шилмэл хэрэглэгдэхүүн. Каталоги. -Улаанбаатар, 2014.-155-169.

Баттулга Ц. Жаргалант хайрханы хөгжмийн зэмсэг дээрх эртний бичээс // Талын морьтон дайчдын өв соел. VII-XIV зууны Монголын хадны оршуулгын шилмэл хэрэглэгдэхүүн. Каталоги. -Улаанбаатар, 2014.-171-179.

Ганпүрэв Д. Алтайн ятгын хөгжмийн судалгаа ба дахин нутагшуулах асуудалд // - Талын морьтон дайчдын өв соел. VII-XIV зууны Монголын хадны оршуулгын шилмэл хэрэглэгдэхүүн. Каталоги. -Улаанбаатар, 2014.-181-193.

Батсүх Д., Батбаяр Т. Жаргалант хайрханы хадны оршуулга. Олдворын каталог // Талын морьтон дайчдын өв соел. VII-XIV зууны Монголын хадны оршуулгын шилмэл хэрэглэгдэхүүн. Каталоги. -Улаанбаатар, 2014.-207-241.

Мәтін

Аталмыш музыкалық аспаптағы көне түрік мәтіні жайында Питер Циме, Қ.Сартқожаұлы, Ц.Баттулга және басқа ғалымдар зерттеулерін жариялады. Питер Цименің зерттеуі бойынша мәтін транскрипциясы.

1. Yaylağγ-a yaylağ: tediŋ [ay yalïığ etdiŋ - O Bogige! Bogige! Du bist erklungen]   čarturug p(?)  ősneşi  y p d p çőr   ant  tedimiz - O Sommerweide! Sommerweide! hast du gesagt, das Zelt (?) p (?), mach es einander  ähnlich, DP ČőR,  wir haben einen Schwur geleistet.

2.  Kel yoş er  elinte :yorl űdi  -  Komm, in der Hand (?)  des rauhen (?) Mannes,  yorl,   Zeit des (?) ...

Қазақша мағынасы:  "Жайлауым-ай ! Жайлауым-ай ! Дедіңіз,  шатырды бірдей етіп  біз ант еттік. Кел, қолымызда...жүрді...уақыт...".

Қ.Сартқожаұлы:  župar küü çöre sebit idmis - Жұпар күй әуені бізді сүйіспеншілікке бөлейді деп аударып аспапты "ата домбыра" деген жалған байлам жасаған болатын. 

Ц.Баттулга  музыкалық аспапты адырна іспетті деген зерттеушілердің пікірін қолдайды және мәтінді былайша оқыған: 

1-: yaylig   (аялгуут)

2-: qadıŋç (хайлал)

3-: su(?) ergüşi(-ergüši) ineli  (суу (?) хүч нь цол нь)

4-: yay oğil (Яая-огыл)

5-: yip adar çüre bitidim (утас(-чавхдас) татагч (-чахвдагч) Чүрэ бичив би

6-: qad sebçi sözle  ayu beriŋ a! kep azıqsiz ayu berti... (Хайлах үгч (-туульч) үгээр хэлж өгөгтүн! Хэв алдахгүй хэлж өглөө.

Қазақшасы: "Әуенді (сазды жырдың) даңқты күші, атағы Яая оғлы. Ішекті тартушы Чүре жаздым мен. Ұлы жыршы жырлап айтып берсін. Кебі пішінін жоғалтпай айтып берді....".

Пікір қалдыру